Επαγγελματική καλλιέργεια κουκιών στο χωράφι

Η κουκιά (Vicia faba) καλλιεργείται στην Ελλάδα με τρεις διαφορετικούς στόχους, για νωπούς λοβούς και χλωρά κουκιά, για ξερό καρπό ως όσπριο, και ως κτηνοτροφικό φυτό ή για χλωρή λίπανση. Μετά από δεκαετίες υποχώρησης, η καλλιέργεια ξανακερδίζει έδαφος σε όλη τη Μεσόγειο, λόγω της αυξανόμενης ζήτησης για φυτική πρωτεΐνη, και το κτηνοτροφικό κουκί εξετάζεται ως εγχώρια εναλλακτική της εισαγόμενης σόγιας. Ταυτόχρονα, ως ψυχανθές δεσμεύει άζωτο και βελτιώνει τη γονιμότητα του χωραφιού για τα χειμερινά σιτηρά που ακολουθούν. Σε αυτόν τον οδηγό θα δούμε τις τρεις κατευθύνσεις και τις ποικιλίες τους, τη θέση της στην αμειψισπορά, τη σπορά με πυκνότητες και ποσότητες ανά στρέμμα, τη λίπανση, την άρδευση, την οροβάγχη και τις ασθένειες, και τις αποδόσεις.

Οι τρεις κατευθύνσεις της καλλιέργειας

Κατεύθυνση	Τι συγκομίζεται	Ενδεικτική απόδοση ανά στρέμμα
Βρώσιμα νωπά	Νωποί λοβοί και χλωρά κουκιά, σε διαδοχικά χέρια την άνοιξη	600 ως 1.000 κιλά νωπών λοβών
Ξερός καρπός	Ώριμος σπόρος για όσπριο, αφού ξεραθούν οι λοβοί	200 ως 500 κιλά ξερού καρπού
Κτηνοτροφικό και χλωρή λίπανση	Καρπός για ζωοτροφή, ή χλωρή μάζα που ενσωματώνεται στο έδαφος	Ανάλογη με του ξερού καρπού, με συγκομιδή τον Μάιο

Οι αποδόσεις εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την ποικιλία, το έδαφος και τη χρονιά, καθώς η κουκιά είναι ευαίσθητη στην ξηρασία και στη ζέστη της άνοιξης. Για σύγκριση, στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου καλλιεργούνται περίπου 190.000 εκτάρια, η μέση απόδοση ξερού καρπού φτάνει τους 4,2 τόνους ανά εκτάριο, δηλαδή περίπου 420 κιλά ανά στρέμμα.

Ποικιλίες

Οι ποικιλίες χωρίζονται σε μεγαλόσπερμες, που επικρατούν στα βρώσιμα, και μικρόσπερμες, που επικρατούν στα κτηνοτροφικά.

Βρώσιμες ποικιλίες

Η πιο διαδεδομένη στη χώρα μας είναι η Aguadulce, μεσοόψιμη, με μακρύ λοβό 30 ως 40 εκατοστών και 7 ως 8 σπόρους, κατάλληλη για νωπή χρήση και φθινοπωρινή σπορά. Η Extra Violetto είναι υπερπρώιμη, με παραγωγή σε περίπου 80 ημέρες από τη σπορά και μωβ σπόρους. Υπάρχουν επίσης παραδοσιακοί ελληνικοί τύποι, όπως τα κουκιά Σεβίλλης με μακρύ λοβό, τα πρώιμα Χίου με πλατιά σπόρια, και τα φούλια με μικρό καρπό, καθώς και τοπικοί πληθυσμοί που διατηρούνται από παραγωγούς.

Κτηνοτροφικές ποικιλίες

Ανάμεσα στις κτηνοτροφικές ξεχωρίζει η Σόλων, ελληνική δημιουργία που προήλθε από τη σύνθεση συγγενικών κλώνων, ενώ στην αγορά κυκλοφορούν και άλλες εγχώριες επιλογές για ζωοτροφή και χλωρή λίπανση.

Έδαφος και αμειψισπορά

Η κουκιά ευδοκιμεί σε πηλώδη, αλκαλικά και ασβεστούχα εδάφη με καλή στράγγιση, και προσαρμόζεται σχετικά εύκολα και σε φτωχότερα εδάφη. Αυτό που δεν ανέχεται είναι το λιμνάζον νερό, που προκαλεί σήψη των ριζών και ευνοεί τις ασθένειες.

Η θέση της στην αμειψισπορά είναι το μεγαλύτερο αγρονομικό της πλεονέκτημα. Η ευνοϊκή επίδραση των κουκιών στα χειμερινά σιτηρά που ακολουθούν έχει τεκμηριωθεί από πολλούς ερευνητές, και η καλλιέργεια προσαρμόζεται εύκολα στο σύστημα των σιτηρών, γιατί χρησιμοποιεί τα ίδια μηχανήματα για την προετοιμασία του εδάφους και τη συγκομιδή. Η αζωτοδέσμευση είναι σημαντική. Σε πειράματα πολλών ετών στον Καναδά, η κουκιά απορρόφησε κατά μέσο όρο 230 κιλά αζώτου ανά εκτάριο, δηλαδή περίπου 23 κιλά ανά στρέμμα, και το 88% προήλθε από την ατμόσφαιρα. Για την αποφυγή εγκατάστασης ασθενειών, η κουκιά επιστρέφει στο ίδιο χωράφι κάθε τέσσερα χρόνια.

Προετοιμασία του εδάφους

Η προετοιμασία περιλαμβάνει ένα ή δύο βαθιά οργώματα και σβαρνίσματα, ώστε το χωράφι να είναι καθαρό από ζιζάνια και ομοιόμορφο στη σπορά. Η προσθήκη χωνεμένης κοπριάς πριν τη σπορά βελτιώνει σημαντικά την απόδοση. Σε χωράφια χωρίς ιστορικό καλλιέργειας κουκιών, ο εμβολιασμός του σπόρου με το κατάλληλο βακτήριο, το Rhizobium leguminosarum bv. viciae, έχει δείξει θετική επίδραση στην απόδοση, γιατί εξασφαλίζει ότι θα σχηματιστούν φυμάτια στις ρίζες.

Σπορά

Εποχή σποράς

Στις νότιες και θερμές περιοχές η σπορά γίνεται από τα μέσα του φθινοπώρου, από τον Οκτώβριο ως τον Νοέμβριο. Τα κτηνοτροφικά κουκιά σπέρνονται συνήθως τον Νοέμβριο, την ίδια εποχή με τα χειμερινά σιτηρά, με σπαρτική μηχανή. Στις ψυχρές και ορεινές περιοχές, η σπορά μεταφέρεται στον Φεβρουάριο με Μάρτιο.

Βάθος και αποστάσεις

Ο σπόρος τοποθετείται σε βάθος 4 ως 5 εκατοστά. Τα κουκιά καλλιεργούνται είτε ως σκαλιστική καλλιέργεια, με 50 ως 60 εκατοστά ανάμεσα στις γραμμές, είτε ως πυκνή καλλιέργεια, με 30 ως 50 εκατοστά ανάμεσα στις γραμμές και 15 ως 20 εκατοστά επί της γραμμής. Γενικά πλεονεκτεί η πυκνή καλλιέργεια, όμως στη φθινοπωρινή σπορά και στις μεγαλόσπερμες ποικιλίες οι αποστάσεις μεγαλώνουν, συνήθως στα 30 ως 35 εκατοστά, γιατί τα φυτά αδελφώνουν περισσότερο.

Πυκνότητα και ποσότητα σπόρου

Η επιθυμητή πυκνότητα είναι περίπου 15 φυτά ανά τετραγωνικό μέτρο για τις μεγαλόσπερμες και 40 φυτά ανά τετραγωνικό μέτρο για τις μικρόσπερμες ποικιλίες. Αυτό μεταφράζεται σε 12 ως 17 κιλά σπόρου ανά στρέμμα για τις μεγαλόσπερμες και περίπου 11 κιλά για τις μικρόσπερμες, με τη βιβλιογραφία να αναφέρει έως 25 και 17,7 κιλά αντίστοιχα. Για τα κτηνοτροφικά, η ποσότητα κυμαίνεται στα 8 ως 15 κιλά ανά στρέμμα, ανάλογα με την ποικιλία και το αν η σπορά είναι γραμμική ή πεταχτή.

