Η κερκόσπορα της ελιάς και πώς ξεχωρίζει από το κυκλοκόνιο

Η κερκόσπορα προκαλεί την ίδια εικόνα φυλλόπτωσης με το κυκλοκόνιο, εμφανίζεται τις ίδιες εποχές και αντιμετωπίζεται με τα ίδια σκευάσματα, γι' αυτό και επί δεκαετίες περνούσε γραμμένη στον λογαριασμό της άλλης ασθένειας. Υπεύθυνος είναι ο μύκητας Pseudocercospora cladosporioides, και το διακριτικό του γνώρισμα βρίσκεται εκεί που σπάνια κοιτάζει κανείς, στην κάτω επιφάνεια του φύλλου, η οποία αποκτά μολυβδόχρωμη ή γκρίζα όψη. Σε αντίθεση με το κυκλοκόνιο, η κερκόσπορα προσβάλλει και τον καρπό, υποβαθμίζοντας άμεσα την ποιότητα του λαδιού. Σε αυτό το άρθρο θα δούμε πώς αναγνωρίζεται, γιατί μένει τόσο καιρό αόρατη, πώς ξεχωρίζει από το κυκλοκόνιο και πώς οργανώνονται οι ψεκασμοί.

Τι είναι η κερκόσπορα

Η κερκόσπορα ή κερκοσπορίωση οφείλεται στον Pseudocercospora cladosporioides, παλαιότερα γνωστό ως Cercospora cladosporioides, μύκητα της οικογένειας Mycosphaerellaceae που αναπαράγεται αποκλειστικά αγενώς. Στην Ελλάδα περιγράφηκε για πρώτη φορά το 1972 από τον Παππά, και σήμερα θεωρείται μία από τις σημαντικότερες ασθένειες του φυλλώματος της ελιάς παγκοσμίως. Τα τελευταία χρόνια, με τις υγρότερες και πιο ασταθείς καιρικές συνθήκες, η παρουσία της στους ελληνικούς ελαιώνες εντείνεται.

Προσβολή από κερκόσπορα σε φύλλα ελιάς

Συμπτώματα στα φύλλα

Το καθοριστικό σύμπτωμα βρίσκεται στην κάτω επιφάνεια του φύλλου, η οποία αποκτά σκούρο μεταχρωματισμό με μολυβδόχρωμη ή γκριζωπή όψη. Πρόκειται για την ίδια τη σπορίωση του μύκητα, και συχνά μπερδεύεται με καπνιά, με τη διαφορά ότι η καπνιά ξεπλένεται και κάθεται επιφανειακά, ενώ ο μεταχρωματισμός της κερκόσπορας βρίσκεται μέσα στον ιστό.

Στην πάνω επιφάνεια εμφανίζονται κίτρινες ή χλωρωτικές κηλίδες, ακανόνιστες και χωρίς τους ομόκεντρους δακτυλίους του κυκλοκονίου, οι οποίες σταδιακά νεκρώνονται και αποκτούν καστανό χρώμα. Το τελικό αποτέλεσμα είναι έντονη φυλλόπτωση, κυρίως προς το τέλος της σεζόν, και εξασθένηση του δέντρου.

Συμπτώματα στον καρπό

Εδώ βρίσκεται η ουσιαστική διαφορά από το κυκλοκόνιο. Στους πράσινους καρπούς σχηματίζονται καστανές, ελαφρά βυθισμένες κηλίδες στη σάρκα, ενώ στους ώριμους η προσβολή εξελίσσεται σε σήψη. Οι καρποί ζαρώνουν και πέφτουν πρόωρα. Η ζημιά δεν σταματά στην ποσότητα, καθώς οι προσβεβλημένοι καρποί που φτάνουν στο ελαιοτριβείο υποβαθμίζουν τα ποιοτικά χαρακτηριστικά του ελαιολάδου.

Πώς ξεχωρίζει από το κυκλοκόνιο

Ο πρακτικός κανόνας για τον ελαιώνα είναι ένας. Γυρίστε το φύλλο ανάποδα. Αν η κάτω επιφάνεια έχει γκρίζα, σκονισμένη όψη, πρόκειται για κερκόσπορα. Αν οι κηλίδες είναι κυκλικές με δακτυλίους στην πάνω επιφάνεια, πρόκειται για κυκλοκόνιο. Οι δύο ασθένειες συνυπάρχουν συχνά στο ίδιο δέντρο.

