Ποια εργαλεία και μηχανήματα χρειάζονται για τη συγκομιδή της ελιάς

Τα φορητά δονητικά ελαιοραβδιστικά δίνουν περίπου τριπλάσια παραγωγικότητα από τη συγκομιδή με το χέρι, και σε ελαιώνες με κλίσεις, παλιά δέντρα και ακανόνιστες αποστάσεις είναι το βασικό μέσο συγκομιδής. Η επιλογή του εξοπλισμού εξαρτάται από τη μορφολογία του κτήματος, το μέγεθος των δέντρων, τον προορισμό του καρπού, για λάδι ή για βρώση, και τον προϋπολογισμό του παραγωγού, δηλαδή από τα ίδια κριτήρια που κρίνουν και τον σωστό χρόνο και τρόπο συγκομιδής, και καλύπτει όλη τη διαδρομή του καρπού, από το χτένι χειρός έως το τελάρο που θα φτάσει στο ελαιοτριβείο.

Τα χτένια χειρός μένουν η ασφαλέστερη λύση για βρώσιμες ελιές

Το πλαστικό χτένι ελαιοσυλλογής, με ή χωρίς κοντάρι, και το άρμεγμα με το χέρι είναι οι μέθοδοι που τραυματίζουν λιγότερο τον καρπό, γι' αυτό επικρατούν στις επιτραπέζιες ποικιλίες. Στη Χαλκιδική η πράσινη ελιά μαζεύεται αποκλειστικά με το χέρι, και οι εργάτες φορούν γάντια ή ταινίες στα νύχια για να μη χαράξουν τον ευαίσθητο καρπό, όπως κατέγραψε το Wikifarmer στις συνεντεύξεις παραγωγών από όλη την Ελλάδα.

Το κόστος των χτενιών χειρός είναι το χαμηλότερο, η παραγωγικότητα όμως είναι επίσης η χαμηλότερη, οπότε σε ελαιώνα για λάδι με εκατοντάδες δέντρα χρησιμοποιούνται συνήθως μόνο συμπληρωματικά, για τα χαμηλά κλαδιά ή για τον καρπό που θα γίνει βρώσιμος.

Τα ελαιοραβδιστικά χωρίζονται ανάλογα με την πηγή ενέργειας

Τα ελαιοραβδιστικά μπαταρίας είναι σήμερα τα πιο διαδεδομένα, με μπαταρίες από 12 έως 48 V και ισχύ συνήθως 400 έως 1.000 W στα μοντέλα της αγοράς. Η αυτονομία τους εξαρτάται από τη χωρητικότητα της μπαταρίας, οπότε για ολόκληρη μέρα στον ελαιώνα ο παραγωγός χρειάζεται συνήθως δεύτερη μπαταρία ή σύστημα με γεννήτρια. Τα ραβδιστικά 12 V δουλεύουν και με τροχήλατη γεννήτρια βενζίνης, που τροφοδοτεί ένα ή περισσότερα εργαλεία ταυτόχρονα και λύνει το πρόβλημα της φόρτισης σε μεγάλα κτήματα.

Τα βενζινοκίνητα έχουν τον κινητήρα πάνω στο εργαλείο, δεν χρειάζονται φόρτιση και έχουν μεγάλη δύναμη, είναι όμως βαρύτερα, πιο θορυβώδη και μεταδίδουν περισσότερες δονήσεις. Τα πνευματικά χτένια παίρνουν αέρα από αεροσυμπιεστή, συνήθως κινούμενο από το τρακτέρ, και σε ελαιώνα με πρόσβαση για τρακτέρ επιτρέπουν σε πολλούς εργάτες να δουλεύουν από την ίδια πηγή. Σε σύγκριση πεδίου, ο δονητής κλαδιών έδωσε 58 κιλά ελιές την ώρα έναντι 36 κιλών με πνευματικά χτένια, με την παραγωγικότητα να αυξάνεται δύο έως τέσσερις φορές σε σχέση με τη συγκομιδή με το χέρι.

