Η καρκίνωση, γνωστή και ως φυματίωση ή καρκίνος της ελιάς, είναι βακτηριακή ασθένεια που προκαλείται από το Pseudomonas savastanoi και αναγνωρίζεται από τους χαρακτηριστικούς όγκους πάνω στα κλαδιά και τον κορμό. Το βακτήριο έχει μια αδυναμία που καθορίζει ολόκληρη τη στρατηγική αντιμετώπισης. Δεν μπορεί να διαπεράσει μόνο του τους ιστούς και μπαίνει αποκλειστικά από φρέσκες πληγές, από παγετό, χαλάζι, κλάδεμα και ράβδισμα. Αυτό σημαίνει ότι η ασθένεια δεν εξαρτάται από την τύχη αλλά από τον τρόπο και τον χρόνο των εργασιών μέσα στον ελαιώνα. Σε αυτό το άρθρο θα δούμε πώς αναγνωρίζεται, ποιες είναι οι πύλες εισόδου, γιατί μετρά το πρώτο εικοσιτετράωρο μετά από κάθε τραυματισμό, και πώς οργανώνεται η υγιεινή του κλαδέματος.
Συμπτώματα και αναγνώριση
Το χαρακτηριστικό σύμπτωμα είναι ο σχηματισμός υπερπλαστικών όγκων, δηλαδή φυματίων ή καρκινωμάτων, σε κλαδίσκους, κλάδους, βραχίονες, στον κορμό και στις ρίζες, και σπανιότερα στα φύλλα και στους καρπούς. Οι όγκοι είναι αρχικά μικροί, μαλακοί και λείοι, με ανοιχτό πρασινωπό χρώμα, και σταδιακά μεγαλώνουν, σκληραίνουν, σκουραίνουν και ρηγματώνονται, αποκτώντας την τραχιά όψη που κάνει τη διάγνωση εύκολη ακόμη και από απόσταση.
Η ζημιά δεν προέρχεται από τον ίδιο τον όγκο αλλά από τη λειτουργία του. Οι προσβεβλημένοι ιστοί παραμορφώνονται και δυσκολεύουν τη ροή των χυμών, οπότε τα κλαδιά πάνω από τον όγκο εξασθενούν, δίνουν μικρότερη βλάστηση και τελικά ξεραίνονται. Σε προχωρημένες προσβολές το δέντρο χάνει τη ζωτικότητά του και η παραγωγή μειώνεται αισθητά.
Το βακτήριο που ευθύνεται προσβάλλει μόνο την ελιά. Ένα συγγενικό βακτήριο, το Pseudomonas savastanoi pv. nerii, προκαλεί αντίστοιχους όγκους στην πικροδάφνη και μπορεί να περάσει και στην ελιά, γι' αυτό οι πικροδάφνες κοντά σε ελαιώνες δεν είναι αθώες.
Οι πύλες εισόδου
| Πληγή | Πότε συμβαίνει | Τι πρέπει να ακολουθεί |
|---|---|---|
| Ράβδισμα και συγκομιδή | Φθινόπωρο και αρχές χειμώνα | Ψεκασμός με χαλκό αμέσως μετά το τέλος της συγκομιδής |
| Τομές κλαδέματος | Χειμώνας και αρχές άνοιξης | Ψεκασμός αμέσως μετά το κλάδεμα και επάλειψη των μεγάλων τομών |
| Παγετός | Χειμώνας | Ψεκασμός με χαλκό, αλλά αναβολή του κλαδέματος μέχρι να φανεί η πραγματική ζημιά |
| Χαλάζι και ισχυροί άνεμοι | Οποιαδήποτε εποχή | Ψεκασμός με χαλκό το συντομότερο δυνατό μετά το φαινόμενο |
| Ουλές φυλλόπτωσης | Φυσιολογικά μέσα στη χρονιά | Φθινοπωρινός προληπτικός ψεκασμός πριν τις παρατεταμένες βροχές |
Η διασπορά γίνεται με το νερό της βροχής, που παρασύρει τα βακτήρια από τους υπάρχοντες όγκους σε γειτονικά σημεία και δέντρα, καθώς και με τα εργαλεία. Εργαστηριακές δοκιμές έχουν επιβεβαιώσει ότι τα εργαλεία κοπής που ήρθαν σε επαφή με όγκους μεταφέρουν το βακτήριο σε υγιείς ιστούς, οπότε το ίδιο το κλάδεμα μπορεί να μολύνει έναν ελαιώνα.
Το κρίσιμο πρώτο εικοσιτετράωρο
Ένα εύρημα από πειραματικές μελέτες στην Καλιφόρνια δίνει τον πιο πρακτικό κανόνα της αντιμετώπισης. Οι εφαρμογές χαλκού μέσα σε 24 ώρες από τον τραυματισμό μειώνουν σημαντικά την εμφάνιση της ασθένειας, ενώ πληγές που ψεκάστηκαν με χαλκό και μολύνθηκαν επτά ημέρες αργότερα εμφάνισαν πάνω από 50% μείωση της προσβολής, γεγονός που δείχνει καλή διάρκεια προστασίας.