Συμπτώματα κυκλοκονίου σε φύλλα ελιάς

Γιατί μένει τόσο καιρό αόρατη

Ο μύκητας είναι ημιβιοτροφικός, δηλαδή ζει για ένα διάστημα μέσα στον ζωντανό ιστό χωρίς να τον σκοτώνει, και η ασυμπτωματική του φάση είναι ασυνήθιστα μεγάλη. Πρόσφατη επιστημονική βιβλιογραφία αναφέρει ότι μπορεί να ξεπεράσει και τους 18 μήνες. Αυτό εξηγεί δύο πράγματα που προβληματίζουν τους παραγωγούς. Πρώτον, γιατί ένας ελαιώνας που φαινόταν καθαρός εμφανίζει ξαφνικά μαζική φυλλόπτωση. Δεύτερον, γιατί η ασθένεια υποτιμήθηκε επί δεκαετίες, καθώς η φυλλόπτωση που προκαλεί στο τέλος της σεζόν είναι πρακτικά δυσδιάκριτη από εκείνη του κυκλοκονίου, ιδίως σε υγρές περιοχές όπου κυριαρχούν ποικιλίες ευαίσθητες και στα δύο παθογόνα.

Συνθήκες μόλυνσης και κύκλος

Ο μύκητας διαχειμάζει στα προσβεβλημένα φύλλα και στους καρπούς, τόσο πάνω στο δέντρο όσο και στα πεσμένα στο έδαφος. Τα κονίδια μεταφέρονται με το νερό της βροχής, και η μόλυνση απαιτεί απαραίτητα σταγόνα νερού πάνω στον ιστό, σε θερμοκρασίες από 7 ως 25°C.

Οι μολύνσεις ξεκινούν με τις πρώτες φθινοπωρινές βροχές και συνεχίζονται όλο τον χειμώνα, ενώ νέο κύμα εκδηλώνεται την άνοιξη. Πειραματικά δεδομένα δείχνουν δύο περιόδους έντονης παραγωγής σπορίων μέσα στη χρονιά, μία στα τέλη της άνοιξης με αρχές του καλοκαιριού και μία το φθινόπωρο, και οι δύο ευνοούμενες από θερμοκρασίες 20 ως 25°C και σχετική υγρασία 80 ως 95%.

Καλλιεργητικά μέτρα

• Κλάδεμα αερισμού: το άνοιγμα της κόμης στεγνώνει γρήγορα το φύλλωμα και κόβει τον κύκλο του μύκητα, όπως περιγράφεται στον οδηγό για το κλάδεμα της ελιάς
• Αραιή φύτευση: οι πυκνοφυτεμένοι ελαιώνες κρατούν υγρασία και εμφανίζουν τις εντονότερες προσβολές
• Διαχείριση της αυτοφυούς βλάστησης: το καθαρό έδαφος κάτω από τα δέντρα βελτιώνει την κυκλοφορία του αέρα
• Απομάκρυνση προσβεβλημένων φύλλων και καρπών: μειώνει το αρχικό μόλυσμα, ιδίως σε ελαιώνες με ιστορικό

Το πρόγραμμα των ψεκασμών

Η αντιμετώπιση είναι προληπτική και ταυτίζεται σε μεγάλο βαθμό με εκείνη του κυκλοκονίου, γεγονός που απλοποιεί τη δουλειά. Η ίδια επέμβαση καλύπτει ταυτόχρονα κερκόσπορα, κυκλοκόνιο και γλοιοσπόριο.