Η κεφαλή του ραβδιστικού κρίνει την απόδοση και τον τραυματισμό του καρπού

Οι κεφαλές που κυκλοφορούν είναι τριών βασικών τύπων. Η παλμική χτένα έχει δύο σειρές δοντιών που κινούνται αντίθετα και «χτενίζουν» το κλαδί, ο αχινός έχει δάχτυλα ή σφαίρες που περιστρέφονται ή πάλλονται μέσα στην κόμη, και ο δονητικός γάντζος πιάνει το κλαδί και το τινάζει, χωρίς να ακουμπά απευθείας τον καρπό.

Σε σύγκριση τριών τύπων φορητών ραβδιστικών, η παλμική κεφαλή διπλής χτένας στις 1.500 στροφές ανά λεπτό είχε την καλύτερη συνολική αξιολόγηση, με 88 κιλά την ώρα, 98% αποκόλληση και 6,6% τραυματισμένους καρπούς, ενώ σε σχετική εργασία ο γάντζος έδωσε τον μικρότερο τραυματισμό καρπού. Για λάδι προτεραιότητα έχουν η ταχύτητα και η αποκόλληση, ενώ για βρώσιμες ελιές ο τραυματισμός είναι το κριτήριο που αποκλείει τις πιο επιθετικές κεφαλές.

Η πρώιμη συγκομιδή δυσκολεύει όλα τα ραβδιστικά, γιατί ο άγουρος καρπός κρατιέται πιο σφιχτά στο κλαδί. Η δύναμη αποκοπής μειώνεται καθώς ο καρπός ωριμάζει, και όταν ο παραγωγός ανεβάζει την ένταση για να ρίξει άγουρο καρπό, χάνει περισσότερα φύλλα και τραυματίζει τη βλάστηση που θα καρποφορήσει την επόμενη χρονιά.

Το κοντάρι και το βάρος κρίνουν πόσες ώρες αντέχει ο εργάτης

Τα κοντάρια είναι σταθερά ή τηλεσκοπικά, με μήκος στα περισσότερα μοντέλα από 2 έως 3,4 μέτρα και βάρος γύρω στα 2,3 με 3,3 κιλά. Τα κοντάρια από ανθρακονήματα είναι ελαφρύτερα από τα αλουμινένια, και η διαφορά λίγων εκατοντάδων γραμμαρίων φαίνεται μετά από οκτώ ώρες με τα χέρια σηκωμένα. Τα τηλεσκοπικά φτάνουν ψηλότερα, είναι όμως συνήθως βαρύτερα, οπότε σε χαμηλά, κλαδεμένα δέντρα ένα σταθερό, κοντό κοντάρι είναι συχνά η καλύτερη επιλογή.

Για πολύ ψηλά δέντρα, όπως οι αιωνόβιες Λιανολιές των Ιονίων, τα μακριά κοντάρια δεν αρκούν πάντα, και η συγκομιδή σε ψηλά δέντρα γίνεται με συνδυασμό μεθόδων.

Οι δονήσεις του ραβδιστικού είναι κίνδυνος για τον χρήστη

Η ευρωπαϊκή οδηγία 2002/44/ΕΚ ορίζει για τις δονήσεις στο σύστημα χεριού και βραχίονα τιμή ενεργοποίησης δράσης 2,5 m/s² και οριακή τιμή 5 m/s² για ημερήσια έκθεση οκτώ ωρών. Σε μετρήσεις με ηλεκτρικά φορητά ραβδιστικά και τέσσερις ώρες χρήσης την ημέρα, η ημερήσια έκθεση για το χέρι που δέχεται τις περισσότερες δονήσεις κυμάνθηκε από 11 έως 40 m/s², πολύ πάνω από το όριο για όλα τα μοντέλα. Οι κεφαλές με δύο βραχίονες που ταλαντώνονται αντίθετα μείωσαν την έκθεση κατά 60 έως 70%.

