Τα κοκκοειδή, γνωστά και ως ψώρες, είναι μυζητικά έντομα που καλύπτονται από κηρώδες ή σκληρό ασπίδιο και μοιάζουν με μικρές πεταλίδες πάνω στα κλαδιά και τα φύλλα. Αυτή ακριβώς η ασπίδα εξηγεί γιατί οι περισσότεροι ψεκασμοί αποτυγχάνουν. Στο ενήλικο στάδιο κανένα σκεύασμα δεν φτάνει το έντομο, οπότε η επέμβαση έχει νόημα μόνο σε ένα σύντομο παράθυρο, όταν κυκλοφορούν οι νεαρές, κινητές μορφές. Η μαύρη σκόνη που εμφανίζεται στα φύλλα, η καπνιά, αποτελεί συνέπεια των μελιτωδών εκκρίσεων των ίδιων εντόμων και υποχωρεί μόλις περιοριστεί ο πληθυσμός τους. Σε αυτό το άρθρο θα δούμε ποια είδη προσβάλλουν την ελιά, πώς αναγνωρίζονται, γιατί χτυπούν τα σκιερά και πυκνά δέντρα, και πότε ακριβώς γίνεται η επέμβαση.
Ποια είδη προσβάλλουν την ελιά
| Είδος | Πώς αναγνωρίζεται | Σημασία |
|---|---|---|
| Λεκάνιο (Saissetia oleae) | Ενήλικο θηλυκό περίπου 5 χιλ., σκούρο καστανό ως μαύρο, με χαρακτηριστική ραχιαία προεξοχή σε σχήμα Η | Το σημαντικότερο κοκκοειδές της ελιάς, υπεύθυνο για τα περισσότερα μελιτώματα και την καπνιά |
| Πολλίνια (Pollinia pollini) | Μικρά εξογκώματα σε ρωγμές του φλοιού και σε ουλές κλάδων και κλαδίσκων | Δευτερεύουσας σημασίας, αλλά αυξάνεται σε παραμελημένους ελαιώνες |
| Παρλατόρια (Parlatoria oleae) | Σκληρό, ανοιχτόχρωμο ασπίδιο σε κλαδιά, φύλλα και καρπούς | Υποβαθμίζει τους καρπούς, ιδίως σε επιτραπέζιες ποικιλίες |
| Ασπιδιωτός (Aspidiotus nerii) | Στρογγυλό, λευκωπό ασπίδιο, πολυφάγο είδος που προσβάλλει και άλλες καλλιέργειες | Δευτερεύουσας σημασίας στην ελιά |
| Φιλίππια (Filippia follicularis) | Λευκές κηρώδεις εκκρίσεις σε βλαστούς και φύλλα | Κατά τόπους, συνήθως μαζί με το λεκάνιο |
Συμπτώματα και ζημιά
Τα έντομα τρέφονται απομυζώντας χυμούς από φύλλα, βλαστούς και καρπούς. Η ζημιά εμφανίζεται με τέσσερις τρόπους. Τα φύλλα κιτρινίζουν, ξεραίνονται και πέφτουν, η νέα βλάστηση παραμένει καχεκτική, οι καρποί μένουν μικροί και πέφτουν πρόωρα, και το δέντρο συνολικά εξασθενεί, με αποτέλεσμα να μειώνεται η παραγωγή της επόμενης χρονιάς.
Πάνω στα κλαδιά και τα φύλλα διακρίνονται μικρά εξογκώματα σαν λέπια ή πεταλίδες, σε χρώμα καφέ, μαύρο, γκρι ή λευκό ανάλογα με το είδος. Στις περισσότερες περιπτώσεις ο παραγωγός αντιλαμβάνεται πρώτα την κολλώδη αίσθηση στα φύλλα από τα μελιτώματα και εντοπίζει τα ίδια τα έντομα αργότερα.