Το συμπέρασμα για τον ελαιώνα είναι απλό. Ο ψεκασμός δεν προγραμματίζεται με βάση το ημερολόγιο αλλά με βάση το γεγονός. Μετά το ράβδισμα, μετά το κλάδεμα, μετά τη χαλαζόπτωση, μετά τον παγετό, και όσο πιο γρήγορα γίνεται.
Το πρόγραμμα των ψεκασμών
Τα χαλκούχα σκευάσματα δεν θεραπεύουν τους υπάρχοντες όγκους. Μειώνουν τον πληθυσμό του βακτηρίου στην επιφάνεια του δέντρου και προστατεύουν τις ανοιχτές πληγές, οπότε δρουν αποκλειστικά προληπτικά. Στις περιοχές με ιστορικό προσβολών απαιτούνται κατ' ελάχιστο δύο εφαρμογές τον χρόνο:
- Αμέσως μετά τη συγκομιδή, στο τέλος του φθινοπώρου, όταν το δέντρο είναι γεμάτο μικροπληγές από το ράβδισμα
- Αμέσως μετά το κλάδεμα, με επανάληψη περίπου 25 ημέρες αργότερα, εφαρμογή που καλύπτει ταυτόχρονα και το κυκλοκόνιο
- Έκτακτα, μετά από παγετό, χαλαζόπτωση ή ισχυρούς ανέμους που έσπασαν κλαδιά
- Προληπτικά το φθινόπωρο, πριν την έναρξη των παρατεταμένων βροχοπτώσεων
Ερευνητικά δεδομένα από ισπανικούς ελαιώνες δείχνουν ότι δύο τακτικές εφαρμογές χαλκού ανά έτος μειώνουν σημαντικά τόσο τους πληθυσμούς του βακτηρίου όσο και τον αριθμό των όγκων ανά δέντρο, με τη μεγαλύτερη διαφορά να εμφανίζεται από την τρίτη χρονιά εφαρμογής. Πρόκειται δηλαδή για πρόγραμμα που αποδίδει σωρευτικά και όχι σε μία σεζόν.
Υγιεινή στο κλάδεμα
Το κλάδεμα είναι ταυτόχρονα το μεγαλύτερο εργαλείο και ο μεγαλύτερος κίνδυνος. Οι βασικοί κανόνες είναι πέντε:
- Μόνο με ξηρό καιρό: το κλάδεμα και η συγκομιδή αποφεύγονται αυστηρά όταν βρέχει ή όταν ο καιρός είναι πολύ υγρός, γιατί το νερό διασπείρει το βακτήριο στις φρέσκες τομές
- Πρώτα τα υγιή δέντρα: η σειρά εργασίας ξεκινά από τα καθαρά δέντρα και τα προσβεβλημένα αφήνονται για το τέλος
- Απολύμανση εργαλείων: ψαλίδια και πριόνια απολυμαίνονται συχνά, ιδανικά από δέντρο σε δέντρο, με οινόπνευμα ή διάλυμα χλωρίου, με τη σημείωση ότι τα διαλύματα χλωρίου είναι διαβρωτικά για τα μεταλλικά μέρη
- Αφαίρεση σε υγιές ξύλο: τα κλαδιά με πολλούς όγκους κόβονται αρκετά εκατοστά χαμηλότερα από την προσβολή και τα υπολείμματα απομακρύνονται και καίγονται, χωρίς να μένουν μέσα στον ελαιώνα
- Κάλυψη των μεγάλων τομών: οι μεγάλες τομές επαλείφονται με πάστα κλαδέματος, ενώ όγκοι πάνω στον κορμό μπορούν να ξυστούν προσεκτικά μέχρι το υγιές ξύλο και να αλειφθούν με πυκνό χαλκούχο πολτό
Η διεθνής πρακτική προσθέτει και μια σύσταση που λείπει από τα ελληνικά κείμενα. Το καθαρό κλάδεμα αφαίρεσης όγκων γίνεται μέσα στην ξηρή περίοδο, τον Ιούλιο και τον Αύγουστο, όταν η πιθανότητα νέας μόλυνσης είναι ελάχιστη. Οι λεπτομέρειες της τεχνικής περιγράφονται στον οδηγό για το κλάδεμα της ελιάς.
Τι γίνεται μετά από παγετό
Μετά από ισχυρό παγετό η παρόρμηση είναι να κλαδευτούν αμέσως τα κατεστραμμένα κλαδιά. Αυτό είναι λάθος για δύο λόγους. Πρώτον, η πραγματική έκταση της ζημιάς δεν φαίνεται πριν ξεκινήσει η νέα βλάστηση, οπότε κόβεται συχνά και υγιές ξύλο. Δεύτερον, οι φρέσκες τομές προστίθενται στις ήδη υπάρχουσες πληγές του παγετού και πολλαπλασιάζουν τις πύλες εισόδου. Η σωστή σειρά είναι ψεκασμός με χαλκό αμέσως, και κλάδεμα αργότερα, όταν η βλάστηση δείξει τι έχει επιβιώσει.