Σε άλλη σύγκριση, η ηλεκτρική χτένα μετέδιδε περίπου τις μισές δονήσεις από τον βενζινοκίνητο γάντζο. Στην πράξη, ο τύπος της κεφαλής, τα διαλείμματα και η εναλλαγή των εργατών στο ραβδιστικό μειώνουν την έκθεση, και τα προστατευτικά γυαλιά προστατεύουν από τα κλαδάκια και τα φύλλα που εκτινάσσονται.

Για μεγάλους ελαιώνες υπάρχουν δονητές κορμού και μηχανήματα τρακτέρ

Οι δονητές κορμού προσαρμόζονται σε τρακτέρ, με ή χωρίς ομπρέλα συλλογής, και τινάζουν όλο το δέντρο. Χρειάζονται κορμό και διάταξη δέντρων που τους επιτρέπουν να πλησιάσουν, και η απόδοσή τους εξαρτάται από τον λόγο της δύναμης αποκοπής προς το βάρος του καρπού, με τη συγκομιδή να συστήνεται όταν ο λόγος αυτός φτάσει περίπου τα 2 Ν ανά γραμμάριο. Τα μηχανήματα αυτά πρέπει να ρυθμίζονται σε χαμηλή δόνηση ώστε να μην τραυματίζουν τον φλοιό και να μη ρίχνουν πολλά φύλλα.

Στην αγορά υπάρχουν επίσης αυτοκινούμενα ή τηλεχειριζόμενα οχήματα με κεφαλή ραβδισμού, ραβδιστικά που κρέμονται από το τρακτέρ και αναρροφητές που μαζεύουν τον καρπό από τα δίχτυα. Η πλήρως μηχανική συγκομιδή με μηχανές που περνούν πάνω από τη σειρά των δέντρων εφαρμόζεται μόνο σε υπερεντατικές γραμμικές φυτεύσεις, σε επίπεδα χωράφια χωρίς εμπόδια.

Από το δίχτυ έως το τελάρο ο καρπός θέλει τον δικό του εξοπλισμό

Κάτω από κάθε δέντρο στρώνονται δίχτυα ή ελαιόπανα που μαζεύουν τον καρπό, και σε μεγάλους ελαιώνες οι τυλιχτήρες διχτυών στο τρακτέρ γλιτώνουν πολλά μεροκάματα. Ο καρπός περνά στη συνέχεια από τον αποφυλλωτή, χειροκίνητο κόσκινο ή μηχανικό, που αφαιρεί φύλλα και κλαδάκια πριν από τη μεταφορά, και στις μεγαλύτερες εκμεταλλεύσεις χρησιμοποιούνται και καθαριστήρια ελιάς.

Για τη μεταφορά, τα πλαστικά ή γιούτινα σακιά εμποδίζουν τον αερισμό, ζεσταίνουν τον καρπό και τον συμπιέζουν, γι' αυτό συστήνονται διάτρητα τελάρα, κατά προτίμηση εικοσάκιλα. Ο καρπός αποθηκεύεται σε σκιερό, δροσερό μέρος με καλό αερισμό μέχρι την ελαιοποίηση, που γίνεται όσο το δυνατόν πιο γρήγορα, γιατί κάθε μέρα αναμονής αυξάνει την οξύτητα και μειώνει τις φαινολικές ενώσεις.

Ο καρπός που μαζεύεται από τα δίχτυα έχει ακόμη φύλλα και κλαδάκια, που τα αφαιρεί ο αποφυλλωτής πριν από τη μεταφορά.

Ποιο εργαλείο για ποιον ελαιώνα

Πηγές: Wikifarmer, Η σωστή συγκομιδή της ελιάς. Μελέτες αξιολόγησης φορητών ραβδιστικών και δονήσεων που αναφέρονται στο κείμενο.

