Το γλοιοσπόριο, γνωστό και ως ανθράκωση ή παστέλλα, είναι η σημαντικότερη ασθένεια του ελαιόκαρπου και βρίσκεται σε έξαρση στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια, με τα εντονότερα προβλήματα στις περιοχές που βρέχονται από το Ιόνιο. Η ζημιά δεν σταματά στους καρπούς που πέφτουν. Το λάδι που βγαίνει από προσβεβλημένη ελιά έχει υψηλή οξύτητα και κοκκινωπό χρώμα, και σε έντονες προσβολές κρίνεται ακατάλληλο για ανθρώπινη κατανάλωση σύμφωνα με τον Καν. (ΕΚ) 1989/2003. Σε αυτό το άρθρο θα δούμε πώς αναγνωρίζεται η ασθένεια, γιατί ένας ελαιώνας μπορεί να είναι ήδη μολυσμένος χωρίς να φαίνεται, πώς συνδέεται με τον δάκο, και πότε ακριβώς γίνονται οι ψεκασμοί.
Ποιοι μύκητες την προκαλούν
Η ασθένεια είναι μυκητολογική και οφείλεται σε πολλά είδη του γένους Colletotrichum. Πρόκειται για αδηλομύκητες, δηλαδή την αγενή μορφή, που σπάνια εμφανίζουν στη φύση την τέλεια μορφή του γένους Glomerella, το οποίο ανήκει στους ασκομύκητες. Μετά από πολλές αλλαγές στη συστηματική ταξινόμηση, τα κυρίαρχα παθογόνα θεωρούνται τα συμπλέγματα ειδών C. acutatum s.l. και C. gloeosporioides s.l., ενώ στην παλαιότερη ελληνική βιβλιογραφία η ασθένεια αποδιδόταν στο Gloeosporium olivarum, όνομα που αντιστοιχεί στο σημερινό C. clavatum.
Φωτογραφία του Στέφανου Κολαϊνή
Η διάκριση έχει πρακτική σημασία, γιατί τα είδη διαφέρουν σε επιθετικότητα. Έρευνα που περιλάμβανε και ελληνικά δείγματα έδειξε ότι στη νότια Ελλάδα κυρίαρχο αίτιο είναι το σύμπλεγμα C. acutatum, το οποίο συγκαταλέγεται μαζί με το C. nymphaeae στα πιο επιθετικά, σε αντίθεση με ασθενέστερα είδη όπως το C. karsti.
Συμπτώματα στον καρπό
Ο προσβεβλημένος καρπός εμφανίζει αρχικά μια κοκκινοκαφέ κηλίδα που απλώνεται στην επιφάνειά του και βυθίζεται. Οι μολυσμένοι ιστοί ζαρώνουν, και σε συνθήκες υψηλής υγρασίας το σημείο καλύπτεται από πορτοκαλί μάζες κονιδίων, το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα της ασθένειας. Από εκεί και πέρα οι καρποί ακολουθούν δύο δρόμους. Είτε πέφτουν στο έδαφος και σαπίζουν, είτε συρρικνώνονται, μουμιοποιούνται και παραμένουν προσκολλημένοι στο δέντρο.
Οι μουμιοποιημένοι καρποί που μένουν πάνω στο δέντρο είναι το κρίσιμο σημείο, γιατί αποτελούν την πηγή μόλυνσης για την επόμενη άνοιξη. Ο μύκητας προσβάλλει κατά κύριο λόγο τους καρπούς, ενώ σπανιότερα εμφανίζεται σε φύλλα, κλαδίσκους και ποδίσκους.
Τι παθαίνει το ελαιόλαδο
Η προσβολή οδηγεί ταυτόχρονα σε ποσοτικές απώλειες και σε ποιοτική υποβάθμιση. Σε περίπτωση επιδημίας, το παραγόμενο ελαιόλαδο είναι χαμηλής ποιότητας, με υψηλή οξύτητα, θολή όψη και κοκκινωπό χρώμα, χαρακτηριστικά που το καθιστούν ακατάλληλο για ανθρώπινη κατανάλωση σύμφωνα με τον Καν. (ΕΚ) 1989/2003. Η υποβάθμιση είναι εξίσου εκτεταμένη και στις ελιές που προορίζονται για επιτραπέζια χρήση. Το φαινόμενο θυμίζει αυτό που συμβαίνει με τη μεταβολή της σύστασης του λαδιού από τον δάκο, με τη διαφορά ότι εδώ η αλλοίωση εμφανίζεται πιο απότομα.
