Şeftali Ağaçlarının Eğitimi ve Budanması

Şeftali Ağaçları Nasıl Eğitilir ve Budanır?

Şeftali ağaçları genel olarak oldukça canlı ağaçlardır; yani büyüme hızları yüksektir ve daha fidanlıktayken bile çok sayıda sürgün üretirler. Bu nedenle, budama ve şekillendirme (eğitme) işlemleri her yıl düzenli olarak yapılması gereken önemli yetiştiricilik uygulamalarıdır. Ancak pazarda, gelişme gücü azaltılmış ve şekillerini koruması daha kolay olan anaçlar da mevcuttur.

Budamayı iki ana kategoriye ayırabiliriz:

Ağaç Eğitimi (Şekil Budaması)
Verim Budaması (Kış Budaması)

Ağaç Eğitimi (Şekil Budaması)
Ağaç eğitimi, genç şeftali ağaçlarına (birinci ve ikinci yıllarında) istenilen taç (gövde iskeleti) formunu kazandırmak amacıyla yapılan budama işlemlerini içerir. Ağaç şekli, meyve verimini, ürün kalitesini ve hasat gibi tarımsal faaliyetlerin verimliliğini doğrudan etkileyebilir.

Şeftali ağaçlarında en yaygın kullanılan taç şekilleri şunlardır:

Açık Vazo veya Açık Merkez Sistemi (Geciktirilmiş Vazo Sistemi)

Açık vazo formu, yerden 50-70 cm yükseklikte oluşturulan ve gövdeye 60-80° açı yapan 4-5 ana daldan oluşur. Bu sistem, mekanik hasadı kolaylaştırmak amacıyla geliştirilmiştir. Bu ana dallar birinci yıl içinde seçilir ve yarı uzunluklarına kadar kesilir. Aşağıya veya taç merkezine doğru büyüyen tüm sürgünler temizlenir. Güçlü bir şekilde dik büyüyen dallar da tabandan çıkarılır. İkinci yılda, ilk yıl verilen genel şekil korunmalı ve ikincil dallar oluşturulmalıdır. Bu sistemde her ana dala 15-20 cm aralıklarla iki yan dal bırakılır. Taç yapısının mümkün olan en kısa sürede ve en az işlemle tamamlanması gerekir. Bu sistemde önerilen dikim aralığı 4.5 x 2.5-3 m olup, hektara yaklaşık 888 ağaç (dönüme 355 ağaç) dikilebilir. Özellikle orta veya dik eğimli arazilerde bu sistem diğerlerine göre daha çok tercih edilir.

V Formu (Quad V) veya Y Formu

V sisteminde, şeftali ağacının gövdesinden çıkan iki ana dal dikey eksene göre 30° açıyla (bir sağa bir sola) büyür. Y sisteminde ise bu açı yaklaşık 60°’dir. Bu sistemde ağaçlar arası mesafe 1-2 metre, sıra arası mesafe ise 4.5-5.5 metredir (dönüme 800, hektara 1.900 ağaç kadar dikilebilir). V sistemi, Y sistemine kıyasla daha yüksek dikim yoğunluğuna izin verir. Ancak Y sisteminde ağaçlar biraz daha uzun olur ve destek için telli terbiye sistemine ihtiyaç duyar. Genellikle nihai taç yüksekliği 3.6-4.3 metre (12-14 feet) civarındadır.

Bu iki sistem, yoğun şeftali bahçelerinde yaygın olarak kullanılır. En büyük avantajları, daha fazla ağaç dikimine olanak sağlaması, verimi artırması ve mekanizasyona uygunluk sunmasıdır. Ayrıca bu sistemlerde yetiştirilen ağaçlar daha erken verime yatar: V formunda 5-6 yılda, açık vazo sisteminde ise 8-9 yılda tam verime ulaşılır. Bunun yanında, taç yapısında hava dolaşımı ve güneş ışığı penetrasyonu daha iyidir; bu da daha iyi renklenme, daha yüksek şeker oranı ve lezzet demektir. Öte yandan, bu sistemlerin kurulumu daha pahalıdır (V sistemi Y’ye göre daha maliyetlidir) ve su ihtiyacı daha fazladır. Ayrıca, don riski olan bölgelerde V veya Y formunun uygulanması sorun yaratabilir. Yalnızca iki ana dal bulunması, birinin kırılması ya da hastalanması durumunda üretimin yarısının kaybedilmesine yol açabileceğinden risklidir. Bu nedenle meyve seyreltmesi gerekebilir.

