Η βερτισιλλίωση είναι η σοβαρότερη εδαφογενής ασθένεια της ελιάς και η μόνη για την οποία δεν υπάρχει χημική θεραπεία. Ο μύκητας Verticillium dahliae ζει μέσα στο έδαφος, μπαίνει στο δέντρο από τις ρίζες και φράζει τα αγγεία που μεταφέρουν το νερό, οπότε κανένας ψεκασμός δεν τον φτάνει. Οι μορφές επιβίωσής του, τα μικροσκληρώτια, έχουν τεκμηριωθεί ότι αντέχουν στο έδαφος τουλάχιστον 30 χρόνια χωρίς ξενιστή. Η μάχη απέναντι στη βερτισιλλίωση κερδίζεται ή χάνεται πριν μπει το πρώτο δενδρύλλιο στο χώμα. Σε αυτό το άρθρο θα δούμε πώς αναγνωρίζονται οι δύο μορφές της, ποιες ποικιλίες αντέχουν, τι πρέπει να ελεγχθεί πριν τη φύτευση και τι γίνεται σε έναν ελαιώνα που έχει ήδη προσβληθεί.
Τι είναι η βερτισιλλίωση
Πρόκειται για αδρομύκωση, δηλαδή ασθένεια του αγγειακού συστήματος. Ο μύκητας εισέρχεται από τις τριχοειδείς ρίζες, ανεβαίνει στο ξύλωμα και φράζει τα αγγεία, εμποδίζοντας τη ροή του νερού προς την κόμη. Τα συμπτώματα που βλέπουμε πάνω από το έδαφος, ο μαρασμός και η ξήρανση, είναι στην ουσία δίψα.
Το εύρος ξενιστών του είναι τεράστιο, με περισσότερα από 300 φυτικά είδη, ανάμεσά τους οπωροφόρα, λαχανικά, ψυχανθή και μεγάλες καλλιέργειες. Ο μύκητας επιβιώνει στο έδαφος ως μικροσκληρώτια, μικροσκοπικά μαύρα σωματίδια που ενεργοποιούνται όταν πλησιάσει ρίζα ευπαθούς φυτού.
Στην ελιά, η ασθένεια εκδηλώνεται εντονότερα σε αρδευόμενους ελαιώνες, σε δέντρα μικρής και κυρίως μέσης ηλικίας, και σε εδάφη με ιστορικό ευπαθών καλλιεργειών. Δραστηριοποιείται σε δροσερές συνθήκες, με τον μύκητα να ξεκινά όταν η θερμοκρασία του εδάφους ξεπεράσει τους 8°C στα τέλη του χειμώνα.
Οι δύο μορφές της ασθένειας
| Μορφή | Πότε εκδηλώνεται | Εικόνα στο δέντρο |
|---|---|---|
| Αποπληξία, οξεία μορφή | Κυρίως την άνοιξη | Απότομος μαρασμός και ξήρανση ολόκληρου του δέντρου ή μεγάλων βραχιόνων μέσα σε λίγες μέρες. Τα φύλλα γίνονται καστανά ή σκούρα γκρίζα και παραμένουν κολλημένα πάνω στο δέντρο |
| Χρόνια, ήπια μορφή | Σταδιακά μέσα σε χρόνια | Προοδευτική ξήρανση κλάδων, μειωμένη βλάστηση, φυλλόπτωση και συχνά ημιπληγία, δηλαδή ξήρανση μόνο της μίας πλευράς του δέντρου |
Η ημιπληγία είναι το πιο χαρακτηριστικό σημάδι στον ελαιώνα, γιατί κανένα άλλο πρόβλημα δεν ξεραίνει τη μισή κόμη αφήνοντας την υπόλοιπη φαινομενικά υγιή.
Πώς ξεχωρίζει από άλλες αιτίες ξήρανσης
Δύο λεπτομέρειες βοηθούν στη διάγνωση. Η πρώτη είναι ότι στην αποπληξία τα ξερά φύλλα δεν πέφτουν, αλλά μένουν κολλημένα στους κλάδους, εικόνα που δεν δίνει η ξηρασία ούτε ο παγετός. Η δεύτερη είναι πιο δύσκολη και συχνά παρανοείται. Σε πολλές καλλιέργειες η βερτισιλλίωση αναγνωρίζεται από τον σκούρο μεταχρωματισμό του ξύλου κάτω από τον φλοιό, όμως στην ελιά αυτός ο μεταχρωματισμός συχνά δεν είναι εμφανής, οπότε η απουσία του δεν αποκλείει την ασθένεια. Η βέβαιη ταυτοποίηση γίνεται με εργαστηριακή ανάλυση δείγματος.
Ευαίσθητες και ανθεκτικές ποικιλίες
Η επιλογή ποικιλίας είναι το ισχυρότερο εργαλείο πρόληψης σε μολυσμένα εδάφη. Ανάμεσα στις ελληνικές ποικιλίες, η Καλαμών, η Κονσερβολιά (γνωστή και ως Αμφίσσης ή Βόλου) και η Τσουνάτη θεωρούνται ευαίσθητες. Η Κορωνέικη χαρακτηρίζεται πρακτικά ή μερικώς ανθεκτική, αν και σε πολύ ευνοϊκές για τον μύκητα συνθήκες μπορεί και αυτή να εμφανίσει συμπτώματα.
Διεθνώς, η πιο δοκιμασμένη ανθεκτική ποικιλία είναι η ιταλική Frantoio, ενώ αυξημένη αντοχή δείχνουν και οι ισπανικές Empeltre και Changlot Real. Η έρευνα των τελευταίων ετών έχει δώσει και νέες κλωνικές σειρές από διασταυρώσεις της Frantoio με την Κορωνέικη, με ενθαρρυντικά αποτελέσματα ανθεκτικότητας.
Σε κάθε περίπτωση, η ανθεκτικότητα δεν σημαίνει ανοσία. Σημαίνει ότι το δέντρο έχει περισσότερες πιθανότητες να επιβιώσει και να ανακάμψει μετά από μια μόλυνση.
Τα μέτρα πριν τη φύτευση
Οι πιο αποτελεσματικές ενέργειες γίνονται πριν εγκατασταθεί ο ελαιώνας:
- Ιστορικό του αγροτεμαχίου: αποφεύγονται χωράφια που είχαν για χρόνια βαμβάκι, πατάτα, ντομάτα, μελιτζάνα, πιπεριά ή κολοκυνθοειδή, καθώς σε αυτά ο μύκητας είναι συνήθως παρών
- Ανάλυση εδάφους για το μόλυσμα: εδάφη με πάνω από ένα μικροσκληρώτιο ανά γραμμάριο χώματος θεωρούνται ακατάλληλα για νέα φύτευση
- Πιστοποιημένο πολλαπλασιαστικό υλικό: δενδρύλλια από φυτώρια με έλεγχο για τον μύκητα, γιατί το μολυσμένο υλικό μεταφέρει την ασθένεια σε καθαρό χωράφι
- Μείωση του μολύσματος: καλλιέργεια αγρωστωδών φυτών κάλυψης για μερικές σεζόν, όπως σίκαλη ή σουδανική χλόη, και κατάκλυση του χωραφιού μέσα στο καλοκαίρι
- Επιλογή ποικιλίας και αποστράγγιση: ανθεκτική ποικιλία σε έδαφος που στραγγίζει σωστά, με μελετημένο σύστημα άρδευσης από την αρχή
Ηλιοαπολύμανση του εδάφους
Η ηλιοαπολύμανση περιορίζει σημαντικά το μόλυσμα χωρίς χημικά και εφαρμόζεται κυρίως σε νέες φυτεύσεις ή σε θέσεις όπου θα αντικατασταθούν δέντρα. Η διαδικασία έχει τέσσερα βήματα:
- Εποχή: Ιούλιος και Αύγουστος, στη μέγιστη ηλιοφάνεια
- Προετοιμασία: όργωμα και καλή ισοπέδωση, ώστε να μη μένουν σβώλοι και πέτρες που εμποδίζουν την επαφή του πλαστικού με το χώμα
- Άρδευση: πολύ καλό βρέξιμο σε βάθος, γιατί η υγρασία μεταφέρει τη θερμότητα προς τα κάτω
- Κάλυψη: λεπτό διαφανές φύλλο πολυαιθυλενίου, καλά στερεωμένο στις άκρες, που παραμένει για 4 ως 6 εβδομάδες
Τι γίνεται σε δέντρα που έχουν προσβληθεί
Σε εγκατεστημένο ελαιώνα ο στόχος αλλάζει. Δεν είναι η εξάλειψη του μύκητα, που δεν είναι εφικτή, αλλά η στήριξη του δέντρου ώστε να αντέξει και να ανακάμψει. Ορισμένα δέντρα ανακάμπτουν φυσικά μετά από μια πρώτη μόλυνση, ενώ άλλα χάνονται, και η έκβαση εξαρτάται κυρίως από το στέλεχος του μύκητα, την ηλικία του δέντρου και τη συνολική του κατάσταση.
- Κλάδεμα και καταστροφή: οι ξεροί κλάδοι κόβονται 20 ως 30 εκατοστά χαμηλότερα από το σημείο που φαίνεται η βλάβη και το κομμένο ξύλο απομακρύνεται και καίγεται, χωρίς να μένει στον ελαιώνα
- Απολύμανση εργαλείων: τα ψαλίδια και τα πριόνια απολυμαίνονται μετά από κάθε δέντρο με οινόπνευμα ή διάλυμα χλωρίου, όπως και τα μηχανήματα πριν περάσουν σε άλλο κτήμα
- Ορθολογική άρδευση: αποφεύγονται τα υπερβολικά ποτίσματα και το λιμνάζον νερό, ιδίως την άνοιξη, γιατί ευνοούν τον μύκητα
- Μέτρο στο άζωτο: η υπερβολική αζωτούχος λίπανση επιδεινώνει την εικόνα, ενώ η ισορροπημένη θρέψη ενισχύει την άμυνα του δέντρου
- Ρηχή κατεργασία: τα βαθιά οργώματα τραυματίζουν τις ρίζες και ανοίγουν πύλες εισόδου, ενώ ταυτόχρονα διασπείρουν το μόλυσμα μέσα στο κτήμα
- Ενίσχυση του ριζικού συστήματος: εφαρμογές ωφέλιμων μικροοργανισμών εδάφους και εδαφοβελτιωτικών βελτιώνουν τη ζωτικότητα του δέντρου, χωρίς να θεραπεύουν την ασθένεια
Το κλάδεμα της ελιάς σε προσβεβλημένους ελαιώνες γίνεται πάντα με καθαρά εργαλεία και σε στεγνό καιρό, και τα υπολείμματα δεν ενσωματώνονται στο έδαφος.
Γιατί δεν υπάρχει φάρμακο
Ο μύκητας βρίσκεται μέσα στο έδαφος και μέσα στα αγγεία του δέντρου, δύο σημεία όπου κανένα διασυστηματικό μυκητοκτόνο δεν φτάνει σε συγκέντρωση που να τον εξοντώνει. Τα σκευάσματα που κυκλοφορούν για μυκητολογικές ασθένειες της ελιάς, όπως τα χαλκούχα για το κυκλοκόνιο, δρουν στην επιφάνεια του φυλλώματος και δεν έχουν καμία δράση στη βερτισιλλίωση. Γι' αυτό και η διαχείριση είναι αποκλειστικά θέμα πρόληψης, επιλογής ποικιλίας και καλλιεργητικών μέτρων.