Η λανθάνουσα μόλυνση
Το πιο παρεξηγημένο χαρακτηριστικό της ασθένειας είναι ότι η μόλυνση προηγείται των συμπτωμάτων κατά μήνες. Τα κονίδια προσβάλλουν τα άνθη την άνοιξη χωρίς να εμφανιστεί τίποτα ορατό, και η ασθένεια εκδηλώνεται πολύ αργότερα, καθώς ο καρπός πλησιάζει την ωρίμανση.
Πόσο διαδεδομένο είναι αυτό το φαινόμενο φαίνεται από εκτεταμένη καταγραφή σε 908 ελαιώνες στην Πορτογαλία, όπου το 41% εμφάνιζε συμπτώματα, αλλά σε ένα επιπλέον 14% των ελαιώνων το παθογόνο ανιχνεύτηκε σε φυτά χωρίς κανένα σύμπτωμα. Η μέση ένταση της προσβολής έφτανε το 36% και σε αρκετές περιπτώσεις το 100%. Πρακτικά, ένας ελαιώνας που δείχνει καθαρός τον Ιούνιο μπορεί να είναι ήδη μολυσμένος, και αυτό εξηγεί γιατί ο ανοιξιάτικος ψεκασμός στην ανθοφορία έχει νόημα ακόμη και όταν δεν φαίνεται πρόβλημα.
Συνθήκες και κύκλος της ασθένειας
Η ανάπτυξη του μύκητα είναι βέλτιστη σε θερμοκρασίες 10 ως 25°C, με ιδανική τους 25°C, σταματά στους 0°C και είναι ελάχιστη στους 29°C. Οι θερμοκρασίες αυτές καταγράφονται την άνοιξη, το φθινόπωρο και τις δροσερές μέρες του καλοκαιριού. Όταν συνδυαστούν με υψηλή σχετική υγρασία και βροχοπτώσεις, η μόλυνση εξαπλώνεται και μπορεί να εξελιχθεί σε επιδημία σε ολόκληρη περιοχή.
Ο κύκλος ξεκινά την άνοιξη, καθώς ανεβαίνει η θερμοκρασία. Τα κονίδια απελευθερώνονται από τα ακέρβουλα που έχουν σχηματιστεί στους καρπούς της προηγούμενης χρονιάς και προσβάλλουν άνθη και ανώριμους καρπούς. Το καλοκαίρι, με σχετικά χαμηλές θερμοκρασίες και υψηλή υγρασία, η ασθένεια αναπτύσσεται στους άγουρους καρπούς. Αργότερα, το φθινόπωρο και τον χειμώνα, οι καρποί που πλησιάζουν στην ωρίμανση γίνονται οι πιο ευάλωτοι. Έτσι προκύπτουν οι δύο περίοδοι έξαρσης, η άνοιξη στην ανθοφορία και το φθινόπωρο στην ωρίμανση.
Ο ρόλος του δάκου
Η προσβολή από δάκο συμβάλλει στην ανάπτυξη της ασθένειας, καθώς ο καρπός με τρυπήματα ωριμάζει ταχύτερα και τα τραύματα διευκολύνουν την είσοδο των σπορίων. Το έντομο όμως δεν θεωρείται απαραίτητος παράγοντας για τη μόλυνση, δηλαδή το γλοιοσπόριο εκδηλώνεται και σε ελαιώνες χωρίς δάκο. Στην πράξη, η δακοκτονία λειτουργεί και ως μέτρο περιορισμού του γλοιοσπορίου, οπότε τα δύο προγράμματα σχεδιάζονται μαζί.
