Σε μια παγίδα ενός ελαιώνα δεν πέφτει μόνο ο δάκος. Πέφτουν και άλλα δίπτερα παρόμοιου μεγέθους, ανάμεσά τους και η μύγα της Μεσογείου, που είναι πολυφάγο είδος και προσβάλλει πάνω από διακόσια είδη καρπών. Η σωστή ταυτοποίηση καθορίζει αν τα δεδομένα της παγίδας σημαίνουν κάτι ή όχι.
Υπάρχει ένα γνώρισμα που κάνει τη διάκριση εύκολη, και βρίσκεται στο φτερό.
Ταξινόμηση και ονοματολογία
Το έντομο ονομάζεται Bactrocera oleae (Rossi, 1790) και ανήκει στην οικογένεια Tephritidae της τάξης των Δίπτερων, στην υποοικογένεια Dacinae.
Περιγράφηκε αρχικά στο γένος Dacus, και η ονομασία Dacus oleae παραμένει διαδεδομένη σε παλαιότερη βιβλιογραφία και σε αρκετές βάσεις δεδομένων. Η ισχύουσα ονομασία είναι Bactrocera oleae, και είναι αυτή που πρέπει να χρησιμοποιείται σε αναζητήσεις επιστημονικών δεδομένων ή εγκεκριμένων σκευασμάτων.
Ένα έντομο που τρέφεται μόνο σε ελιές
Ο δάκος είναι μονοφάγο είδος. Οι προνύμφες του αναπτύσσονται αποκλειστικά σε καρπούς του γένους Olea, τόσο της καλλιεργούμενης ελιάς όσο και της αγριελιάς.
Η ιδιότητα αυτή έχει δύο συνέπειες. Πρώτον, δεν υπάρχουν εναλλακτικοί ξενιστές που να συντηρούν τον πληθυσμό εκτός ελαιώνα, οπότε η διαχείριση επικεντρώνεται σε μία μόνο καλλιέργεια. Δεύτερον, η αγριελιά και τα εγκαταλελειμμένα ελαιόδεντρα λειτουργούν ως δεξαμενές πληθυσμού για τους γειτονικούς οργανωμένους ελαιώνες.
Πού απαντάται
Η εξάπλωση του δάκου ακολουθεί σχεδόν πλήρως αυτή της ελιάς. Απαντάται σε όλη τη Μεσόγειο, στη βόρεια, ανατολική και νότια Αφρική, στη Μέση Ανατολή, στην Ινδία και το Πακιστάν.
Στην αμερικανική ήπειρο εισήλθε πρόσφατα. Καταγράφηκε για πρώτη φορά στην Καλιφόρνια τον Οκτώβριο του 1998, με τη σύλληψη ενός μόνο θηλυκού στο δυτικό Λος Άντζελες. Μέχρι το φθινόπωρο του 1999 είχε εντοπιστεί σε επτά ακόμη κομητείες, και σήμερα απαντάται σε όλες τις ελαιοκομικές περιοχές της πολιτείας.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η Αυστραλία παραμένει η μοναδική ελαιοκομική ζώνη παγκοσμίως ελεύθερη από το είδος.
Το γνώρισμα του φτερού
Εδώ βρίσκεται το κλειδί της διάκρισης, και είναι ορατό με απλό μεγεθυντικό φακό.
Ο δάκος φέρει μια σκούρα κηλίδα στην κορυφή του φτερού και δεν έχει ταινίες κατά μήκος του φτερού. Τα περισσότερα συγγενικά είδη έχουν το αντίθετο.
Η μύγα της Μεσογείου (Ceratitis capitata) έχει φτερά σχετικά φαρδιά σε σχέση με το μήκος τους, θολά κιτρινωπά, με τρεις καστανές ταινίες στα δύο τρίτα του φτερού προς την κορυφή, καθώς και μικρότερες σκούρες ακανόνιστες γραμμώσεις στο εγγύς μισό.
Το ίδιο ισχύει και για άλλα είδη με τα οποία μπορεί να συγχυστεί, τα οποία φέρουν ταινίες αντί για την απλή κηλίδα κορυφής.
Ο πρακτικός κανόνας είναι απλός. Κηλίδα στην άκρη και καθαρό φτερό, είναι δάκος. Ταινίες κατά μήκος, δεν είναι.
Μορφολογία του ακμαίου
Το ενήλικο έχει μήκος 4 με 5 χιλιοστά. Ο θώρακας είναι καστανοκίτρινος, με δύο έως τέσσερις παράλληλες γκριζωπές ταινίες, και φέρει λευκές ή ιβουάρ κηλίδες στις πλευρές και στους ώμους. Η κοιλιά είναι ανοιχτόχρωμη με σκούρες κηλίδες εκατέρωθεν, οι οποίες σε ορισμένα άτομα ενώνονται σε ταινίες.