Şeftali Ağaçlarında Verim Budaması (Kış Budaması)

Taç şekli oluştuktan sonra, bu şeklin korunması, sürgün yenilenmesinin teşvik edilmesi ve verimin dengelenmesi amacıyla şeftali ağaçlarının her yıl budanması gerekir. Unutmamak gerekir ki şeftali meyveleri, yalnızca bir önceki yıl oluşan 1 yaşlı sürgünler üzerinde gelişir. Budama şekli, kullanılan eğitim sistemine göre uyarlanmalıdır. Islak veya yağışlı hava koşullarında budama yapılmamalıdır. En uygun zaman tomurcukların uyanmasından önce ve son don olayından yaklaşık iki hafta sonradır.

Hasadı kolaylaştırmak amacıyla, ağaç yüksekliği 3 metreyi (10 feet) geçmemelidir. Bu amaçla geçen yılın ana dalları 64-76 cm (25-30 inç) kısaltılır (yaklaşık %20-30 oranında). Aşağıya doğru büyüyen, birbirine çok yakın olan, paralel ya da çapraz büyüyen sürgünler çıkarılmalı ve taç içi açılarak hava ve ışık girişine izin verilmelidir. Genellikle ağacın dallarının %25’i budamayla uzaklaştırılır. Şeftalide, meyve veren kısa dalcıklar (spur), 5 yıla kadar verimli olabilir. 3-4 yıl üst üste meyve vermiş olan dallar, gençleştirme amacıyla budanmalıdır. Budama yapılırken, çiçek tomurcuğunun 0.63 cm (0.25 inç) üzerinden ve 45° açıyla kesim yapılmasına özen gösterilmelidir. Tüm bu işlemler, ağaçların uyku döneminde, yani erken ilkbaharda yapılmalıdır. Soğuk bölgelerde bu süreç petal dökümüne kadar uzayabilir. Ayrıca her yıl kırık veya hastalıklı dallar ile dipten çıkan sürgünler (sucker) 2-3 kez uzaklaştırılmalıdır. Tüm bu işlemler, uzun vadede verimi artırır. Olgun ağaçlarda budama genellikle yılda bir, bazen iki yılda bir yapılır. Budama makası veya testeresi, enfekte bir daldan sonra ya da bir ağaçtan diğerine geçerken mutlaka alkol, dezenfektan ya da %10 çamaşır suyu ile sterilize edilmelidir.

Ağır budama uygulayan yetiştiriciler aynı zamanda meyve seyreltmesi de yapar. Küçük meyveli çeşitlerde hafif budama uygulanır ve her sürgünde 6-8 tomurcuk bırakılır. Bu durumda meyve seyreltmesine gerek kalmaz. Yaz başında, kurumuş, zarar görmüş sürgünlerin ve dipten çıkan sürgünlerin alınması amacıyla tamamlayıcı budama yapılabilir.

Meyve Seyreltmesi

Şeftali ağaçları, bol miktarda meyve verme eğiliminde oldukları için, yüksek kalite ve büyük boyutta meyve elde etmek amacıyla seyreltme genellikle gereklidir. Aynı zamanda, dal kırılmalarını önlemek ve bir sonraki yılın çiçek tomurcuğu oluşumunu teşvik etmek açısından da önemlidir. Özellikle çevre koşullarının aşırı meyve tutumuna neden olduğu yıllarda bu uygulama yapılmalıdır. Çoğunlukla tam çiçeklenmeden 60 gün sonra seyreltme gerçekleştirilir. Amaç, her meyve arasında yaklaşık 15-25 cm (6-10 inç) boşluk bırakmaktır. Alternatif olarak, erken ilkbaharda 1 yaşlı meyve dalcıkları budanarak da seyreltme yapılabilir. İdeal olarak, her ana dala 20-25 meyve dalcığı bırakılmalıdır. Ancak bu yöntem, geç ilkbahar donlarının yaygın olduğu bölgelerde risklidir çünkü kalan tomurcukların canlılığı daha da azalabilir.

El ile meyve seyreltmesi de mümkündür ve birçok yetiştirici tarafından tercih edilir. Ancak oldukça zahmetli, zaman alıcı ve maliyetlidir. Bu durumda, yüksek verim yıllarında, küçük şeftali meyvelerinin (1-2 cm çapında) yarısı kadarını bile elle uzaklaştırmak gerekebilir. Kimyasal meyve seyrelticiler ise şeftalide yaygın olarak kullanılmaz.

Kaynaklar: