Οι περισσότερες αποφάσεις φυτοπροστασίας στον ελαιώνα ξεκινούν από μια εικόνα, δηλαδή κηλίδες στα φύλλα, καρπούς που πέφτουν, ξερά κλαδιά ή μαύρη σκόνη στο φύλλωμα. Η ίδια εικόνα όμως μπορεί να προέρχεται από τελείως διαφορετικές αιτίες, που απαιτούν διαφορετικό χειρισμό και διαφορετικό χρόνο επέμβασης. Το κυκλοκόνιο και η κερκόσπορα δίνουν και τα δύο φυλλόπτωση, ο δάκος και ο πυρηνοτρήτης και οι δύο καρπόπτωση, ενώ η καπνιά δεν αντιμετωπίζεται καθόλου ως ασθένεια. Σε αυτόν τον οδηγό θα δούμε πρώτα έναν πίνακα που συνδέει κάθε σύμπτωμα με το πιθανό αίτιο, μετά τις ομάδες των παθογόνων και των εντόμων με σύντομη περιγραφή, το ημερολόγιο των επεμβάσεων μέσα στη χρονιά, και τα λίγα μέτρα που καλύπτουν τα περισσότερα προβλήματα.
Πίνακας συμπτωμάτων
| Τι βλέπουμε | Πιθανό αίτιο | Πότε εμφανίζεται |
|---|---|---|
| Κυκλικές κηλίδες με ομόκεντρους δακτυλίους στην πάνω επιφάνεια των φύλλων | Κυκλοκόνιο | Φθινόπωρο και άνοιξη, με υγρασία |
| Μολυβδόχρωμη ή γκρίζα κάτω επιφάνεια φύλλου | Κερκόσπορα | Φθινόπωρο και άνοιξη, συχνά μαζί με κυκλοκόνιο |
| Κοκκινοκαφέ βυθισμένες κηλίδες στον καρπό με πορτοκαλί μάζες σπορίων | Γλοιοσπόριο | Φθινόπωρο, στην ωρίμανση |
| Ξήρανση της μίας πλευράς του δέντρου, με τα φύλλα να μένουν κολλημένα | Βερτισιλλίωση | Κυρίως άνοιξη |
| Όγκοι και εξογκώματα σε κλαδιά, βραχίονες και κορμό | Καρκίνωση | Όλο τον χρόνο, μετά από πληγές |
| Οπή στον καρπό και μαλακό καστανό σημείο γύρω της | Δάκος | Καλοκαίρι και φθινόπωρο |
| Στοές στα φύλλα, άνθη δεμένα με μεταξωτά νημάτια, καρπόπτωση με τον ποδίσκο | Πυρηνοτρήτης | Χειμώνας, άνοιξη και καλοκαίρι, ανά γενιά |
| Οπές σε σχήμα κρατήρα στους νεαρούς καρπούς | Ρυγχίτης και ωτιόρυγχος | Αρχές καλοκαιριού, μετά την καρπόδεση |
| Λευκές βαμβακώδεις μάζες στις ταξιανθίες | Βαμβακάδα, η ψύλλα της ελιάς | Άνοιξη, στην ανθοφορία |
| Εξογκώματα σαν λέπια στα κλαδιά και μαύρη σκόνη στα φύλλα | Κοκκοειδή και η καπνιά που τα ακολουθεί | Άνοιξη ως φθινόπωρο, εντονότερα σε σκιερά δέντρα |
| Φαγώματα και συστροφή στην τρυφερή βλάστηση | Μαργαρόνια | Άνοιξη και καλοκαίρι, κυρίως σε νεαρά δέντρα |
| Στοές κάτω από τον φλοιό σε εξασθενημένα δέντρα | Σκολύτες | Κυρίως σε καταπονημένα ή πληγωμένα δέντρα |
Οι ασθένειες του φυλλώματος
Το κυκλοκόνιο, γνωστό και ως μάτι παγωνιού, είναι η πιο διαδεδομένη μυκητολογική ασθένεια της ελιάς. Δίνει κυκλικές κηλίδες με ομόκεντρους δακτυλίους στην πάνω επιφάνεια των φύλλων, ξεκινά από τα χαμηλά και εσωτερικά φύλλα, και η ζημιά του προέρχεται από την πρόωρη φυλλόπτωση που αποδυναμώνει το δέντρο και μειώνει την ανθοφορία της επόμενης χρονιάς.
