Tatlı Patates Bitkisi Bilgisi ve Çeşit Seçimi

Tatlı Patates Bitkisi Fizyolojisi ve Çevresel Gereksinimleri

Tatlı patates (Ipomoea batatas L.), Convolvulaceae (sarmaşıkgiller) ailesine ait dikotiledonlu (iki çenekli) tropikal bir bitkidir. Her ne kadar yalnızca 10-11 dayanıklılık bölgelerinde çok yıllık olarak yetiştirilebilse de, genellikle 5-9 arası bölgelerde tek yıllık bir tarım ürünü olarak yetiştirilmektedir. Bitkiler 40°K ile 32°G enlemleri arasında ve deniz seviyesinden 3.000 metreye kadar olan rakımlarda (yaklaşık 9842,52 ft) yetişebilir. Tatlı patates, sabah sefası (morning glory) ile aynı ailede yer alır. Görünüm olarak sıradan patateslere benzese de, tatlı patates bambaşka bir türdür ve bu iki bitki birbirleriyle akraba değildir (hatta farklı familyalara aittirler). Ancak her ikisi de aynı taksonomik takımda (Solanales) yer alır. Bitkinin yenilebilir kısmı, aslında köklerinin depo yapılarıdır (tatlı patatesler), fakat sıradan patateslerin aksine, yaprakları ve sapları da yenilebilir.

Bitki, yeşil (bazen sarımsı veya morumsu) renkte, yumurta şeklinde ya da kalp biçimli, almaşık dizilimli yapraklara sahiptir. Gövdeler ince yapıdadır ve ana gövdeden çıkan çok sayıda yan dal ile birlikte 4 metreye kadar uzayabilir. Bitkiler 1,8 ila 3 metre (6-10 ft) yüksekliğe ulaşabilir ve 2,5 ila 3 metre (8-10 ft) genişliğe yayılabilir. Çiçekler tekli, boru şeklinde birleşik taç yapraklıdır ve beyaz-mor-mavi ya da beyaz-pembe renklerinde olabilir, sabah sefası çiçeklerine benzerlik gösterir. Meyveler küçük, düzgün kapsüllerdir (5-8 mm) ve içinde 1-4 adet siyah tohum bulunur. Ipomoea batatas bitkisinin kökleri, çeşitlerine göre şekli değişen (yuvarlaktan ince ve uzun sivri uçluya kadar) depo yapılar (ticari tatlı patatesler) geliştirir. Yumruların rengi de çeşide göre beyaz, sarı, turuncu, kırmızı veya mor olabilir. Tatlı patates kökleri, temel olarak nişasta ve bazı başka maddeleri içerir; bu maddeler bitki için stresli dönemlerde besin kaynağı olarak görev yapar.

Bitkinin anavatanı Orta Amerika’dır ve ağırlıklı olarak tropikal, subtropikal, muson iklimlerinde veya ılıman bölgelerde yetişir. Güneşli alanlar (günde en az 6 saat doğrudan güneş ışığı) tatlı patates yetiştiriciliği için tercih edilir. Tatlı patates bitkileri kısa süreli kuraklıklara dayanıklı olsa da, yeterli su temini büyümeyi ve verimi olumlu yönde etkiler. Sıcak iklim ürünü olduğundan düşük sıcaklıklara karşı çok dayanıklı değildir. Bu nedenle ekim işlemi, ilkbahar donları geçtikten ve toprak sıcaklığı 18 °C (65 °F) üzerine çıktıktan sonra yapılmalıdır. Bitkinin gelişimi için 15 °C ila 35 °C (57-95 °F) arasındaki sıcaklıklar uygundur.

İspanyol sömürge dönemi sırasında tatlı patates Filipinler'e yayılmış, 1604 yılı itibarıyla Japonya ve Avrupa'da da bilinir hale gelmiştir. Asya’da tatlı patatesler çoğunlukla alkollü içki üretimi ve hayvan yemi olarak kullanılırken, insan tüketimi daha arka planda kalmaktadır. Oysa diğer bölgelerde tatlı patates öncelikle insan gıdası olarak, ikinci olarak ise hayvan yemi olarak kullanılmaktadır. Bu bölgelerde tatlı patatesten neredeyse hiç alkol üretilmez.

FAOSTAT verilerine göre en çok tatlı patates üreten 5 ülke şunlardır:

Çin (yaklaşık 70 milyon ton)
Nijerya-Malavi
Tanzanya
Endonezya
Uganda

Tatlı Patates Türleri ve Çeşitleri

Genetik çeşitliliğin oldukça yüksek olmasına ve dünya genelinde yüzlerce geleneksel çeşidin ve yöresel varyantın bulunmasına rağmen, ticari üretimde yalnızca birkaç çeşit yaygın olarak kullanılmaktadır. Örneğin ABD'de en çok yetiştirilen tatlı patates çeşitleri 'Jewel' ve 'Beauregard'dır.

Tüm tatlı patates çeşitleri, iç dokularının (etlerinin) yapısına göre iki ana gruba ayrılır:

Nemli etli grup (örneğin: Beauregard çeşidi)
Kuru etli grup (örneğin: O'Henry ve Hanna çeşitleri)

Bazı Popüler Tatlı Patates Çeşitleri

Beauregard: Bu çeşit, açık pembe kabuklu ve turuncu etli tatlı patatesler verir. Orta derecede tatlıdan çok tatlıya kadar değişen lezzete sahiptir ve iyi bir saklama ömrü vardır. Birçok önemli hastalığa karşı dirençli olmasına rağmen, kök-ur nematodları ve bakteriyel yumuşak çürüklüğe karşı hassastır.
Jewel: En uzun gelişim süresine sahip çeşitlerden biridir (135 güne kadar) ve yüksek verim sağlar. Derin turuncu-kahverengi kabuklu ve turuncu etli patatesler üretir. Saklama ömrü uzundur. Çiftçiler tarafından yaygın olarak tercih edilir çünkü birçok zararlıya ve hastalığa karşı nispeten dayanıklıdır. Ancak toprak çürüklüğüne karşı hassastır.
Evangeline: Açık pembe kabuklu ve parlak turuncu etli tatlı patatesler üretir. Bitkiler, kök-ur nematodlarına karşı oldukça dayanıklıdır, ancak sklerotial yanıklık ve bakteriyel kök çürüklüğüne karşı hassastır. Tatlı patatesleri iyi saklanır, ancak kabuk rengi zamanla solabilir.
Georgia Jet: Soğuğa dayanıklı bir çeşittir ve hızlı büyür. Tatlı patatesleri açık pembe-mor kabuklu ve turuncu etlidir. Yukarıda bahsedilen çeşitlere göre daha az tatlı olmasına rağmen fırınlamaya çok uygundur. Ayrıca yüksek verimlidir ve amatör yetiştiriciler tarafından sıkça tercih edilir.
O'Henry: Beauregard çeşidinden türemiştir. Tatlı patatesleri beyaz-krem renkli etli ve kabukludur, hafif tatlı ve yumuşak bir lezzete sahiptir. 20. yüzyılın sonlarında yüksek verimi ve uzun saklama ömrü nedeniyle oldukça popülerdi. Fırınlama ve kızartma için çok uygundur.

Kaynaklar