Ευαισθησία ποικιλιών και πολλαπλασιαστικό υλικό
Οι ποικιλίες δεν προσβάλλονται εξίσου. Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες του UC IPM, η Κορωνέικη συγκαταλέγεται στις πιο ευαίσθητες ποικιλίες στην καρκίνωση, μαζί με τη Manzanillo, και σε αυτές τις περιπτώσεις οι δύο ετήσιες εφαρμογές θεωρούνται το ελάχιστο.
Στις νέες φυτεύσεις, τα δενδρύλλια προμηθεύονται από αξιόπιστα φυτώρια και ελέγχονται ένα προς ένα για όγκους πριν μπουν στο χώμα, γιατί ένα μολυσμένο δενδρύλλιο εισάγει την ασθένεια σε καθαρό κτήμα και την κρατά εκεί για δεκαετίες.
Συχνές ερωτήσεις
Θεραπεύεται η καρκίνωση της ελιάς
Όχι με την έννοια της εξάλειψης. Οι υπάρχοντες όγκοι δεν υποχωρούν και τα χαλκούχα σκευάσματα δρουν μόνο προληπτικά, προστατεύοντας τις πληγές και μειώνοντας τον πληθυσμό του βακτηρίου στην επιφάνεια του δέντρου.
Πότε ψεκάζουμε με χαλκό για την καρκίνωση
Αμέσως μετά τη συγκομιδή, αμέσως μετά το κλάδεμα, και έκτακτα μετά από παγετό ή χαλαζόπτωση. Όσο πιο κοντά στον τραυματισμό γίνεται ο ψεκασμός, τόσο μεγαλύτερη η προστασία, με τις πρώτες 24 ώρες να είναι οι κρισιμότερες.
Γιατί δεν πρέπει να κλαδεύουμε με βροχή
Επειδή το νερό μεταφέρει τα βακτήρια από τους υπάρχοντες όγκους στις φρέσκες τομές. Το κλάδεμα και η συγκομιδή γίνονται πάντα με ξηρό καιρό.
Πώς απολυμαίνονται τα εργαλεία κλαδέματος
Με οινόπνευμα ή διάλυμα χλωρίου, ιδανικά ανάμεσα σε κάθε δέντρο. Τα διαλύματα χλωρίου είναι αποτελεσματικά αλλά διαβρωτικά για τα εργαλεία, οπότε χρειάζεται ξέπλυμα και στέγνωμα μετά τη χρήση.
Πρέπει να κόψω τα κλαδιά με τους όγκους
Ναι, όταν η προσβολή είναι εκτεταμένη. Η κοπή γίνεται αρκετά εκατοστά χαμηλότερα από τον όγκο, σε υγιές ξύλο, με ξηρό καιρό, και τα κομμένα κλαδιά καίγονται. Η εργασία αυτή προτιμάται μέσα στην ξηρή περίοδο του καλοκαιριού.
Μεταδίδεται η καρκίνωση από την πικροδάφνη
Το βακτήριο που προκαλεί τους όγκους στην πικροδάφνη είναι συγγενικό και μπορεί να προσβάλει και την ελιά, οπότε πικροδάφνες με όγκους κοντά σε ελαιώνα καλό είναι να απομακρύνονται ή να καθαρίζονται.
|
Εφόδια φυτοπροστασίας ελιάς στο Farmclick Δες τα μυκητοκτόνα με χαλκούχες δραστικές για την προστασία των πληγών, τα βιολογικά φυτοπροστατευτικά για ήπιες επεμβάσεις και τα σκευάσματα βιοδιέγερσης για την ανάκαμψη ταλαιπωρημένων δέντρων, από προμηθευτές όλης της Ελλάδας. |
Η ένταση της ασθένειας διαφέρει ανά περιοχή, ποικιλία και ιστορικό ελαιώνα, οπότε το πρόγραμμα των επεμβάσεων καταρτίζεται με γεωπόνο και σύμφωνα με τα δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων.
Χρησιμοποιείτε μόνο εγκεκριμένα για την καλλιέργεια σκευάσματα, σύμφωνα με τις οδηγίες της ετικέτας και τον μέγιστο αριθμό εφαρμογών ανά περίοδο, και δώστε προτεραιότητα στα καλλιεργητικά μέτρα υγιεινής.
Πηγές
- UC Statewide IPM Program, Olive knot.
- UC Statewide IPM Program, Olive knot in home and landscape.
- Quesada J. M. κ.ά., Comparison of chemical treatments for reducing epiphytic Pseudomonas savastanoi pv. savastanoi populations, Crop Protection, 2010.