Κυκλοκόνιο (Venturia oleaginea): Κυκλικές κηλίδες με ομόκεντρους δακτυλίους και κιτρινωπή άλω στην πάνω επιφάνεια του φύλλου
Η κερκόσπορα δίνει την ίδια εικόνα φυλλόπτωσης και για δεκαετίες γραφόταν στον λογαριασμό του κυκλοκονίου. Ξεχωρίζει από τη μολυβδόχρωμη όψη στην κάτω επιφάνεια του φύλλου, και σε αντίθεση με το κυκλοκόνιο προσβάλλει και τον καρπό. Οι δύο ασθένειες συνυπάρχουν συχνά στο ίδιο δέντρο και αντιμετωπίζονται με το ίδιο πρόγραμμα χαλκούχων ψεκασμών.
Κερκόσπορα (Pseudocercospora cladosporioides): Η μολυβδόχρωμη όψη στην κάτω επιφάνεια του φύλλου την ξεχωρίζει από το κυκλοκόνιο
Οι ασθένειες του καρπού
Το γλοιοσπόριο, γνωστό και ως ανθράκωση ή παστέλλα, είναι η σοβαρότερη ασθένεια του ελαιόκαρπου και εμφανίζεται εντονότερα στα Ιόνια νησιά, στη δυτική Ελλάδα και στην Πελοπόννησο. Ο καρπός αποκτά κοκκινοκαφέ βυθισμένες κηλίδες, καλύπτεται σε υγρασία από πορτοκαλί μάζες κονιδίων, και είτε πέφτει είτε μουμιοποιείται πάνω στο δέντρο. Το λάδι από προσβεβλημένους καρπούς έχει υψηλή οξύτητα και κοκκινωπό χρώμα.
Γλοιοσπόριο ή παστέλλα (Colletotrichum spp.): Βυθισμένη κοκκινοκαφέ κηλίδα στον καρπό με τις χαρακτηριστικές πορτοκαλί μάζες κονιδίων
Η προσβολή του καρπού από τον δάκο διευκολύνει σημαντικά την είσοδο του μύκητα, οπότε η δακοκτονία λειτουργεί ταυτόχρονα και ως μέτρο κατά του γλοιοσπορίου.
Οι ασθένειες του ξύλου και των αγγείων
Η βερτισιλλίωση είναι η σοβαρότερη εδαφογενής ασθένεια και η μόνη χωρίς χημική θεραπεία, γιατί ο μύκητας ζει μέσα στο έδαφος και μέσα στα αγγεία του δέντρου. Αναγνωρίζεται από την ξήρανση της μίας πλευράς του δέντρου και από τα ξερά φύλλα που μένουν κολλημένα στους κλάδους. Τα μικροσκληρώτιά της επιβιώνουν στο έδαφος τουλάχιστον τριάντα χρόνια, οπότε η διαχείριση είναι ζήτημα επιλογής χωραφιού και ποικιλίας.
Βερτισιλλίωση (Verticillium dahliae): Στην αποπληξία τα φύλλα ξεραίνονται απότομα και παραμένουν κολλημένα πάνω στον κλάδο
Η καρκίνωση, ή φυματίωση, είναι βακτηριακή και σχηματίζει όγκους σε κλαδιά, βραχίονες και κορμό. Το βακτήριο μπαίνει αποκλειστικά από φρέσκες πληγές, από παγετό, χαλάζι, κλάδεμα και ράβδισμα, γεγονός που κάνει την υγιεινή των εργασιών το βασικό εργαλείο αντιμετώπισης.
