Kayısı Ağacı Bilgisi ve Çeşitleri

Kayısı (Prunus armeniaca), kış aylarında yapraklarını döken bir meyve ağacıdır (yani yaprak dökücüdür) ve kökeni Çin ve Orta Asya bölgelerine dayanır. Rosaceae (gülgiller) ailesine ve badem, kiraz, şeftali gibi önemli meyve ağaçlarını da kapsayan Prunus cinsine aittir.

Ağaçlar 12 metreye (39 ft) kadar boylanabilir, ancak genellikle 3,5-4 metreye (11,5-13 ft) kadar budanır ve bu boyda tutulur. Kayısı ağacının yaprakları yumurtamsı şekildedir ve ortalama uzunluğu 5-9 cm (2-3,5 inç) arasındadır. Erken ilkbaharda, daha yapraklar oluşmadan önce, tekli veya ikili şekilde, beş taç yapraklı, beyaz-pembe tonlarında çiçekler açar. Ortalama bir kayısı ağacı 2 ila 4 yaşları arasında meyve vermeye başlar (üreme fazı) ve yaklaşık 20-25 yıl veya daha fazla verimli kalabilir. Meyve, botanik açıdan bir "drupe" yani sert çekirdekli meyve olarak sınıflandırılır. Bildiğimiz kayısı, tatlı, aromatik ve sulu, sarıdan kırmızıya değişen bir ete sahiptir ve kabuğu beyaz-pembe, sarı, turuncu ya da kırmızı tonlarında; tüysüz ya da tüylü olabilir. Meyvenin içinde, “taş” olarak adlandırılan odunsu bir kabukla çevrili tek bir tohum (çekirdek) bulunur. Kayısı çekirdekleri, çiğnendiğinde ya da ezildiğinde siyanüre dönüşebilen "amigdalin" adlı bir madde içerir.

Kayısı Ağacının Çevresel Gereksinimleri

Kayısı ağacı, soğuk kışlara ve sıcak, kuru yazlara sahip bölgelerde gelişir. Mantar enfeksiyonu riskini azaltmak için yazın bağıl nemin düşük olduğu alanlarda yetiştirilmesi önerilir. Ayrıca, ağacın maksimum gelişimini sağlamak için günde en az 8 saat doğrudan güneş ışığına maruz kalması önemlidir. Yeterli güneş alamayan ağaçlarda meyve kalitesi düşer.

Kayısılar genellikle USDA sertlik bölgeleri 5-8 arasında yetiştirilir ve birçok meyve ağacında olduğu gibi, dinlenme dönemini kırmak ve güçlü bir sürgün, çiçeklenme ve meyve verimi elde etmek için minimum düzeyde soğuklanma ve ısınma süresine ihtiyaç duyar. Çeşidine bağlı olarak, kayısılar 300 ila 1200 saat (soğuklama birimi) boyunca 0 ila 7 °C (32-45 °F) arasında kalan sıcaklıklara maruz kalmalıdır. Ardından sıcaklık artışı, çiçek oluşumunu ve gelişimini tetikler.

Düşük sıcaklıklar dinlenme dönemini kırmak için gereklidir ve bu aşamada ağaçlar -25 °C (-13 °F) gibi sıcaklıklara bile dayanabilir (çeşide bağlı olarak). Ancak bu noktadan sonra ağaçlar don olaylarına karşı daha hassas hale gelir. Özellikle çiçeklenme döneminde (erken–orta ilkbahar) -3 °C ila -6 °C (26–21 °F) sıcaklıklar 30 dakikadan fazla sürerse çiçeklerin %10 ila %90’ı zarar görebilir ve bu da üretimi ciddi şekilde düşürebilir. Ayrıca, çiçeklenme dönemindeki sık yağışlar arıların döllenme faaliyetini bozarak, kendine verimli olmayan çeşitlerde meyve tutumunu azaltabilir. Kayısı için büyüme sezonundaki ideal sıcaklık aralığı 18–30 °C (65–85 °F) civarındadır. 35 °C (95 °F) üzerindeki sıcaklıklar meyve ve çiçeklere zarar verebilir. Özellikle meyve irileşme ve olgunlaşma döneminde 38 °C (102 °F) sıcaklık pit burn (çekirdek yanığı) ve meyve kalitesinde bozulmaya neden olabilir.

Kayısı Çeşitleri

Bir bölgede hangi kayısı çeşidinin veya çeşitlerinin (anaç ya da çeşit olarak) yetiştirileceğine karar verirken çiftçinin şu faktörleri göz önünde bulundurması gerekir:

Pazar ve ticari kullanım amacı: Taze tüketim mi işleme mi? Hasat sonrası dayanıklılık, nakliyeye uygunluk, raf ömrü vs. gibi özellikler.

Sık kullanılan çeşitler:

ABD → Royal, Blenheim, Tilton
Avrupa → Aurora, Bebeco, Amabile Vecchioni, Asgarabad, French, Bergeron
Meyve kalitesi özellikleri: Meyve boyutu, rengi, aroması vb.
Çevresel streslere dayanıklılık: Don, fizyolojik bozukluklar, meyve çatlaması gibi durumlara ve toprak koşullarına tolerans.
Daha soğuk kışlara sahip bölgeler için soğuğa dayanıklı çeşitler önerilir: ‘Moorpark’, ‘Chinese’ (‘Mormon’), ‘Goldrich,’ ‘Harglow’ ve ‘Tilton’ Bu çeşitler ilkbaharda daha geç çiçek açar, ancak yine de geç don zararına uğrayabilirler.
Ilıman kışlara sahip bölgeler için yüksek kaliteli meyve veren erken çeşitler uygundur: ‘Royal Blenheim’ iyi bir tercihtir.
Ağır kil topraklarda, zayıf drenaj durumunda, kayısılar erik anaçlarına (Myrobalan) aşılanarak yetiştirilmelidir.
Soğuklama gereksinimleri: Daha sıcak iklimlerde düşük soğuklama ihtiyacı olan çeşitler tercih edilmelidir.
Hastalık ve zararlılara dayanıklılık: Çiçeklenme döneminde bakteriyel lekelere, kanser, kahverengi çürüklük gibi hastalıklara karşı dirençli çeşitler önerilir.
Kendine verimli ya da döllenme ihtiyacı: ‘Vivagold’ kendine verimsizdir. ‘Tomcat’, ‘Rival’ ve ‘Goldbar’ kısmen kendine verimli olup, bahçeye yalnız başına dikilmemelidir.
Bazı ticari kayısı çeşitleri kayısı ve erik melezi olarak geliştirilmiştir. Bu tür hibrit çeşitlere örnek: ‘Aprium’, ‘Pluot’ ve ‘Plumcot’.