Το κυκλοκόνιο είναι η πιο διαδεδομένη μυκητολογική ασθένεια του φυλλώματος της ελιάς και η συχνότερη αιτία που ένας ελαιώνας μπαίνει στην άνοιξη μισοξεγυμνωμένος. Προκαλείται από τον μύκητα Venturia oleaginea, γνωστό και με το όνομα της αγενούς μορφής του Spilocaea oleagina, και αναγνωρίζεται από τις κυκλικές κηλίδες με τους ομόκεντρους δακτυλίους που δίνουν και τη λαϊκή ονομασία «μάτι παγωνιού». Η ζημιά δεν φαίνεται στον καρπό αλλά στην πρόωρη φυλλόπτωση, που αποδυναμώνει το δέντρο και μειώνει την ανθοφορία της επόμενης χρονιάς. Σε αυτό το άρθρο θα δούμε πώς αναγνωρίζεται, πώς ξεχωρίζει από τις ασθένειες με τις οποίες μπερδεύεται, πώς εξελίσσεται μέσα στη χρονιά και πότε ακριβώς γίνονται οι επεμβάσεις.
Συμπτώματα και αναγνώριση
Οι πρώτες κηλίδες εμφανίζονται στην πάνω επιφάνεια των φύλλων, ως σκοτεινές, καπνώδεις κηλίδες που εξελίσσονται σε κυκλικές, σκούρες πράσινες ως μαύρες, με διάμετρο από 2,5 ως 12 χιλιοστά. Καθώς μεγαλώνουν, σχηματίζονται ομόκεντροι δακτύλιοι σε αποχρώσεις πράσινου, γκρι και καστανού, συχνά με κιτρινωπή άλω γύρω τους. Το προσβεβλημένο φύλλο κιτρινίζει και πέφτει πρόωρα.
Δύο λεπτομέρειες βοηθούν στη διάγνωση. Πρώτον, οι προσβολές ξεκινούν από τα χαμηλά και εσωτερικά φύλλα της κόμης, εκεί όπου η υγρασία μένει περισσότερο. Δεύτερον, στα παλιά μολύσματα οι κηλίδες αποκτούν λευκωπή, κρουστώδη όψη, και ακριβώς από τα όρια αυτών των κηλίδων ξεκινά το φθινόπωρο η νέα παραγωγή σπορίων.
Η ασθένεια προσβάλλει κυρίως τα φύλλα, αλλά σε έντονες συνθήκες εμφανίζει βυθισμένες καστανές κηλίδες και στους μίσχους και στους καρπούς.
Πώς ξεχωρίζει από τις άλλες κηλιδώσεις
| Ασθένεια | Πού εμφανίζεται | Χαρακτηριστικό γνώρισμα |
|---|---|---|
| Κυκλοκόνιο | Πάνω επιφάνεια φύλλων, χαμηλά στην κόμη | Κυκλικές κηλίδες με ομόκεντρους δακτυλίους και κίτρινη άλω |
| Κερκόσπορα | Και στις δύο επιφάνειες του φύλλου | Ακανόνιστες χλωρωτικές κηλίδες πάνω και γκρίζες εξανθήσεις στην κάτω επιφάνεια |
| Γλοιοσπόριο | Κυρίως στον καρπό κοντά στην ωρίμανση | Σήψη και μουμιοποίηση του καρπού, με ξηράνσεις κλαδίσκων |
| Καπνιά | Επιφανειακά, πάνω σε φύλλα και καρπούς | Μαύρη σκόνη που ξεπλένεται, πάνω σε μελιτώματα εντόμων |
Η διάκριση από το γλοιοσπόριο είναι η ευκολότερη, γιατί εκείνο χτυπά τον καρπό. Η κερκόσπορα μπερδεύεται συχνότερα, όμως αντιμετωπίζεται με τα ίδια χαλκούχα σκευάσματα, οπότε στην πράξη το πρόγραμμα ψεκασμών καλύπτει και τις δύο.
Βιολογικός κύκλος και συνθήκες μόλυνσης
Ο μύκητας διαχειμάζει μέσα στα μολυσμένα φύλλα, κυρίως σε εκείνα που παραμένουν πάνω στο δέντρο και δευτερευόντως στα πεσμένα. Τα κονίδια μεταφέρονται αποκλειστικά με το νερό, δηλαδή με σταγόνες βροχής που πιτσιλούν από φύλλο σε φύλλο, και όχι με τον άνεμο σε ξηρές συνθήκες.
Για να πραγματοποιηθεί μόλυνση χρειάζεται συνεχής υγρασία πάνω στο φύλλο. Σύμφωνα με τις οδηγίες του UC IPM, απαιτούνται περίπου 48 ώρες ελεύθερης υγρασίας, διάστημα που σε υψηλότερες θερμοκρασίες συντομεύεται ακόμη και στις 14 ώρες. Οι μολύνσεις γίνονται σε ήπιες θερμοκρασίες, με το ευνοϊκότερο εύρος γύρω στους 15 ως 24°C, ενώ ο καύσωνας του καλοκαιριού σταματά ουσιαστικά την εξέλιξη της ασθένειας.