Καρκίνωση ή φυματίωση (Pseudomonas savastanoi): Υπερπλαστικοί όγκοι που σκληραίνουν και ρηγματώνονται, σχηματισμένοι γύρω από παλιές πληγές του κλαδέματος
Στην ίδια ομάδα ανήκουν και οι σκολύτες, ξυλοφάγα έντομα που ανοίγουν στοές κάτω από τον φλοιό. Προσβάλλουν κυρίως εξασθενημένα, πληγωμένα ή παραμελημένα δέντρα, οπότε αντιμετωπίζονται με απομάκρυνση και καταστροφή του προσβεβλημένου ξύλου και με μέτρα που κρατούν τα δέντρα εύρωστα.
Οι εντομολογικοί εχθροί
Ο δάκος (Bactrocera oleae) παραμένει ο σημαντικότερος εχθρός της ελιάς, καθώς η προνύμφη τρέφεται από τη σάρκα του καρπού και προκαλεί πτώση και υποβάθμιση του λαδιού. Η ταυτοποίησή του απέναντι σε παρόμοια είδη είναι το πρώτο βήμα, ενώ η προσβολή μεταβάλλει άμεσα τη σύσταση του ελαιολάδου.
Δάκος (Bactrocera oleae): Η οπή ωοτοκίας και το μαλακό καστανό σημείο γύρω της πάνω στον ελαιόκαρπο
Ο πυρηνοτρήτης συμπληρώνει τρεις γενιές τον χρόνο, στα φύλλα, στα άνθη και στον καρπό, με την καρπόβια να είναι η ζημιογόνος. Ο ρυγχίτης μαζί με τον ωτιόρυγχο ανοίγουν οπές σε σχήμα κρατήρα στους νεαρούς καρπούς και προκαλούν πρόωρη καρπόπτωση, συνήθως σε ελαιώνες όπου δεν έγινε έγκαιρη επέμβαση για τον πυρηνοτρήτη.
Πυρηνοτρήτης (Prays oleae): Η προνύμφη της καρπόβιας γενιάς ανοίγει στοά μέσα στον νεαρό καρπό, φτάνοντας ως το πυρήνι
Η βαμβακάδα καλύπτει τις ταξιανθίες με λευκές κηρώδεις μάζες, όμως στις περισσότερες περιπτώσεις δεν δικαιολογεί επέμβαση, γιατί οι πληθυσμοί καταρρέουν μόνοι τους με τις πρώτες ζέστες. Τα κοκκοειδή, με κυριότερο το λεκάνιο, εκκρίνουν μελιτώματα πάνω στα οποία αναπτύσσεται η καπνιά, και ο ψεκασμός τους πιάνει μόνο στο στάδιο των κινητών μορφών.
Βαμβακάδα ή ψύλλα της ελιάς (Euphyllura olivina): Λευκές κηρώδεις μάζες πάνω στις ταξιανθίες, κάτω από τις οποίες κρύβονται οι νύμφες
Η μαργαρόνια προσβάλλει την τρυφερή βλάστηση και κατά τόπους τους πράσινους καρπούς, με τη σοβαρότερη ζημιά να εμφανίζεται σε φυτώρια και νεαρά δέντρα, όπου η απώλεια βλάστησης καθυστερεί την ανάπτυξη.
Γιατί η καπνιά δεν είναι ασθένεια
Η μαύρη σκόνη στα φύλλα και τους καρπούς προκαλείται από μύκητες που αναπτύσσονται πάνω στα μελιτώματα των μυζητικών εντόμων και δεν προσβάλλουν τους φυτικούς ιστούς. Η ζημιά τους είναι έμμεση, καθώς εμποδίζουν το φως και μειώνουν τη φωτοσύνθεση. Ένα μυκητοκτόνο δεν λύνει το πρόβλημα. Μόλις περιοριστούν τα κοκκοειδή ή η βαμβακάδα, σταματούν τα μελιτώματα και η καπνιά υποχωρεί με τις βροχές και τη νέα βλάστηση.