Συχνές ερωτήσεις

Ελαιοραβδιστικό μπαταρίας ή βενζίνης;

Το ραβδιστικό μπαταρίας είναι ελαφρύτερο, πιο αθόρυβο και μεταδίδει λιγότερες δονήσεις, με περιορισμό την αυτονομία. Το βενζινοκίνητο δεν χρειάζεται φόρτιση και έχει περισσότερη δύναμη για χοντρά κλαδιά, είναι όμως βαρύτερο και σε μετρήσεις έδωσε περίπου διπλάσιες δονήσεις από την ηλεκτρική χτένα.

Ποιο ραβδιστικό είναι καλύτερο για βρώσιμες ελιές;

Για βρώσιμες ελιές κριτήριο είναι ο τραυματισμός του καρπού. Ο δονητικός γάντζος, που τινάζει το κλαδί χωρίς να ακουμπά τον καρπό, έδωσε τον μικρότερο τραυματισμό σε συγκριτική μελέτη, ενώ για τις πιο ευαίσθητες ποικιλίες το χτένι χειρός παραμένει η ασφαλέστερη λύση.

Τι είναι το ελαιοραβδιστικό τύπου αχινός;

Είναι ραβδιστικό με κεφαλή από δάχτυλα ή σφαίρες που περιστρέφονται ή πάλλονται μέσα στην κόμη και ρίχνουν τον καρπό. Κυκλοφορεί σε εκδόσεις μπαταρίας και 12 V για γεννήτρια.

Τι μήκος κονταριού χρειάζομαι;

Για κλαδεμένα, χαμηλά δέντρα αρκεί ένα σταθερό κοντάρι περίπου 2 έως 2,5 μέτρων, που είναι και ελαφρύτερο. Για ψηλότερα δέντρα τα τηλεσκοπικά φτάνουν έως τα 3,4 μέτρα περίπου, με λίγο μεγαλύτερο βάρος.

Πώς μαζεύω τις ελιές από το έδαφος;

Κάτω από τα δέντρα στρώνονται δίχτυα ή ελαιόπανα, από τα οποία ο καρπός συγκεντρώνεται και περνά από αποφυλλωτή για να φύγουν τα φύλλα. Σε μεγάλους ελαιώνες υπάρχουν τυλιχτήρες διχτυών και αναρροφητές για το τρακτέρ.

Είναι επικίνδυνες οι δονήσεις του ραβδιστικού;

Σε μετρήσεις με τέσσερις ώρες χρήσης την ημέρα, όλα τα ηλεκτρικά ραβδιστικά ξεπέρασαν πολλές φορές το ευρωπαϊκό όριο των 5 m/s². Διαλείμματα, εναλλαγή χρηστών και κεφαλές με αντίθετα ταλαντευόμενους βραχίονες μειώνουν την έκθεση.

Σημαντικές σημειώσεις

Οι τιμές παραγωγικότητας, τραυματισμού και δονήσεων προέρχονται από συγκεκριμένες μελέτες, ποικιλίες και συνθήκες και διαφέρουν από ελαιώνα σε ελαιώνα. Πριν από την αγορά αξιολογήστε τη μορφολογία του κτήματος, το ύψος των δέντρων και τον προορισμό του καρπού, και ακολουθείτε πάντα τις οδηγίες ασφαλείας του κατασκευαστή για τη χρήση, τα μέσα ατομικής προστασίας και τη συντήρηση του μηχανήματος.

Πηγές

• Applied Sciences (2022). Vibration from electric hand-held harvesters for olives. Applied Sciences, 12(4), 1768.
• Evaluation of the vibrations transmitted to the hand-arm system in the use of portable harvesters for olives.
• Performance evaluation of hand-held olive harvesters.
• Evaluation of the mechanical harvesting efficiency of olive. CIGR Journal.
• Development of an electrical hand-held olive harvester.
• Guidelines for occupational exposures to mechanical vibration (2018). PubMed.
• EU-OSHA. Οδηγία 2002/44/ΕΚ για τους κραδασμούς.
• Wikifarmer. Η σωστή συγκομιδή της ελιάς.