Το πιο ύπουλο χαρακτηριστικό είναι η λανθάνουσα περίοδος. Ανάμεσα στη μόλυνση και στην εμφάνιση των κηλίδων μπορούν να μεσολαβήσουν εβδομάδες, και σε δυσμενείς για τον μύκητα συνθήκες, κρύο ή ζέστη με ξηρασία, ακόμη και πάνω από 120 ημέρες. Ένας ελαιώνας που δείχνει καθαρός τον Νοέμβριο μπορεί να είναι ήδη μολυσμένος.
Μέσα στη χρονιά, οι δύο περίοδοι έξαρσης είναι το φθινόπωρο με τις πρώτες βροχές και η άνοιξη, όταν η νέα βλάστηση είναι τρυφερή και ο καιρός ακόμη υγρός.
Τι ζημιά προκαλεί
Η ζημιά είναι έμμεση αλλά σοβαρή. Η πρόωρη φυλλόπτωση μειώνει τη φωτοσυνθετική επιφάνεια, τα κλαδιά μένουν γυμνά με φύλλωμα μόνο στις κορυφές, και το δέντρο εξασθενεί. Το αποτέλεσμα φαίνεται την επόμενη χρονιά, με μειωμένη ανθοφορία και καρπόδεση, ενώ η ασθένεια εντείνει και την παρενιαυτοφορία. Επιπλέον, η φυλλόπτωση δημιουργεί την ψευδαίσθηση αποκατάστασης, καθώς το δέντρο φαίνεται καθαρό ενώ έχει απλώς χάσει τα προσβεβλημένα φύλλα του.
Καλλιεργητικά μέτρα που μειώνουν την ένταση
- Κλάδεμα αερισμού: το άνοιγμα του εσωτερικού της κόμης αφήνει τον αέρα και τον ήλιο να στεγνώνουν γρήγορα το φύλλωμα μετά τη βροχή, και είναι το πιο αποτελεσματικό μέτρο πρόληψης. Ο τρόπος περιγράφεται αναλυτικά στον οδηγό για το κλάδεμα της ελιάς
- Μέτρο στην αζωτούχο λίπανση: η υπερβολική αζωτούχος λίπανση δίνει τρυφερή, πυκνή βλάστηση που μολύνεται ευκολότερα
- Αποστράγγιση και αποστάσεις: τα υγρά, πεδινά και πυκνοφυτεμένα κτήματα εμφανίζουν τις εντονότερες προσβολές
- Απομάκρυνση πεσμένων φύλλων: σε μικρούς ελαιώνες και σε δέντρα αυλής, το μάζεμα και η καταστροφή των πεσμένων φύλλων περιορίζει το αρχικό μόλυσμα
Πότε γίνονται οι ψεκασμοί
Το κυκλοκόνιο αντιμετωπίζεται προληπτικά, όχι θεραπευτικά. Ο στόχος είναι το φύλλωμα να είναι ήδη προστατευμένο όταν έρθει η βροχή, οπότε ο χρόνος έχει μεγαλύτερη σημασία από την επιλογή του σκευάσματος.
- Φθινοπωρινός ψεκασμός: ο βασικός της χρονιάς, γίνεται πριν ξεκινήσουν οι βροχές, από τον Σεπτέμβριο ως τον Οκτώβριο ανάλογα με την περιοχή. Σε περιοχές με υγρασία και ιστορικό προσβολών εφαρμόζονται δύο ψεκασμοί
- Ψεκασμός μετά τη συγκομιδή: συμπληρωματικός, όταν αναμένονται έντονες βροχές μέσα στον χειμώνα
- Ανοιξιάτικος ψεκασμός: προστατεύει τη νέα βλάστηση και γίνεται όταν οι νέοι βλαστοί έχουν μήκος 2 ως 5 εκατοστά, με έναν ως δύο ψεκασμούς που ολοκληρώνονται πριν ανέβουν πολύ οι θερμοκρασίες
- Επανάληψη: σε παρατεταμένα υγρό καιρό, ο ψεκασμός επαναλαμβάνεται μετά από 25 ως 30 ημέρες
Η κάλυψη πρέπει να είναι πλήρης, με καλή διαβροχή όλου του φυλλώματος, και σε μεγάλα δέντρα απαιτούνται περίπου 150 ως 200 λίτρα ψεκαστικού διαλύματος ανά στρέμμα. Οι ακριβείς ημερομηνίες ανά περιοχή ανακοινώνονται από τα Περιφερειακά Κέντρα Προστασίας Φυτών μέσα από τα δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων.
Τι σκευάσματα χρησιμοποιούνται
Η βάση της αντιμετώπισης παραμένουν τα χαλκούχα σκευάσματα, δηλαδή ο βορδιγάλειος πολτός, το υδροξείδιο και ο οξυχλωριούχος χαλκός, που δρουν προληπτικά σχηματίζοντας προστατευτικό φιλμ στο φύλλο. Το μεγάλο τους πλεονέκτημα είναι ότι ο ίδιος ψεκασμός περιορίζει ταυτόχρονα την κερκόσπορα, την καπνιά και το γλοιοσπόριο. Υπάρχουν και διασυστηματικά μυκητοκτόνα με προληπτική και θεραπευτική δράση, τα οποία χρησιμοποιούνται κυρίως όταν η προσβολή έχει ήδη εγκατασταθεί.
