Συστήματα και μέθοδοι διαμόρφωσης σχήματος στο αμπέλι

Το αμπέλι είναι αναρριχητικό φυτό και χρειάζεται κάποια μορφή στήριξης για να αναπτυχθεί παραγωγικά. Αμέσως μετά την εγκατάσταση του αμπελώνα, μόλις τα φυτά αναπτύξουν τους πρώτους βλαστούς, αρχίζει η διαμόρφωση του σχήματός τους. Η επιλογή συστήματος εξαρτάται από τις κλιματικές συνθήκες (ένταση ανέμων, θερμοκρασία, ηλιοφάνεια), τον τύπο εδάφους, την ποικιλία και τη μέθοδο συγκομιδής (χειρωνακτική ή μηχανική).

Μέσω της σωστής διαμόρφωσης, ο αμπελοπαραγωγός επιδιώκει τρεις βασικούς στόχους: βέλτιστες συνθήκες ανάπτυξης (αερισμός κόμης, διείσδυση ηλιακού φωτός), πρόληψη ασθενειών (μείωση υγρασίας γύρω από τους βλαστούς) και διευκόλυνση της συγκομιδής και λοιπών καλλιεργητικών εργασιών. Η διαμόρφωση επιτυγχάνεται μέσω υποστύλωσης και κλαδέματος και απαιτεί 2-3 χρόνια μέχρι να ολοκληρωθεί στις οινοποιητικές ποικιλίες και 1-2 χρόνια στις επιτραπέζιες.

Ταξινόμηση συστημάτων ανά ύψος κορμού

Ένας βασικός τρόπος ταξινόμησης βασίζεται στο ύψος του κορμού:

Χαμηλά σχήματα (20-60 cm κορμός): Ο κορμός διατηρείται κοντά στο έδαφος. Τα σταφύλια δέχονται θερμότητα τόσο από τον ήλιο όσο και από την ανάκλαση του εδάφους, κάτι που ευνοεί την ωρίμανση σε δροσερά κλίματα. Μειονέκτημα: αυξημένος κίνδυνος μυκητολογικών ασθενειών λόγω εγγύτητας με το έδαφος.

Υψηλά σχήματα (πάνω από 120 cm κορμός): Ο κορμός ανεβαίνει ψηλά, απομακρύνοντας την κόμη και τα σταφύλια από το έδαφος. Βελτιώνεται ο αερισμός και μειώνεται η υγρασία γύρω από τους καρπούς. Συχνά προτιμάται σε θερμά κλίματα και σε αρδευόμενους αμπελώνες.

Κύπελλο (gobelet)

Το κύπελλο θεωρείται ένα από τα παλαιότερα συστήματα διαμόρφωσης παγκοσμίως. Εφαρμόζεται ευρέως σε θερμές, ξηρές περιοχές της Μεσογείου (Ελλάδα, νότια Γαλλία, Ισπανία), κυρίως σε μη αρδευόμενους αμπελώνες με φτωχά εδάφη.

Ο κορμός διαμορφώνεται σε ύψος 20-30 cm, με 3-8 βραχίονες κατανεμημένους γύρω του ώστε να σχηματίζουν ένα νοητό κύπελλο. Βασικό πλεονέκτημα: δεν χρειάζεται υποστύλωση (ελεύθερη κόμη), κάτι που μειώνει σημαντικά το κόστος εγκατάστασης. Είναι κατάλληλο για ποικιλίες με μεγάλη γονιμότητα οφθαλμών. Αντίθετα, η μηχανική συγκομιδή είναι πρακτικά αδύνατη σε αυτό το σύστημα.

Γραμμοειδή σχήματα (cordon)

Τα γραμμοειδή σχήματα χρησιμοποιούνται ευρέως σε περιοχές με υψηλότερες θερμοκρασίες και σε αμπελώνες όπου επιθυμείται μηχανική συγκομιδή.

Μονόπλευρο γραμμοειδές (cordon unilateral)

Οι παραγωγοί διατηρούν μία ζωηρή κληματίδα ανά πρέμνο, την οποία κάμπτουν παράλληλα με το σύρμα υποστύλωσης. Η βλάστηση αναπτύσσεται προς μία κατεύθυνση. Πλεονέκτημα: απλή διαχείριση, κατάλληλο για μηχανική συγκομιδή. Μειονέκτημα: άνιση κατανομή ζωηρότητας κατά μήκος της κληματίδας (ο πρώτος οφθαλμός τείνει να αναπτύσσεται πιο ζωηρά).