Γιατί η καπνιά δεν είναι το πρόβλημα
Η καπνιά, η μαύρη σκόνη που καλύπτει φύλλα και καρπούς, αναπτύσσεται πάνω στα μελιτώδη απεκκρίματα των κοκκοειδών. Οι μύκητες που την προκαλούν δεν προσβάλλουν τους φυτικούς ιστούς και δεν τρέφονται από το δέντρο, αλλά από τα σάκχαρα των εκκρίσεων. Η ζημιά τους είναι έμμεση, καθώς το μαύρο στρώμα εμποδίζει το φως και μειώνει τη φωτοσύνθεση, ενώ υποβαθμίζει και την εμπορική εμφάνιση των επιτραπέζιων καρπών.
Το πρακτικό συμπέρασμα είναι σαφές. Ένα μυκητοκτόνο δεν λύνει το πρόβλημα της καπνιάς, γιατί δεν αντιμετωπίζει την αιτία της. Όταν περιοριστεί ο πληθυσμός των κοκκοειδών, σταματούν τα μελιτώματα και η καπνιά υποχωρεί μόνη της με τις βροχές και τη νέα βλάστηση.
Μια λεπτομέρεια που συχνά περνά απαρατήρητη είναι ο ρόλος των μυρμηγκιών. Τα μυρμήγκια τρέφονται από τα μελιτώματα και προστατεύουν τα κοκκοειδή από τους φυσικούς εχθρούς τους, οπότε η έντονη παρουσία τους στον κορμό δυσκολεύει σημαντικά τη βιολογική ισορροπία.
Γιατί χτυπούν τα σκιερά και πυκνά δέντρα
Τα κοκκοειδή ευνοούνται από τη σκιά, την υψηλή υγρασία και την πυκνή βλάστηση, οπότε οι σοβαρές προσβολές συγκεντρώνονται σε δέντρα με κλειστή κόμη, σε πυκνοφυτεμένους και σε παραμελημένους ελαιώνες. Οι οδηγίες του UC IPM είναι κατηγορηματικές σε αυτό το σημείο, καθώς αναφέρουν ότι το κλάδεμα που δίνει ανοιχτά και αεριζόμενα δέντρα αποθαρρύνει την εγκατάσταση του λεκανίου και προτιμάται από τη χημική επέμβαση.
Στο ίδιο πλαίσιο, η ισορροπημένη θρέψη και η σωστή άρδευση κρατούν τα δέντρα εύρωστα και λιγότερο ευάλωτα, ενώ η υπερβολική αζωτούχος λίπανση δίνει πληθωρική τρυφερή βλάστηση που φιλοξενεί μεγαλύτερους πληθυσμούς.
Το μόνο στάδιο που πιάνει ο ψεκασμός
Το ενήλικο θηλυκό είναι ακίνητο και προστατεύεται από κηρώδες ή σκληρό κάλυμμα που το καθιστά πρακτικά απρόσβλητο από τα σκευάσματα. Κάτω από αυτό το κάλυμμα εναποθέτει έως και δύο χιλιάδες αυγά, τα οποία εκκολάπτονται σε νεαρές προνύμφες γνωστές ως κινητές μορφές. Οι προνύμφες αυτές βγαίνουν, μετακινούνται πάνω στο δέντρο για να βρουν θέση, και μόνο τότε είναι εκτεθειμένες.
Η χρονική στόχευση είναι επομένως το μοναδικό στοιχείο που κρίνει την επιτυχία. Η επέμβαση γίνεται όταν έχει ολοκληρωθεί η εκκόλαψη και οι κινητές μορφές έχουν εγκαταλείψει το κάλυμμα του μητρικού εντόμου, και πριν σχηματίσουν το δικό τους ασπίδιο. Για την παρακολούθηση χρησιμοποιείται δίκλωνη κολλητική ταινία γύρω από κλαδιά, που καταγράφει τη μετακίνηση των προνυμφών.
