Ahududu Bitkisi Bilgileri ve Çeşit Seçimi

Ahududunun Tarihi

Ahududular, antioksidan içerikleriyle bilinen popüler bir süper gıda olarak kabul edilir. Meyvenin tarihi Antik Yunan ve Roma’ya kadar uzanır. Ahududunun Girit’teki İda Dağı’nda keşfedildiğine inanılır ve bu nedenle türün bilimsel adı Rubus idaeus (ahududu) olmuştur. Ahududular, çeşitli yakın akraba böğürtlenimsi bitkileri içeren Rubus cinsi içinde yer alan Rosaceae (gülgiller) familyasına aittir. En yaygın yetiştirilen türler Avrupa veya kırmızı ahududu olarak bilinen Rubus idaeus ve siyah ahududu olarak bilinen Rubus occidentalis’tir. Kırmızı ahududular Avrupa’ya özgüdür ve ılıman iklimlerde iyi gelişir. Siyah ahududular ise Kuzey Amerika kökenlidir.

Ahududular, lezzetleri ve sağlık faydaları sayesinde dünya çapında yaygın olarak yetiştirilen ve yüksek değerli bir ürün haline gelmiştir. FAO’ya göre, 2017 yılında küresel ahududu üretimi 800.000 tonun üzerine çıkmıştır. Bu üretimin yaklaşık %20’sini Rusya gerçekleştirmiştir. Onu Polonya, ABD ve Sırbistan takip etmiştir.

Ahududu Bitkisi Nasıl Tanınır?

Ahududu bitkileri, güçlü kök sistemi ve sürgünleri olan, iki yıllık odunsu gövdelere (kamışlar) sahip çalı formunda çok yıllık bitkilerdir. Kırmızı ahududu ikinci yıldan itibaren meyve vermeye başlar ve 8-14 yıl yaşayabilir. Kökler 40-50 cm derinliğe ve 40-300 cm genişliğe ulaşabilir. Gövdeler dik, dikenli olup 1,5-3 metreye kadar boylanabilir. Rubus idaeus yaprakları almaşık, oval, dişli, saplı ve 3-7 yaprakçıktan oluşan bileşik yapraklardır. Yaprakların üst yüzeyi tüylü ve açık yeşil, alt yüzeyi ise grimsi renktedir.

Kırmızı ahududular, köklerden ve taç kısmından çıkan tomurcuklardan yeni gövdeler (kamışlar) geliştirir. İlk yıl çıkan gövdelere “primokan” denir. Bunlar yalnızca yaprak taşır ve yan dallarda yaz-sonbahar döneminde (Eylül-Ekim) meyve verebilir (Eylül Ahududusu, Sonbahar Meyvesi veya Primokan çeşitleri) ya da sadece yazın meyve verir (Yazlık Meyve veya Florikan çeşitleri). İkinci yılda bu gövdeler “florikan” adını alır ve yan dallarında çiçek, meyve ve yaprak gelişir. İkinci yılın ardından bu gövdeler budanır. Böylece tüm yetişme sezonunda hem primokan hem de florikanlar bulunur. Avrupa ahududusunun çiçekleri ilkbaharda, ikinci yıl yan sürgünlerinde açar ve pembe ya da beyaz renkte olur. Çiçekler beş taç yapraklı (genellikle beyaz), çanak yapraklı, erkek organlı ve dişi organlıdır. Türün çiçekleri erselik ve kendine verimlidir, ancak böceklerle (özellikle arı ve sineklerle) yapılan tozlaşma meyve tutumunu artırır.

Botanik terimlere göre Rubus idaeus meyvesi, çok sayıda küçük kırmızı ya da pembemsi-mor renkli “drupelet” topluluğundan oluşur ve genellikle “berry” yani böğürtlenimsi meyve olarak anılır. Ahududu meyvesi yaklaşık 3-6 g (0,1-0,2 oz) ağırlığındadır. Çiçeklenme dönemi genellikle ilkbaharın sonu – yazın başında (kuzey yarımküre için Mayıs ortası veya Haziran başı) başlar ve 20-30 gün sürer. Erken ve geç olgunlaşan çeşitler arasında 6-10 gün fark bulunur. Bölgeye, bitkiye ve meyve özelliklerine bağlı olarak çiftçi birçok farklı çeşit arasından seçim yapabilir.

Ahududu Türleri ve Özellikleri

Ahududu çeşitleri, öncelikle renklerine (kırmızı, siyah, mor ve sarı) ve meyve verme dönemlerine göre sınıflandırılır.

Kırmızı Ahududular: En yaygın türdür. Tatlı aromaları ve uyum kabiliyetleriyle bilinir. Taze tüketim, dondurma ve reçel yapımında kullanılır. ‘Prelude’ ve ‘Nova’ çeşitleri dayanıklılıkları ve verimlilikleriyle üreticiler arasında popülerdir.
Siyah Ahududular: Yoğun ve zengin aromalarıyla bilinir, antioksidan içerikleri yüksektir. Reçel ve tatlılarda yaygın kullanılır. Kuzey Amerika kökenlidir ve kırmızı çeşitlere göre farklı büyüme alışkanlıkları gösterir. ‘Jewel’ çeşidi soğuk toleransı ve yüksek verimiyle tanınır.
Mor Ahududular: Siyah ve kırmızı çeşitlerin melezi olup benzersiz renk ve lezzete sahiptir. Taze tüketim ve reçel için uygundur. ‘Brandywine’ çeşidi iri ve lezzetli meyveleriyle öne çıkar.
Sarı Ahududular: Kırmızı çeşitlerin albino formudur. Daha hafif ve tatlı aromaları vardır. ‘Anne’ çeşidi taze tüketim için idealdir. Orta düzeyde soğuk toleransına sahiptir ve genellikle hobi amaçlı yetiştirilir.

