Kolza Verimi, Hasadı ve Depolaması

Kolza Verimini Maksimize Etme: Hasat Teknikleri, Zamanlama ve Depolama En İyi Uygulamaları

Büyüme sezonu, kolzanın tarladan hasadı ile sona erer. İyi tarımsal uygulamalar uygulanmışsa, çiftçi, ürününün maksimum verim potansiyeline ulaşması için elinden geleni yapmıştır. Uygun hasat yönetimi (zamanlama, hasat yöntemi vb.) bu iyi verimi ve ürün kalitesini korumak veya hatta artırmak için önemlidir.

Kolzanın Ortalama Verimi Nedir?

Son 20 yılda, kolza çeşitlerinin ve hasat yöntemlerinin/ekipmanlarının geliştirilmesiyle verim önemli ölçüde artmıştır. Bazı bölgelerde, kışlık kolza, çevresel koşullara bağlı olarak bahar kolzasına göre %20-30 daha yüksek verim potansiyeline sahiptir (1). Ayrıca, nihai kolza verimlerinin, uygun çevresel koşullar ve yeterli su (sulama veya yağışlar) ile maksimuma çıkarılması beklenir. Dünyada, ortalama kolza verimi hektar başına 0,56 – 2,24 ton (500-2.000 lb/acre) arasında değişmektedir. Ancak, Şili, Türkiye ve bazı Avrupa ülkelerinde son on yılda hektar başına 3 tondan (2.677 lb/acre) fazla verim (3,8 t/ha’a kadar) bildirilmiştir (2, 3, 4). Kışlık kolzada dünya rekoru Avustralya’da hektar başına 7,16 ton (6.388 lb/acre) olarak kaydedilmiştir (5).

Kolza ekimindeki ana amaç yağ üretimi olduğundan, çiftçi bu özelliği de maksimize etmek için gerekli tüm önlemleri almalıdır. Özellikle, yağ, dane dolum döneminin son aşamalarında tohumlarda birikir. Bu nedenle, bu dönemde herhangi bir stresten (ör. kuraklık) kaçınmak çok önemlidir. Çiftçilere, yıllar boyunca stabil %40’ın üzerinde yağ içeriğine sahip çeşitleri seçmeleri önerilir. Ayrıca hibritlerin genellikle açık tozlaşan çeşitlerden %1-3 daha fazla yağ içeriğine sahip olduğu bilinmektedir. Ancak, daha önce belirtildiği gibi, yağ içeriği birçok başka faktörden de etkilenir (1).

İpucu: Kolzadan sonra buğday ekimi, buğday dane verimini %20 artırabilir (11).

Kolza Ne Zaman ve Nasıl Hasat Edilir

Genellikle, kolza ekimden yaklaşık 85-110 gün sonra olgunlaşır; bu, çeşide, ekim zamanına ve çevresel koşullara bağlıdır. Çok erken veya çok geç hasat yapmak, her iki durumda da verim kaybına yol açabilir (sırasıyla eksik tohum olgunlaşması ve kapsül dökülmesi nedeniyle). Ancak, modern geliştirilmiş çeşitler, daha geç biçimlendirme imkânı vererek %8’e kadar verim artışı sağlar. En doğru hasat zamanı, çiftçinin seçtiği hasat yöntemine bağlıdır.

Kışlık Kolza için Dört Hasat Yöntemi:

Sıraya dizip biçimlendikten sonra kombine ile toplama
Doğrudan kombine ile toplama
Kurutma (Desikasyon)
Sürerek biçimlendikten sonra kombine ile toplama

İlk iki yöntem kolza çiftçileri tarafından en yaygın kullanılan yöntemlerdir.