Συχνές ερωτήσεις
Θεραπεύεται η βερτισιλλίωση της ελιάς
Όχι. Δεν υπάρχει εγκεκριμένο χημικό σκεύασμα που να εξοντώνει τον μύκητα, γιατί εκείνος ζει στο έδαφος και μέσα στα αγγεία του δέντρου. Η διαχείριση στηρίζεται στην πρόληψη και στα καλλιεργητικά μέτρα.
Πώς καταλαβαίνω ότι πρόκειται για βερτισιλλίωση
Τα πιο χαρακτηριστικά σημάδια είναι η ξήρανση μόνο της μίας πλευράς του δέντρου και τα ξερά φύλλα που παραμένουν κολλημένα στους κλάδους αντί να πέφτουν. Η βέβαιη ταυτοποίηση απαιτεί εργαστηριακή ανάλυση.
Ποιες ποικιλίες ελιάς αντέχουν στη βερτισιλλίωση
Η Frantoio θεωρείται διεθνώς η πιο δοκιμασμένη ανθεκτική ποικιλία, ενώ η Κορωνέικη χαρακτηρίζεται πρακτικά ανθεκτική. Ευαίσθητες είναι η Καλαμών, η Κονσερβολιά και η Τσουνάτη.
Μπορώ να φυτέψω ελιές σε χωράφι που είχε βαμβάκι ή ντομάτες
Δεν συνιστάται. Οι καλλιέργειες αυτές είναι ιδιαίτερα ευπαθείς στη βερτισιλλίωση, οπότε τα εδάφη τους φέρουν συνήθως υψηλό μόλυσμα. Αν δεν υπάρχει εναλλακτική, προηγείται ανάλυση εδάφους και μέτρα μείωσης του μολύσματος.
Πόσα χρόνια ζει ο μύκητας στο έδαφος
Τα μικροσκληρώτια έχουν τεκμηριωθεί ότι επιβιώνουν τουλάχιστον 30 χρόνια χωρίς ξενιστή, γι' αυτό και ένα μολυσμένο χωράφι παραμένει επικίνδυνο για δεκαετίες.
Σώζεται ένα δέντρο που έχει ήδη προσβληθεί
Ορισμένα δέντρα ανακάμπτουν φυσικά, ιδίως τα νεότερα και όσα δέχονται σωστή άρδευση και ισορροπημένη θρέψη. Άλλα χάνονται, ανάλογα με το στέλεχος του μύκητα και την ένταση της προσβολής.
|
Εφόδια για τον ελαιώνα στο Farmclick Δες τα σκευάσματα βιοδιέγερσης για την ενίσχυση ταλαιπωρημένων δέντρων, τα κοκκώδη λιπάσματα για ισορροπημένη θρέψη και τα μυκητοκτόνα για τις ασθένειες του φυλλώματος, από προμηθευτές όλης της Ελλάδας. |
Η εικόνα της ξήρανσης στον ελαιώνα μπορεί να οφείλεται και σε άλλες αιτίες, από σηψιρριζίες και υδατικό στρες ως προβλήματα ρίζας, οπότε πριν από κάθε απόφαση χρειάζεται διάγνωση από γεωπόνο και, όπου απαιτείται, εργαστηριακή ανάλυση δείγματος.
Για τις υπόλοιπες ασθένειες της ελιάς χρησιμοποιείτε μόνο εγκεκριμένα για την καλλιέργεια σκευάσματα, σύμφωνα με τις οδηγίες της ετικέτας, και προτιμήστε πρώτα τα καλλιεργητικά μέτρα πρόληψης.
Πηγές
- UC Statewide IPM Program, Verticillium wilt in olive.
- UC Statewide IPM Program, Verticillium wilt, συμπτώματα και βιολογία του παθογόνου.