• Φθινοπωρινός ψεκασμός: ο βασικός της χρονιάς, πριν ή αμέσως μετά τις πρώτες βροχές, και θεωρείται απαραίτητος ακόμη και εκεί όπου η προσβολή φαίνεται μικρή
• Ανοιξιάτικος ψεκασμός: σε υγρές συνθήκες και σε ελαιώνες με ιστορικό, για την προστασία της νέας βλάστησης
• Διάστημα μεταξύ εφαρμογών: τουλάχιστον 21 ημέρες, με επανάληψη όταν ο υγρός καιρός επιμένει

Η βάση παραμένουν τα χαλκούχα σκευάσματα, δηλαδή το υδροξείδιο και ο οξυχλωριούχος χαλκός, που δρουν προστατευτικά σχηματίζοντας φιλμ πάνω στο φύλλο. Σε ελαιώνες με υψηλό μόλυσμα χρησιμοποιούνται και εγκεκριμένα διασυστηματικά μυκητοκτόνα, με τις στρομπιλουρίνες να εμφανίζονται από τις αποτελεσματικότερες ομάδες σε πειραματικές δοκιμές. Η εναλλαγή δραστικών ουσιών είναι απαραίτητη για την αποφυγή ανθεκτικότητας, όπως και η τήρηση του μέγιστου αριθμού εφαρμογών ανά καλλιεργητική περίοδο.

Συχνές ερωτήσεις

Πώς ξεχωρίζω την κερκόσπορα από το κυκλοκόνιο

Γυρίζοντας το φύλλο ανάποδα. Η κερκόσπορα δίνει μολυβδόχρωμη ή γκρίζα όψη στην κάτω επιφάνεια, ενώ το κυκλοκόνιο κυκλικές κηλίδες με ομόκεντρους δακτυλίους στην πάνω. Η κερκόσπορα προσβάλλει επιπλέον και τον καρπό.

Πότε ψεκάζουμε για την κερκόσπορα

Το φθινόπωρο, πριν ή αμέσως μετά τις πρώτες βροχές, και ξανά την άνοιξη όταν οι συνθήκες είναι υγρές. Το διάστημα μεταξύ δύο εφαρμογών δεν πρέπει να είναι μικρότερο από 21 ημέρες.

Χρειάζεται ξεχωριστός ψεκασμός από το κυκλοκόνιο

Όχι. Οι επεμβάσεις με χαλκούχα σκευάσματα για το κυκλοκόνιο αντιμετωπίζουν ταυτόχρονα και την κερκόσπορα, καθώς και το γλοιοσπόριο.

Προσβάλλει η κερκόσπορα τον καρπό

Ναι, και αυτή είναι η βασική της διαφορά από το κυκλοκόνιο. Στους πράσινους καρπούς δίνει καστανές βυθισμένες κηλίδες και στους ώριμους σήψη, με πρόωρη πτώση και υποβάθμιση της ποιότητας του ελαιολάδου.

Γιατί εμφανίστηκε ξαφνικά στον ελαιώνα μου

Επειδή η ασυμπτωματική φάση του μύκητα μπορεί να ξεπεράσει τους 18 μήνες. Η μόλυνση είχε ήδη συμβεί, και τα συμπτώματα εκδηλώθηκαν πολύ αργότερα, συνήθως μετά από μια υγρή περίοδο.

Σε ποιες θερμοκρασίες γίνεται η μόλυνση

Από 7 ως 25°C, πάντα με την προϋπόθεση ότι υπάρχει σταγόνα νερού πάνω στον φυτικό ιστό. Χωρίς ελεύθερη υγρασία δεν πραγματοποιείται μόλυνση.

Η ένταση της προσβολής διαφέρει ανά περιοχή, ποικιλία και έτος, οπότε το πρόγραμμα των ψεκασμών καταρτίζεται με γεωπόνο και σύμφωνα με τα δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων.

Χρησιμοποιείτε μόνο εγκεκριμένα για την καλλιέργεια σκευάσματα, σύμφωνα με τις οδηγίες της ετικέτας και τον μέγιστο αριθμό εφαρμογών ανά περίοδο, και δώστε προτεραιότητα στα καλλιεργητικά μέτρα.

Πηγές

• Estudillo C. κ.ά., The genome of Pseudocercospora cladosporioides, a step toward understanding olive cercosporiosis, Plant Pathology, 2026.
• Cercospora leaf spot of olive, inoculum production and infection timing throughout the year, International Journal of Pest Management, 2025.
• Ávila A. κ.ά., Phenotypic and pathogenic characterization of Pseudocercospora cladosporioides, European Journal of Plant Pathology, 2020.