Πότε και πώς γίνεται η επέμβαση
- Θερινός πολτός ή παραφινικό λάδι: η βασική επιλογή, που δρα μηχανικά καλύπτοντας τα έντομα. Εφαρμόζεται όταν η νέα βλάστηση φτάσει τα 6 ως 8 εκατοστά και πριν την ανθοφορία, ή αργότερα με την εμφάνιση των κινητών μορφών
- Συνδυασμός με άλλες επεμβάσεις: σε ελαιώνες με ιστορικό, ο ψεκασμός για την καρπόβια γενιά του πυρηνοτρήτη καλύπτει και τα κοκκοειδή, ενώ η προσθήκη παραφινικού λαδιού στο ψεκαστικό διάλυμα αντιμετωπίζει ταυτόχρονα και τα ακάρεα
- Όρια θερμοκρασίας: τα παραφινικά λάδια δεν εφαρμόζονται σε θερμοκρασίες πάνω από 30°C ούτε σε διψασμένα ή εξασθενημένα δέντρα, γιατί προκαλούν φυτοτοξικότητα
- Ασυμβατότητες: αποφεύγεται ο συνδυασμός τους με χαλκούχα σκευάσματα κοντά στην ευαίσθητη περίοδο της ανθοφορίας
- Εγκεκριμένα εντομοκτόνα: σε σοβαρές προσβολές χρησιμοποιούνται σκευάσματα εγκεκριμένα για την ελιά και για τον συγκεκριμένο εχθρό, με προτίμηση σε εκείνα που επιβαρύνουν λιγότερο τα ωφέλιμα
Η κάλυψη πρέπει να είναι πλήρης, γιατί τα έντομα κρύβονται στο εσωτερικό της κόμης, στις μασχάλες των φύλλων και στις ρωγμές του φλοιού, σημεία που ένας βιαστικός ψεκασμός αφήνει ακάλυπτα.
Οι φυσικοί εχθροί και τι τους καταστρέφει
Το λεκάνιο δέχεται πίεση από αρκετά παρασιτοειδή, με συχνότερα τα Metaphycus helvolus, Metaphycus bartletti και Scutellista caerulea, ενώ αρπακτικά όπως οι πασχαλίτσες και οι προνύμφες των χρυσώπων συμπληρώνουν την εικόνα. Σε αρκετές περιοχές ο συνδυασμός των παρασιτοειδών με σωστό κλάδεμα αρκεί για να κρατήσει τους πληθυσμούς κάτω από το όριο ζημιάς, χωρίς καμία χημική επέμβαση.
Η ισορροπία αυτή σπάει εύκολα. Τα εντομοκτόνα ευρέος φάσματος, ιδίως οι οργανοφωσφορικές ενώσεις, τα καρβαμιδικά και τα πυρεθροειδή, εξοντώνουν τα ωφέλιμα και οδηγούν σε εξάρσεις κοκκοειδών, συχνά μεγαλύτερες από την αρχική προσβολή. Η αποφυγή άσκοπων ψεκασμών ευρέος φάσματος είναι η πιο αποτελεσματική μακροπρόθεσμη στρατηγική.
Καλλιεργητικά μέτρα
- Κλάδεμα αραιώματος: το άνοιγμα της κόμης φέρνει ήλιο και αέρα στο εσωτερικό και είναι το πιο αποτελεσματικό μέτρο πρόληψης
- Αφαίρεση προσβεβλημένων κλαδιών: τα έντονα προσβεβλημένα κλαδιά και κλαδίσκοι κόβονται και καίγονται, χωρίς να μένουν στον ελαιώνα
- Ανανεωτικό κλάδεμα: στα γηραιά και παραμελημένα δέντρα, που συγκεντρώνουν τις σοβαρότερες προσβολές
- Ευρωστία των δέντρων: ισορροπημένη λίπανση και επαρκής άρδευση, ώστε τα δέντρα να αντέχουν καλύτερα την πίεση
- Διαχείριση των μυρμηγκιών: ο περιορισμός τους στον κορμό βοηθά τα ωφέλιμα να δουλέψουν
Συχνές ερωτήσεις
Πότε ψεκάζουμε για τα κοκκοειδή της ελιάς
Μόνο όταν κυκλοφορούν οι κινητές μορφές, δηλαδή οι νεαρές προνύμφες, αφού ολοκληρωθεί η εκκόλαψη. Στην πράξη η επέμβαση γίνεται όταν η νέα βλάστηση φτάσει τα 6 ως 8 εκατοστά και πριν την ανθοφορία, ή αργότερα με την εμφάνιση των προνυμφών.