Sıraya Dizip Biçimlendikten Sonra Kombine ile Toplama (Swathing/Windrowing)

Çiçeklenme sona erdikten yaklaşık 10 gün sonra tarlayı incelemeye başlamak önerilir. Tohum rengini her 4 günde bir kontrol edin. Tohum rengindeki değişimi değerlendirmek için ana gövdenin kapsüllerini bitkinin tabanından başlayıp yukarıya doğru açın. Kısmen kahverengi lekeli bir tohum bile olgun kabul edilir. Hava sıcak ve kuru olduğunda renk değişimi (tohum olgunlaşması) hızlanır. Ürün, tohumların %60’ı (eski öneri %30-40) yeşilden kahverengi-siyaha dönüştüğünde olgun kabul edilir ve biçimlendirmeye hazırdır. Bu anda tohumların nem oranı %30-40 civarındadır. Kolza bitkileri, serin akşam veya sabah erken saatlerde biçimlendirilmelidir. Sıcak ve nemli havada biçimlendirmek, çok düşük nemli tohumlarda dökülme kayıplarını azaltabilir. Her durumda, kolza, kombine edilmeden önce 10-14 gün boyunca sırada kurutulmalı ve olgunlaşmalıdır (7, 8, 9).

Sırada Biçimlendirme vs. Doğrudan Kombine

Günümüzde, özellikle düşük ve orta yağış alan bölgelerde, doğrudan kombine giderek daha fazla tercih edilmektedir. Çünkü yeni çeşitler bu sisteme uygun olarak geliştirilmiş (düşük kapsül dökülmesi) ve ekim mesafeleri azaltılmıştır. Ağır ürün örtüsüne sahip tarlalar doğrudan kombine için uygundur (1). Doğrudan hasat seçilirse, tohumların nem oranı %10-12’ye (tohum renginin %70-80 değişimi) düşene kadar beklenmeli ve doğrudan güvenli şekilde depolanabilir.

Bu yöntemin başlıca avantajları:

Nihai ürün kalitesi daha yüksek (temiz), hem verim hem yağ içeriği açısından
Tohumların hasadı daha kısa sürede ve az ekipmanla yapılır
Tohum çürümesi riski düşüktür

Ancak, kapsül dökülmesinden kaynaklanan kayıp riski, sırada biçimlendirilmiş kolzaya göre daha yüksektir. Ayrıca, tohumlar olgunlaştıktan sonra hasat için daha az zamanı vardır. Kombine ayarları hakkında daha fazla bilgi 9 numaralı kaynaktan alınabilir.

Kolza Depolama Önerisi – Kolza Tohumları için Optimum Depolama Koşulları

Kolza tohumları %10 nem oranında pazarlanabilir. Çiftçi tohumları hasattan hemen sonra satabilir veya uzun süre depolayabilir. Küçük tahıllarda olduğu gibi, kolza depolama süresi iki ana faktörle belirlenir: tohum nem oranı (ve yağ içeriği) ve sıcaklık. %35-45 yağ içeriğine sahip kolza tohumları, %7-10 nem seviyesinde ve 21 °C’de (80 °F) en az 40 gün depolanabilir. Bu nedenle, tohumlar bu seviyelere ulaşacak şekilde kurutulabilir veya soğutulabilir. Depolama sıcaklığı 15 °C’ye düşürülürse, %12 nemli tohumlar yaklaşık 50 gün güvenle saklanabilir. Her 5 °C sıcaklık düşüşü depolama süresini iki katına çıkarır. Kolza tohumlarının kalitesini 5 aya kadar korumak için, %7 nem oranı ve 12-13 °C sıcaklıkta depolamak önerilir. Nem oranını %6’nın altına düşürmekten kaçının, aksi takdirde tohumlar hasatta zarar görmeye hassas hale gelir.

Hasarlı, enfekte veya zararlı bulaşmış tohumların depolanmasından kaçınılmalıdır. Kolza tohumlarını depolarken iyi havalandırma, kümelenme (küf) riskini azaltmak için çok önemlidir. Son olarak, depolama sırasında hastalık ve zararlılara karşı tohum koruması için bazı tohum işlemleri ve pestisitler mevcuttur (lisanslı ziraat mühendisine danışın).

Tohumlar, maksimum faktör seviyelerine (örn. hasarlı tohum %, sclerotinia, yabancı madde vb.) göre farklı kalite kategorilerine ayrılabilir ve bu, nihai fiyatı etkiler. Maksimum sınırlar veya sınıflandırma kriterleri ülke/pazara göre değişebilir (7, 1, 10).