Meyve Verme Dönemleri: Yazlık ve Sonbaharlık Çeşitler

Ahududular, meyve verme döngülerine göre iki ana gruba ayrılır:

Yazlık (Florikan Meyveli) Çeşitler: Bu çeşitler her yıl sadece bir kez, yaz başında, iki yaşındaki gövdeler üzerinde meyve verir. Tarlaya dikimden sonraki ilk yıl meyve vermez, üçüncü yıldan itibaren tam verime ulaşır. Hasat dönemi kısa sürer (4-5 hafta) ama oldukça yoğundur. ‘Boyne’ ve ‘Latham’ çeşitleri soğuk toleransları ve hastalık direnciyle bilinir. ‘Boyne’ kök çürümesine dayanıklı ve RBDV’ye (ahududu bodurlaşma virüsü) bağışıktır. Bu uzun gövdelerin dik kalabilmesi için herek veya tel sistemine ihtiyaç vardır.
Sonbaharlık (Primokan Meyveli veya Dört Mevsim) Çeşitler: Bu çeşitler, birinci yıl çıkan gövdelerde meyve verir. Böylece yaz sonu-sonbaharda bir, ertesi ilkbaharda daha küçük bir ikinci hasat yapılabilir. Uzun yetişme sezonuna sahip bölgeler için uygundur. ‘Heritage’ ve ‘Autumn Bliss’ çeşitleri dayanıklılıkları ve farklı iklimlere uyumlarıyla bilinir. Diğer dört mevsim çeşitlerden bazıları: Meraviglia delle quattro stagioni, Zeva, Pathfinder, Autumn Bliss, Polana, Caroline ve Polka. Özellikle Polka çeşidi iri ve lezzetli meyvesi, yüksek ve hızlı verimiyle öne çıkar.

Bahçeniz İçin En Uygun Ahududu Çeşidini Nasıl Seçersiniz?

Doğru ahududu çeşidini seçmek için iklim, toprak, kullanım amacı ve tat tercihi gibi çeşitli faktörleri göz önünde bulundurmak gerekir:

İklim ve Dayanıklılık: Soğuk bölgeler için ‘Latham’ veya ‘Boyne’ gibi yüksek soğuk toleranslı çeşitler uygundur. Daha sıcak bölgelerde ise ‘Autumn Bliss’ gibi ısı stresine dayanıklı çeşitler tercih edilmelidir.
Hastalık Direnci: Bazı çeşitler, antraknoz ve gövde yanıklığı gibi yaygın hastalıklara dayanıklıdır. ‘Heritage’ ve ‘Nova’ çeşitleri hastalık direnci ve uyum yetenekleriyle güvenilir seçimlerdir.
Kullanım ve Tat Tercihleri: Tatlı ve hafif aromalı çeşitler (örneğin sarı ahududu veya bazı kırmızı çeşitler) taze tüketim için uygundur. Yoğun aromalı siyah ahududular reçel, tatlı ve dondurulmuş ürünler için tercih edilir. Mor ahududular, rengi ve tadıyla özellikle reçel yapımında idealdir.
Hasat Zamanı: Sezon boyunca sürekli ahududu tüketmek isteyenler, yazlık ve sonbaharlık çeşitleri birlikte dikerek erken yazdan ilk dona kadar kesintisiz meyve elde edebilir.

Bahçenizde veya tarlanızda yetiştireceğiniz ahududu çeşidinin seçimi, ürün başarınızı doğrudan etkileyen önemli bir faktördür. Üreticiler, yukarıda bahsedilen tüm noktaları dikkate almalı ve dikim öncesinde en iyi kararı verebilmek için bir ziraat mühendisine danışmalıdır.

Kaynaklar

https://www.fs.fed.us/database/feis/plants/shrub/rubida/all.html
http://www.agroatlas.ru/en/content/cultural/Rubus_idaeus_K/index.html
https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Rubus+idaeus
https://www.rhs.org.uk/fruit/raspberries/grow-your-own
https://extension.umn.edu/fruit/growing-raspberries-home-garden#planting-and-caring-for-new-plants-697310
https://extension.psu.edu/home-fruit-gardens-table-7-1-recommended-raspberry-varieties-for-pennsylvania
https://www.canr.msu.edu/uploads/files/AABI/raspberry_variety_factsheet-final.pdf
https://ohioline.osu.edu/factsheet/hyg-1421
https://catalog.extension.oregonstate.edu/sites/catalog/files/project/pdf/ec1306.pdf
https://extension.usu.edu/yardandgarden/research/raspberry-management-for-utah
https://extension.umn.edu/raspberry-farming/raspberry-types-and-varieties