Καλλιεργητικά μέτρα
Ο στόχος όλων των καλλιεργητικών μέτρων είναι η μείωση της υγρασίας μέσα στην κόμη και ο περιορισμός του αρχικού μολύσματος:
- Αποστάσεις φύτευσης: οι αραιότερες φυτεύσεις στεγνώνουν γρηγορότερα και εμφανίζουν σαφώς μικρότερη ένταση προσβολής
- Κλάδεμα αερισμού: το άνοιγμα του εσωτερικού της κόμης επιτρέπει στον αέρα και τον ήλιο να στεγνώνουν γρήγορα τους καρπούς μετά τη βροχή
- Επιλογή θέσης: σε νέα εγκατάσταση ελαιώνα, προτιμώνται περιοχές με χαμηλότερα επίπεδα υγρασίας
- Απομάκρυνση των μουμιοποιημένων καρπών: από το δέντρο και από το έδαφος, ώστε να μειωθεί το μόλυσμα της επόμενης χρονιάς
- Πρώιμη συγκομιδή: η έγκαιρη ελαιοσυλλογή προλαβαίνει την ασθένεια πριν πάρει έκταση και ταυτόχρονα δίνει ελαιόλαδο υψηλότερης ποιότητας
Το πρόγραμμα των ψεκασμών
| Ψεκασμός | Πότε | Τι προστατεύει |
|---|---|---|
| Ανοιξιάτικος | Μάρτιος ως αρχές Απριλίου, στη νέα βλάστηση και λίγο πριν ή κατά την ανθοφορία | Τα άνθη και τη νέα βλάστηση από τις αρχικές, λανθάνουσες μολύνσεις |
| Φθινοπωρινός | Σεπτέμβριος με Οκτώβριος, μόλις ο καρπός αρχίζει να ωριμάζει και πριν τις πρώτες βροχές | Τον καρπό στο στάδιο που είναι πιο ευάλωτος, ο κρισιμότερος της χρονιάς |
| Επαναληπτικός φθινοπωρινός | 2 ως 3 εβδομάδες μετά τον πρώτο, και πάντα τουλάχιστον 3 εβδομάδες πριν τη συγκομιδή | Την περίοδο των παρατεταμένων βροχών, όταν επιμένει η υγρασία |
| Μετά τη συγκομιδή | Αμέσως μετά το ράβδισμα | Τις πληγές του ραβδίσματος, καλύπτοντας ταυτόχρονα κυκλοκόνιο και καρκίνωση |
Σε περιοχές με εγκατεστημένο πρόβλημα συνιστώνται συνολικά τρεις με τέσσερις ψεκασμοί τον χρόνο, με δύο από αυτούς στις αρχές του φθινοπώρου πριν ξεκινήσουν οι βροχές. Κάθε εφαρμογή προστατεύει για περίπου 20 ημέρες, οπότε το μεσοδιάστημα ρυθμίζεται ανάλογα με τον καιρό. Ο ψεκασμός γίνεται καθολικός, με πλήρη διαβροχή του δέντρου μέχρι απορροής, γιατί μερική κάλυψη αφήνει ακάλυπτους καρπούς που γίνονται εστίες.
Ποιες δραστικές χρησιμοποιούνται
Η βάση παραμένουν τα χαλκούχα σκευάσματα, δηλαδή ο βορδιγάλειος πολτός, το υδροξείδιο και ο οξυχλωριούχος χαλκός, που δρουν προληπτικά σχηματίζοντας προστατευτικό φιλμ. Πέρα από αυτά, η διεθνής βιβλιογραφία και οι εγκρίσεις στην Ελλάδα καλύπτουν τις στρομπιλουρίνες, τις τριαζόλες, τα γουανιδικά με προληπτική και θεραπευτική δράση, τα διθειοκαρβαμιδικά και τα φθαλιμίδια.
Η εναλλαγή δραστικών ουσιών από διαφορετικές ομάδες, για παράδειγμα τριαζόλης με στρομπιλουρίνη, συνιστάται για τη διαχείριση της ανθεκτικότητας του παθογόνου. Για τη βιολογική καλλιέργεια, σκευάσματα με βάση αιθέρια έλαια και τερπένια θεωρούνται αποτελεσματικά έναντι αυτών των παθογόνων.
Σε κάθε περίπτωση χρησιμοποιούνται μόνο σκευάσματα εγκεκριμένα για την ελιά στη χώρα σας, με τήρηση του μέγιστου αριθμού εφαρμογών ανά περίοδο και του διαστήματος ασφαλείας ως τη συγκομιδή.
Συχνές ερωτήσεις
Πότε ψεκάζουμε για το γλοιοσπόριο
Δύο φορές κατ' ελάχιστο. Την άνοιξη, από τον Μάρτιο ως τις αρχές Απριλίου γύρω από την ανθοφορία, και το φθινόπωρο, τον Σεπτέμβριο με Οκτώβριο μόλις αρχίσει η ωρίμανση και πριν τις βροχές. Σε περιοχές με πρόβλημα οι ψεκασμοί φτάνουν τους τρεις με τέσσερις.