Γιατί δεν πιάνει ο ψεκασμός στα κοκκοειδή
Επειδή το ενήλικο προστατεύεται από κηρώδες ή σκληρό κάλυμμα που δεν αφήνει το σκεύασμα να φτάσει στο έντομο. Ψεκασμός εκτός του σταδίου των κινητών μορφών δεν αποδίδει.
Τι είναι η καπνιά και πώς φεύγει
Είναι μύκητες που αναπτύσσονται πάνω στα μελιτώματα των κοκκοειδών και δεν προσβάλλουν τους ιστούς του δέντρου. Φεύγει μόνη της όταν περιοριστεί ο πληθυσμός των εντόμων, οπότε η αντιμετώπιση στοχεύει στο έντομο και όχι στον μύκητα.
Πιάνει το πράσινο σαπούνι στα κοκκοειδή
Δρα μηχανικά και βοηθά σε μικρές προσβολές και σε λίγα δέντρα, πάντα στο στάδιο των κινητών μορφών. Σε εκτεταμένες προσβολές η βάση παραμένει ο θερινός πολτός ή τα εγκεκριμένα εντομοκτόνα.
Ποιο είναι το κυριότερο κοκκοειδές της ελιάς
Το λεκάνιο (Saissetia oleae), που αναγνωρίζεται από το σκούρο, περίπου πεντάμιλιμετρο ενήλικο με τη ραχιαία προεξοχή σε σχήμα Η. Πολλίνια, παρλατόρια, ασπιδιωτός και φιλίππια θεωρούνται δευτερεύουσας σημασίας.
Χρειάζεται ξεχωριστός ψεκασμός από τον πυρηνοτρήτη
Όχι απαραίτητα. Σε ελαιώνες με ιστορικό προσβολών, ο ψεκασμός για την καρπόβια γενιά του πυρηνοτρήτη καλύπτει και τα κοκκοειδή, ιδίως με προσθήκη παραφινικού λαδιού στο ψεκαστικό διάλυμα.
|
Εφόδια για τον ελαιώνα στο Farmclick Δες τα βιολογικά φυτοπροστατευτικά για ήπιες επεμβάσεις στις κινητές μορφές, τους διαβρέκτες και τα προσκολλητικά για πλήρη κάλυψη του εσωτερικού της κόμης και τα σκευάσματα βιοδιέγερσης για την ανάκαμψη εξασθενημένων δέντρων, από προμηθευτές όλης της Ελλάδας. |
Οι ημερομηνίες εμφάνισης των κινητών μορφών διαφέρουν ανά περιοχή και χρονιά, και ανακοινώνονται μέσα από τα δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων των Περιφερειακών Κέντρων Προστασίας Φυτών.
Κάθε φυτό και κάθε περιβάλλον είναι μοναδικό. Οι συνθήκες διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με την περιοχή, την έκθεση, την ποιότητα του νερού, το pH του εδάφους και τη γενικότερη υγεία του φυτού. Οι παραπάνω οδηγίες είναι γενικές και αποτελούν αφετηρία.
Εάν υποψιάζεστε σοβαρή τροφοπενία ή ασθένεια που δεν αντιμετωπίζεται με τις βασικές πρακτικές, συνιστάται η επικοινωνία με γεωπόνο για ακριβή διάγνωση.
Η χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων πρέπει να γίνεται με προσοχή και υπευθυνότητα. Προτιμήστε πάντα μη χημικές μεθόδους πρώτα (φυσικές πρακτικές, πράσινο σαπούνι, θερινός πολτός). Όταν χρειαστεί χημική παρέμβαση, χρησιμοποιήστε μόνο εγκεκριμένα προϊόντα και τηρήστε τις οδηγίες της συσκευασίας.
Πηγές
- UC Statewide IPM Program, Black scale in olive.
- UC Statewide IPM Program, Olive scale.
- Australian Olive Association, Black scale, industry fact sheet.