Αμφίπλευρο γραμμοειδές (cordon bilateral / Royat)

Παρόμοιο με το μονόπλευρο, αλλά με δύο κληματίδες λυγισμένες αντιδιαμετρικά πάνω στο ίδιο σύρμα. Εξασφαλίζει πιο ισορροπημένη κατανομή βλάστησης και παραγωγής. Αποτελεί ένα από τα πλέον διαδεδομένα συστήματα στην Ευρώπη.

Σχήμα Guyot

Το σύστημα Guyot χρησιμοποιείται κατά κόρον σε δροσερά κλίματα (Βουργουνδία, Αλσατία, Βόρεια Ιταλία, αλλά και ορεινές περιοχές της Ελλάδας). Η βασική αρχή είναι η ετήσια αντικατάσταση των κληματίδων παραγωγής.

Στο Guyot, ο παραγωγός κλαδεύει τη μία κληματίδα μακριά, διατηρώντας 6-10 οφθαλμούς (κληματίδα παραγωγής), και τη δεύτερη κοντά, αφήνοντας μόνο 2 οφθαλμούς (πυρήνα ανανέωσης). Η μακριά κληματίδα δίνει την παραγωγή του τρέχοντος έτους. Από την κοντή, αναπτύσσονται δύο νέοι βλαστοί: ο ανώτερος γίνεται η κληματίδα παραγωγής του επόμενου έτους (κλαδεύεται πάλι σε 6-10 οφθαλμούς), ο κατώτερος κλαδεύεται εκ νέου σε 2 οφθαλμούς. Αυτός ο κύκλος αντικατάστασης εξασφαλίζει νεαρό, υγιές ξύλο κάθε χρόνο, μειώνοντας τον κίνδυνο ασθενειών του ξύλου (π.χ. ευτυπίωση, έσκα).

Υπάρχουν δύο παραλλαγές: το απλό Guyot (μία μακριά κληματίδα + μία πυρήνα) και το διπλό Guyot (δύο μακριές κληματίδες + δύο πυρήνες, μία σε κάθε πλευρά του κορμού).

Κρεβατίνα (pergola / tendone)

Η κρεβατίνα χρησιμοποιείται κυρίως για επιτραπέζιες ποικιλίες σταφυλιών, ιδίως στην Ιταλία (Puglia), στην Ελλάδα (Κρήτη, Πελοπόννησος) και σε χώρες όπως η Χιλή και η Βραζιλία.

Χαρακτηριστικά: ο κορμός αναπτύσσεται σε μεγάλο ύψος (έως 2 μέτρα), ενώ οι κληματίδες εκτείνονται οριζόντια πάνω σε πλέγμα συρμάτων που στηρίζεται σε πασσάλους. Τα σταφύλια κρέμονται κάτω από το πλέγμα, προστατευμένα από την άμεση ηλιακή ακτινοβολία. Η κρεβατίνα ευνοεί μεγάλες αποδόσεις (30-50 τόνοι ανά εκτάριο σε εντατικές καλλιέργειες) και δίνει σταφύλια με ομοιόμορφο χρώμα. Για την ανάπτυξη του κορμού στο επιθυμητό ύψος απαιτούνται 2-3 χρόνια διαδοχικών κλαδεμάτων.

Μειονεκτήματα: υψηλό κόστος εγκατάστασης, δυσκολία μηχανικής συγκομιδής και αυξημένος κίνδυνος μυκητολογικών ασθενειών λόγω πυκνής κόμης. Δεν συστήνεται γενικά για πρώιμες ποικιλίες.

Σχήμα U (lyre)

Το σχήμα U (ή σύστημα λύρας) είναι παρόμοιο με το αμφίπλευρο γραμμοειδές, αλλά οι δύο κύριες κληματίδες κάμπτονται αντιδιαμετρικά ώστε να στηρίζονται σε δύο παράλληλες σειρές συρμάτων, με τον κορμό στη μέση. Κάθε κληματίδα αναπτύσσει στη συνέχεια ζεύγος δευτερευουσών κληματίδων, κάμπτοντάς τες αντιδιαμετρικά πάνω στα σύρματα.

Πλεονεκτήματα: εξαιρετικός αερισμός κόμης, μεγαλύτερη διείσδυση ηλιακού φωτός στο εσωτερικό της κόμης, καλύτερη σκίαση σταφυλιών (μειώνει τα ηλιακά εγκαύματα σε θερμά κλίματα). Μειονεκτήματα: απαιτεί αρκετά χρόνια μέχρι την πλήρη διαμόρφωση και το κόστος εγκατάστασης είναι υψηλό λόγω του διπλού συστήματος υποστύλωσης.