Τι είναι η παστέλλα στην ελιά
Είναι η λαϊκή ονομασία του γλοιοσπορίου, γνωστού και ως ανθράκωση ή ανθράκνωση. Πρόκειται για την ίδια μυκητολογική ασθένεια του ελαιόκαρπου.
Αρκεί ο χαλκός για το γλοιοσπόριο
Στις περισσότερες περιπτώσεις ναι, εφόσον οι ψεκασμοί γίνουν στον σωστό χρόνο και με πλήρη διαβροχή. Σε ελαιώνες με εγκατεστημένο πρόβλημα προστίθενται εγκεκριμένα σκευάσματα με θεραπευτική δράση, σε εναλλαγή δραστικών ομάδων.
Πώς ξεχωρίζει το γλοιοσπόριο από το κυκλοκόνιο
Το γλοιοσπόριο χτυπά τον καρπό, με κοκκινοκαφέ βυθισμένες κηλίδες και πορτοκαλί μάζες σπορίων, ενώ το κυκλοκόνιο χτυπά τα φύλλα, με κυκλικές κηλίδες και ομόκεντρους δακτυλίους. Οι δύο ασθένειες αντιμετωπίζονται με τα ίδια χαλκούχα σκευάσματα.
Το λάδι από προσβεβλημένες ελιές είναι κατάλληλο
Σε έντονες προσβολές όχι. Το λάδι αποκτά υψηλή οξύτητα, κοκκινωπό χρώμα και θολή όψη, χαρακτηριστικά που το καθιστούν ακατάλληλο για ανθρώπινη κατανάλωση σύμφωνα με τον Καν. (ΕΚ) 1989/2003.
Γιατί εμφανίστηκε ξαφνικά το γλοιοσπόριο στον ελαιώνα μου
Επειδή η μόλυνση των ανθέων γίνεται την άνοιξη χωρίς ορατά συμπτώματα και η ασθένεια εκδηλώνεται μήνες αργότερα, στην ωρίμανση. Καταγραφές δείχνουν ότι σημαντικό ποσοστό ελαιώνων φέρει το παθογόνο χωρίς να εμφανίζει συμπτώματα.
|
Εφόδια φυτοπροστασίας ελιάς στο Farmclick Δες τα βιολογικά φυτοπροστατευτικά για ήπιες επεμβάσεις, τους διαβρέκτες και τα προσκολλητικά για πλήρη κάλυψη του καρπού και τα σκευάσματα βιοδιέγερσης για την ανάκαμψη ταλαιπωρημένων δέντρων, από προμηθευτές όλης της Ελλάδας. |
Οι ακριβείς ημερομηνίες των ψεκασμών ανακοινώνονται ανά περιοχή μέσα από τα δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων των Περιφερειακών Κέντρων Προστασίας Φυτών.
Κάθε φυτό και κάθε περιβάλλον είναι μοναδικό. Οι συνθήκες διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με την περιοχή, την έκθεση, την ποιότητα του νερού, το pH του εδάφους και τη γενικότερη υγεία του φυτού. Οι παραπάνω οδηγίες είναι γενικές και αποτελούν αφετηρία.
Εάν υποψιάζεστε σοβαρή τροφοπενία ή ασθένεια που δεν αντιμετωπίζεται με τις βασικές πρακτικές, συνιστάται η επικοινωνία με γεωπόνο για ακριβή διάγνωση.
Η χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων πρέπει να γίνεται με προσοχή και υπευθυνότητα. Προτιμήστε πάντα μη χημικές μεθόδους πρώτα (φυσικές πρακτικές, πράσινο σαπούνι, θερινός πολτός). Όταν χρειαστεί χημική παρέμβαση, χρησιμοποιήστε μόνο εγκεκριμένα προϊόντα και τηρήστε τις οδηγίες της συσκευασίας.
Πηγές
- Talhinhas P., Loureiro A., Oliveira H., Olive anthracnose, a yield and oil quality degrading disease caused by several species of Colletotrichum, Molecular Plant Pathology, 2018.
- Talhinhas P. κ.ά., Epidemiology, histopathology and aetiology of olive anthracnose, Plant Pathology, 2011.
- An integrated approach to improve plant protection against olive anthracnose caused by the Colletotrichum acutatum species complex, PLOS One, 2020.
- Riolo M. κ.ά., Susceptibility of Italian olive cultivars to various Colletotrichum species, Plant Pathology, 2023.