Το ημερολόγιο των επεμβάσεων
| Εποχή | Τι προσέχουμε |
|---|---|
| Χειμώνας, μετά τη συγκομιδή | Ψεκασμός με χαλκό αμέσως μετά το ράβδισμα και μετά το κλάδεμα, που καλύπτει κυκλοκόνιο, κερκόσπορα, γλοιοσπόριο και καρκίνωση. Αφαίρεση όγκων και προσβεβλημένου ξύλου |
| Άνοιξη, νέα βλάστηση | Χαλκός στα 2 ως 5 εκ. βλάστησης για τις μυκητολογικές, παρακολούθηση για κοκκοειδή στα 6 ως 8 εκ., πρώτες εμφανίσεις βαμβακάδας |
| Ανθοφορία | Ανθόβια γενιά πυρηνοτρήτη, μόνο σε ελαιώνες με μικρή ανθοφορία. Αποφυγή κάθε μελισσοτοξικού ψεκασμού |
| Καρπόδεση, τέλη Μαΐου με Ιούνιο | Καρπόβια γενιά πυρηνοτρήτη στα 3 ως 5 χιλ. καρπού, που καλύπτει και ρυγχίτη και κοκκοειδή |
| Καλοκαίρι | Παρακολούθηση δάκου με παγίδες, αφαίρεση όγκων καρκίνωσης στην ξηρή περίοδο, θερινό κλάδεμα όπου χρειάζεται |
| Φθινόπωρο, πριν τις βροχές | Ο κρισιμότερος ψεκασμός της χρονιάς με χαλκό για γλοιοσπόριο, κυκλοκόνιο και κερκόσπορα, με επανάληψη 3 εβδομάδες πριν τη συγκομιδή |
Τα πέντε μέτρα που καλύπτουν τα περισσότερα
- Κλάδεμα αερισμού: το άνοιγμα του εσωτερικού της κόμης στεγνώνει γρήγορα το φύλλωμα και περιορίζει ταυτόχρονα κυκλοκόνιο, κερκόσπορα, γλοιοσπόριο και κοκκοειδή
- Χαλκός φθινόπωρο και άνοιξη: δύο ψεκασμοί καλύπτουν όλες τις βασικές μυκητολογικές ασθένειες και προστατεύουν τις πληγές από την καρκίνωση
- Υγιεινή των εργασιών: κλάδεμα και συγκομιδή με ξηρό καιρό, απολύμανση εργαλείων ανά δέντρο, καύση του προσβεβλημένου ξύλου και των μουμιοποιημένων καρπών
- Δακοκτονία: ο έλεγχος του δάκου μειώνει ταυτόχρονα και τις προσβολές γλοιοσπορίου, καθώς οι δακοπληγές είναι η κύρια δίοδος του μύκητα
- Προστασία των ωφελίμων: οι άσκοποι ψεκασμοί ευρέος φάσματος εξοντώνουν τα παρασιτοειδή και οδηγούν σε εξάρσεις κοκκοειδών μεγαλύτερες από την αρχική προσβολή
Σε αυτά προστίθεται η ισορροπημένη θρέψη, που κρατά τα δέντρα εύρωστα, και η έγκαιρη συγκομιδή, που προλαβαίνει το γλοιοσπόριο πριν πάρει έκταση.
Συχνές ερωτήσεις
Ποια είναι η σοβαρότερη ασθένεια της ελιάς
Εξαρτάται από το τι μετράμε. Για τον καρπό και την ποιότητα του λαδιού είναι το γλοιοσπόριο, για το φύλλωμα και τη ζωτικότητα του δέντρου το κυκλοκόνιο, και για την επιβίωση του ίδιου του δέντρου η βερτισιλλίωση, που δεν θεραπεύεται.