Γραμμές με νεαρά φυτά κουκιάς σε χωράφι με σωλήνες στάγδην άρδευσης

Στη σκαλιστική καλλιέργεια, ο χώρος ανάμεσα στις γραμμές επιτρέπει τα σκαλίσματα που καταστρέφουν τα χειμερινά ζιζάνια.

Λίπανση

Η κουκιά δεν χρειάζεται αζωτούχο λίπανση, γιατί το άζωτο της εξασφαλίζεται από τη συμβίωση με τα βακτήρια των ριζών. Η εφαρμογή αζώτου μάλιστα βλάπτει την καλλιέργεια. Σε πειράματα τριών ετών στην Κίνα, η αζωτούχος λίπανση αύξησε τη συχνότητα της σοκολατί κηλίδωσης κατά 5,8% ως 42% σε σχέση με τα αλίπαντα τεμάχια, γιατί το πυκνότερο φύλλωμα ρίχνει τη θερμοκρασία και ανεβάζει την υγρασία μέσα στην καλλιέργεια.

Η βασική λίπανση στοχεύει στον φώσφορο και, όπου χρειάζεται, στο κάλιο. Για τα βρώσιμα κουκιά, μια συνηθισμένη εφαρμογή είναι περίπου 30 κιλά λιπάσματος 0-20-0 ανά στρέμμα, ενώ για τα κτηνοτροφικά αναφέρεται βασική λίπανση 80 ως 100 κιλά 0-12-6 ανά στρέμμα. Η δόση όμως καθορίζεται πάντα από την ανάλυση εδάφους, και η χωνεμένη κοπριά πριν τη σπορά καλύπτει σε μεγάλο βαθμό τις ανάγκες.

Άρδευση

Η κουκιά δεν έχει μεγάλες απαιτήσεις σε νερό, και στη φθινοπωρινή σπορά οι βροχές του χειμώνα καλύπτουν συνήθως την περίοδο της βλάστησης. Τα κρίσιμα στάδια είναι η ανθοφορία και το γέμισμα των λοβών την άνοιξη, όταν η έλλειψη νερού και οι υψηλές θερμοκρασίες μειώνουν αισθητά την καρπόδεση. Σε ξηρές άνοιξεις, ένα ή δύο ποτίσματα σε αυτά τα στάδια κάνουν μεγάλη διαφορά στην τελική απόδοση.

Ζιζάνια και οροβάγχη

Τα κουκιά συνιστώνται ακόμη και σε αγρούς που πλήττονται από χειμερινά και θερινά ζιζάνια, γιατί τα σκαλίσματα της καλλιέργειας καταστρέφουν τα χειμερινά ζιζάνια. Η αντιμετώπιση στηρίζεται σε καλλιεργητικά μέσα και, όπου απαιτείται, σε εγκεκριμένα ζιζανιοκτόνα.

Ο σοβαρότερος εχθρός στη Μεσόγειο είναι όμως η οροβάγχη, γνωστή στους παραγωγούς ως λύκος (Orobanche crenata). Είναι ολοπαράσιτο φυτό χωρίς χλωροφύλλη, που προσκολλάται στις ρίζες της κουκιάς και τρέφεται αποκλειστικά από αυτήν, προκαλώντας σοβαρές απώλειες σε όλα τα ψυχανθή της περιοχής. Οι σπόροι της παραμένουν στο έδαφος για πολλά χρόνια, οπότε η βασική άμυνα είναι η αποφυγή σποράς σε χωράφια με ιστορικό προσβολής, η μακρά αμειψισπορά με μη ξενιστές, και η χρήση ανθεκτικών ποικιλιών όπου διατίθενται.