Διάκριση των δύο φύλων
Η διάκριση γίνεται από την άκρη της κοιλιάς. Το θηλυκό φέρει ωοθέτη, μια σκουρόχρωμη μυτερή δομή με την οποία τρυπά τον καρπό για να ωοτοκήσει. Το αρσενικό δεν διαθέτει και η κοιλιά του καταλήγει στρογγυλεμένη.
Η διάκριση δεν είναι μόνο ταξινομική. Στα δεδομένα παρακολούθησης, η αναλογία των φύλων και η παρουσία ώριμων θηλυκών δίνουν διαφορετική πληροφορία από τον απλό συνολικό αριθμό συλλήψεων.
Δύο ακμαία δάκου, το ένα θηλυκό με ορατό ωοθέτη. Στο δεξί άτομο διακρίνεται ο σκούρος μυτερός ωοθέτης στην άκρη της κοιλιάς, που το ξεχωρίζει ως θηλυκό. Στο αριστερό η κοιλιά καταλήγει στρογγυλεμένη.
Τα ανώριμα στάδια
Τα αυγά είναι κρεμ έως λευκά, λεία και επιμήκη, με μήκος περίπου 0,7 χιλιοστά, και εναποτίθενται κάτω από την επιδερμίδα του καρπού. Μόλις εκκολαφθούν, οι προνύμφες βρίσκονται ακριβώς κάτω από την επιφάνεια και είναι πολύ μικρές για να εντοπιστούν με γυμνό μάτι.
Οι προνύμφες είναι άποδες, λευκοκίτρινες, με μυτερό πρόσθιο άκρο, και διέρχονται από τρία στάδια, από περίπου ένα χιλιοστό στο πρώτο έως 7 με 8 χιλιοστά στο τρίτο.
Η νύμφη περικλείεται σε καστανό πουπάριο, το οποίο σχηματίζεται είτε μέσα στον καρπό, όταν αυτός είναι ακόμη σκληρός, είτε σε μικρό βάθος στο έδαφος όταν ο καρπός έχει μαλακώσει.
Η ποικιλία επηρεάζει την προτίμηση
Ένα στοιχείο με πρακτική σημασία που προκύπτει από τις παρατηρήσεις πεδίου. Τα θηλυκά προτιμούν ποικιλίες με μεγάλο καρπό έναντι μικρόκαρπων για την ωοτοκία τους.
Στις μεγαλόκαρπες ποικιλίες παρατηρείται επίσης η εναπόθεση περισσότερων του ενός αυγών ανά καρπό, ενώ στη γενική περίπτωση το θηλυκό αφήνει ένα μόνο αυγό. Η διαφορά αυτή εξηγεί εν μέρει γιατί οι επιτραπέζιες ποικιλίες δέχονται συχνά μεγαλύτερη πίεση από τις ελαιοποιήσιμες.
Φυσικοί εχθροί
Ο δάκος έχει φυσικούς εχθρούς, με σημαντικότερο το παρασιτοειδές Psyttalia concolor, υμενόπτερο της οικογένειας Braconidae, το οποίο έχει αξιοποιηθεί σε προγράμματα βιολογικής καταπολέμησης.
Η αποτελεσματικότητά του περιορίζεται από ένα φυσικό όριο. Ο ωοθέτης του θηλυκού παρασιτοειδούς έχει μήκος περίπου 2,7 χιλιοστά, οπότε παρασιτίζει προνύμφες που βρίσκονται σε βάθος έως περίπου 1,5 χιλιοστό από την επιφάνεια. Σε μεγαλύτερο βάθος, όπως συμβαίνει σε μεγαλόκαρπες ποικιλίες, η ωοτοκία του αναστέλλεται.
Αυτό εξηγεί γιατί το παρασιτοειδές δρα καλύτερα σε ελιές μικρού μεγέθους και γιατί η βιολογική καταπολέμηση δίνει διαφορετικά αποτελέσματα ανά ποικιλία.
Σημαντικές σημειώσεις
Τα μορφολογικά χαρακτηριστικά που περιγράφονται προέρχονται από τη διεθνή βιβλιογραφία και επαρκούν για την αναγνώριση στο πεδίο με απλό μεγεθυντικό φακό. Για ταυτοποίηση σε επίπεδο επίσημου φυτοϋγειονομικού ελέγχου απαιτείται εξέταση από ειδικό. Η αντιμετώπιση του εντόμου στηρίζεται στην παρακολούθηση με παγίδες, στα όρια επέμβασης και στα εγκεκριμένα φυτοπροστατευτικά προϊόντα, σύμφωνα με τα κατά τόπους δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων.
Πηγές
- International Olive Council. The olive fruit fly Bactrocera oleae (Rossi), World Catalogue of Olive Varieties.
- University of California Statewide IPM Program. Olive Fruit Fly, Home and Landscape.
- Fruit Fly Identification Australia. Bactrocera oleae.
- Fruit Fly Identification Australia. Ceratitis capitata.
- Influence of Distance from the Host on Parasitisation by Psyttalia concolor.