Σε κάθε περίπτωση, ο μέγιστος αριθμός εφαρμογών ανά καλλιεργητική περίοδο ορίζεται στην έγκριση του κάθε σκευάσματος και πρέπει να τηρείται, όπως και η εναλλαγή δραστικών ουσιών για την αποφυγή ανθεκτικότητας. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι τα χαλκούχα σκευάσματα έχουν ενταχθεί στον ευρωπαϊκό κατάλογο των υποψήφιων προς υποκατάσταση ουσιών, οπότε η έρευνα για εναλλακτικές λύσεις, ιδίως για τη βιολογική καλλιέργεια, βρίσκεται σε εξέλιξη.
Συχνές ερωτήσεις
Πότε ραντίζουμε για το κυκλοκόνιο
Ο βασικός ψεκασμός γίνεται το φθινόπωρο πριν τις πρώτες βροχές, συνήθως Σεπτέμβριο με Οκτώβριο, και ο δεύτερος την άνοιξη όταν η νέα βλάστηση φτάσει τα 2 ως 5 εκατοστά. Σε υγρές χρονιές απαιτείται επανάληψη μετά από 25 ως 30 ημέρες.
Γιατί λέγεται μάτι παγωνιού
Από την εικόνα των κηλίδων. Οι ομόκεντροι σκουροπράσινοι ως μαύροι δακτύλιοι με την κιτρινωπή άλω γύρω τους θυμίζουν το σχέδιο στα φτερά της ουράς του παγωνιού.
Πώς ξεχωρίζει το κυκλοκόνιο από την κερκόσπορα
Το κυκλοκόνιο δίνει κυκλικές κηλίδες με δακτυλίους στην πάνω επιφάνεια του φύλλου, ενώ η κερκόσπορα ακανόνιστες χλωρωτικές κηλίδες πάνω και γκρίζες εξανθήσεις στην κάτω επιφάνεια. Και οι δύο αντιμετωπίζονται με χαλκούχα σκευάσματα.
Το κυκλοκόνιο προσβάλλει τον καρπό
Κυρίως τα φύλλα. Σε έντονες προσβολές εμφανίζει βυθισμένες καστανές κηλίδες και στους μίσχους και στους καρπούς, όμως η κύρια ζημιά προέρχεται από τη φυλλόπτωση και όχι από άμεση προσβολή του ελαιόκαρπου.
Γιατί τα δέντρα φαίνονται καθαρά ενώ έχουν κυκλοκόνιο
Επειδή τα προσβεβλημένα φύλλα πέφτουν και μένουν πάνω στο δέντρο τα υγιή, δίνοντας εικόνα ανάκαμψης. Επιπλέον, η λανθάνουσα περίοδος μεταξύ μόλυνσης και εμφάνισης των κηλίδων μπορεί να ξεπεράσει και τις 120 ημέρες.
Αρκεί ο χαλκός για την αντιμετώπιση
Στις περισσότερες περιπτώσεις ναι, εφόσον οι ψεκασμοί γίνουν στον σωστό χρόνο και με καλή κάλυψη. Όταν η προσβολή έχει ήδη εγκατασταθεί, χρησιμοποιούνται σκευάσματα με θεραπευτική δράση, πάντα σύμφωνα με τα δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων.
|
Εφόδια φυτοπροστασίας ελιάς στο Farmclick Δες τα βιολογικά φυτοπροστατευτικά για ήπιες επεμβάσεις, τα εντομοκτόνα για τους εντομολογικούς εχθρούς και τα σκευάσματα βιοδιέγερσης για την ανάκαμψη ταλαιπωρημένων δέντρων, από προμηθευτές όλης της Ελλάδας. |
Οι συνθήκες διαφέρουν από ελαιώνα σε ελαιώνα, και το πρόγραμμα φυτοπροστασίας προσαρμόζεται στην περιοχή, στην ποικιλία και στο ιστορικό προσβολών, οπότε η συνεργασία με γεωπόνο και η παρακολούθηση των δελτίων γεωργικών προειδοποιήσεων είναι απαραίτητες.
Πριν από κάθε επέμβαση, προτιμήστε τα καλλιεργητικά μέτρα πρόληψης, και χρησιμοποιείτε μόνο εγκεκριμένα για την καλλιέργεια σκευάσματα, σύμφωνα με τις οδηγίες της ετικέτας και τον μέγιστο αριθμό εφαρμογών ανά περίοδο.
Πηγές
- UC Statewide IPM Program, Peacock spot in olive.
- Pacific Northwest Pest Management Handbooks, Olive leaf spot.
- Buonaurio R. κ.ά., Olive leaf spot caused by Venturia oleaginea, an updated review, Frontiers in Plant Science, 2023.