Εχθροί και ασθένειες

Μαύρη αφίδα των κουκιών (Aphis fabae): πυκνές αποικίες στις τρυφερές κορυφές. Στις μικρές εκτάσεις περιορίζεται με το κορυφολόγημα, όταν δέσουν οι πρώτοι λοβοί, ενώ στις μεγάλες η απόφαση για επέμβαση κατά της αφίδας λαμβάνεται με βάση την πυκνότητα των αποικιών και την παρουσία φυσικών εχθρών
Σιτώνα: τα ακμαία ανοίγουν ημικυκλικές εγκοπές στις άκρες των φύλλων, ενώ οι προνύμφες τρέφονται από τα φυμάτια των ριζών
Σοκολατί κηλίδωση (Botrytis fabae): η σημαντικότερη και πιο καταστροφική ασθένεια της κουκιάς παγκοσμίως. Σε επιδημίες στην Αίγυπτο έχουν καταγραφεί απώλειες πάνω από 25%, και σε σοβαρές συνθήκες ως 100%. Ευνοείται από την υγρασία, την πυκνή φύτευση και την αζωτούχο λίπανση
Ασκοχύτωση (Ascochyta fabae), σκωρίαση, περονόσπορος (Peronospora viciae) και κερκόσπορα (Cercospora zonata): οι υπόλοιπες σημαντικές ασθένειες του φυλλώματος

Η πρόληψη στηρίζεται στην αμειψισπορά, στην αποφυγή της πυκνής φύτευσης σε υγρά χωράφια, στον υγιή σπόρο και στην αποφυγή του αζώτου, ενώ η προστασία των ωφέλιμων εντόμων μέσα από τη βιολογική καταπολέμηση κρατά χαμηλά τους πληθυσμούς της αφίδας. Όπου απαιτείται επέμβαση, χρησιμοποιούνται μυκητοκτόνα εγκεκριμένα για την καλλιέργεια, σύμφωνα με τα δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων.

Συγκομιδή

Νωπά κουκιά

Οι νωποί λοβοί συγκομίζονται χειρωνακτικά και σταδιακά, σε διαδοχικά χέρια από τους χαμηλότερους προς τους ψηλότερους λοβούς, όταν οι σπόροι έχουν γεμίσει αλλά είναι ακόμη τρυφεροί. Στη φθινοπωρινή σπορά, η συγκομιδή ξεκινά την άνοιξη.

Ξερός καρπός

Η συγκομιδή του ξερού καρπού γίνεται όταν οι λοβοί έχουν ξεραθεί και μαυρίσει και οι σπόροι έχουν σκληρύνει, με θεριζοαλωνιστική, όπως στα σιτηρά.

Σωρός από ξερά κουκιά σε αποχρώσεις του μπεζ και του ανοιχτού καφέ

Ο ξερός καρπός συγκομίζεται όταν οι λοβοί έχουν ξεραθεί και μαυρίσει και οι σπόροι έχουν σκληρύνει.

Κτηνοτροφικά κουκιά

Τα κτηνοτροφικά κουκιά που σπέρνονται το φθινόπωρο συλλέγονται συνήθως τον Μάιο. Όταν ο στόχος είναι η χλωρή λίπανση, η φυτική μάζα ενσωματώνεται στο έδαφος στην αρχή της ανθοφορίας, όταν το περιεχόμενο σε άζωτο είναι υψηλό.

Το κτηνοτροφικό κουκί ως εναλλακτική της σόγιας

Η υψηλή περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη κάνει το κτηνοτροφικό κουκί εξαιρετική εγχώρια εναλλακτική της σόγιας για τα μηρυκαστικά, δηλαδή αγελάδες, πρόβατα και κατσίκες. Για τον παραγωγό που εκτρέφει ζώα, η καλλιέργεια μειώνει την εξάρτηση από εισαγόμενες πρωτεϊνούχες ζωοτροφές, ενώ ταυτόχρονα εμπλουτίζει το χωράφι με άζωτο για την επόμενη καλλιέργεια σιτηρών, με χαμηλό κόστος εισροών.

Για τα βρώσιμα κουκιά που διατίθενται στην αγορά, αξίζει να θυμόμαστε ότι αποτελούν την αιτία του φαβισμού σε άτομα με έλλειψη του ενζύμου G6PD, κάτι που αφορά και την ενημέρωση των καταναλωτών.