Γιατί κιτρινίζουν και πέφτουν τα φύλλα της ελιάς
Οι συνηθέστερες αιτίες είναι το κυκλοκόνιο και η κερκόσπορα, που δίνουν μαζική φυλλόπτωση, τα κοκκοειδή με την καπνιά που εμποδίζει τη φωτοσύνθεση, και η βερτισιλλίωση, όπου όμως τα φύλλα μένουν συνήθως κολλημένα στο κλαδί.
Πότε ψεκάζουμε με χαλκό στην ελιά
Ο βασικός ψεκασμός γίνεται το φθινόπωρο πριν τις πρώτες βροχές, ο δεύτερος αμέσως μετά τη συγκομιδή και το κλάδεμα, και ο τρίτος την άνοιξη όταν η νέα βλάστηση φτάσει τα 2 ως 5 εκατοστά.
Ποιος είναι ο σημαντικότερος εχθρός της ελιάς
Ο δάκος, γιατί προσβάλλει άμεσα τον καρπό και υποβαθμίζει το ελαιόλαδο. Ακολουθεί ο πυρηνοτρήτης με την καρπόβια γενιά του και, κατά τόπους, ο ρυγχίτης.
Μπορεί ένας ψεκασμός να καλύψει περισσότερους από έναν εχθρούς
Ναι, και αυτή είναι η λογική του προγράμματος. Ο χαλκός καλύπτει ταυτόχρονα κυκλοκόνιο, κερκόσπορα, γλοιοσπόριο και καρκίνωση, ενώ ο ψεκασμός για την καρπόβια γενιά του πυρηνοτρήτη καλύπτει και ρυγχίτη και κοκκοειδή.
Τι κάνουμε με τους όγκους στα κλαδιά
Πρόκειται για καρκίνωση. Τα κλαδιά με πολλούς όγκους κόβονται αρκετά εκατοστά χαμηλότερα σε υγιές ξύλο, με ξηρό καιρό και κατά προτίμηση μέσα στο καλοκαίρι, και τα υπολείμματα καίγονται.
|
Εφόδια φυτοπροστασίας ελιάς στο Farmclick Δες τα μυκητοκτόνα για τις μυκητολογικές ασθένειες, τα εντομοκτόνα για τους εντομολογικούς εχθρούς και τα βιολογικά φυτοπροστατευτικά για ήπιες επεμβάσεις, από προμηθευτές όλης της Ελλάδας. |
Οι ημερομηνίες των επεμβάσεων διαφέρουν ανά περιοχή, ποικιλία και χρονιά, και ανακοινώνονται μέσα από τα δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων των Περιφερειακών Κέντρων Προστασίας Φυτών.
Κάθε φυτό και κάθε περιβάλλον είναι μοναδικό. Οι συνθήκες διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με την περιοχή, την έκθεση, την ποιότητα του νερού, το pH του εδάφους και τη γενικότερη υγεία του φυτού. Οι παραπάνω οδηγίες είναι γενικές και αποτελούν αφετηρία.
Εάν υποψιάζεστε σοβαρή τροφοπενία ή ασθένεια που δεν αντιμετωπίζεται με τις βασικές πρακτικές, συνιστάται η επικοινωνία με γεωπόνο για ακριβή διάγνωση.
Η χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων πρέπει να γίνεται με προσοχή και υπευθυνότητα. Προτιμήστε πάντα μη χημικές μεθόδους πρώτα (φυσικές πρακτικές, πράσινο σαπούνι, θερινός πολτός). Όταν χρειαστεί χημική παρέμβαση, χρησιμοποιήστε μόνο εγκεκριμένα προϊόντα και τηρήστε τις οδηγίες της συσκευασίας.
Πηγές
- Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων.
- UC Statewide IPM Program, Olive pest management guidelines.