Συχνές ερωτήσεις

Ποια είναι η απόδοση των κουκιών ανά στρέμμα

Για νωπούς λοβούς, περίπου 600 ως 1.000 κιλά ανά στρέμμα. Για ξερό καρπό, 200 ως 500 κιλά, ανάλογα με την ποικιλία, το έδαφος και τη χρονιά, καθώς η ξηρασία και η ζέστη της άνοιξης μειώνουν σημαντικά την απόδοση.

Πόσο σπόρο χρειάζεται ένα στρέμμα κουκιά

Περίπου 12 ως 17 κιλά για τις μεγαλόσπερμες ποικιλίες και γύρω στα 11 κιλά για τις μικρόσπερμες. Για τα κτηνοτροφικά, 8 ως 15 κιλά, ανάλογα με την ποικιλία και τον τρόπο σποράς.

Χρειάζονται άζωτο τα κουκιά

Όχι. Το φυτό εξασφαλίζει το άζωτο από την ατμόσφαιρα με τα βακτήρια των ριζών. Η αζωτούχος λίπανση δεν αυξάνει την απόδοση και κάνει την καλλιέργεια πιο ευάλωτη στη σοκολατί κηλίδωση.

Πότε σπέρνονται τα κτηνοτροφικά κουκιά

Συνήθως τον Νοέμβριο, την ίδια εποχή με τα χειμερινά σιτηρά, με σπαρτική μηχανή. Η συγκομιδή γίνεται τον Μάιο.

Τι είναι ο λύκος στα κουκιά

Είναι η οροβάγχη (Orobanche crenata), ολοπαράσιτο φυτό που προσκολλάται στις ρίζες και τρέφεται από την κουκιά. Οι σπόροι της μένουν χρόνια στο έδαφος, οπότε η βασική άμυνα είναι η αποφυγή μολυσμένων χωραφιών και η μακρά αμειψισπορά.

Υπάρχει ενίσχυση για την καλλιέργεια κτηνοτροφικών κουκιών

Τα καθεστώτα ενισχύσεων αλλάζουν ανά περίοδο της ΚΑΠ, οπότε ο παραγωγός ελέγχει κάθε χρονιά στον ΟΠΕΚΕΠΕ ή στη Διεύθυνση Αγροτικής Οικονομίας της περιοχής του αν υπάρχει συνδεδεμένη ενίσχυση για τα ψυχανθή.

Εφόδια για την καλλιέργεια κουκιών στο Farmclick

Δες τα κοκκώδη λιπάσματα για τη φωσφορική βασική λίπανση, τα εντομοκτόνα για τη μαύρη αφίδα και τη σιτώνα και τα βιολογικά φυτοπροστατευτικά για ήπιες επεμβάσεις, από προμηθευτές όλης της Ελλάδας.

Σημαντικές σημειώσεις

Οι ημερομηνίες σποράς, οι ποσότητες σπόρου και η λίπανση προσαρμόζονται στην περιοχή, στο έδαφος και στην ποικιλία, και οι ημερομηνίες των επεμβάσεων ανακοινώνονται μέσα από τα δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων.

Κάθε φυτό και κάθε περιβάλλον είναι μοναδικό. Οι συνθήκες διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με την περιοχή, την έκθεση, την ποιότητα του νερού, το pH του εδάφους και τη γενικότερη υγεία του φυτού. Οι παραπάνω οδηγίες είναι γενικές και αποτελούν αφετηρία.

Εάν υποψιάζεστε σοβαρή τροφοπενία ή ασθένεια που δεν αντιμετωπίζεται με τις βασικές πρακτικές, συνιστάται η επικοινωνία με γεωπόνο για ακριβή διάγνωση.

Η χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων πρέπει να γίνεται με προσοχή και υπευθυνότητα. Προτιμήστε πάντα μη χημικές μεθόδους πρώτα (φυσικές πρακτικές, πράσινο σαπούνι, θερινός πολτός). Όταν χρειαστεί χημική παρέμβαση, χρησιμοποιήστε μόνο εγκεκριμένα προϊόντα και τηρήστε τις οδηγίες της συσκευασίας.