Ποικιλίες ελιάς ανθεκτικές στην ξηρασία

Τα φύλλα της ελιάς αντέχουν τιμές υδατικού δυναμικού που θα σκότωναν τις περισσότερες καλλιέργειες, και η ίδια η εξημέρωσή της έγινε σε ρηχά, επικλινή εδάφη με ζεστά καλοκαίρια και λίγες βροχές, εκεί όπου άλλα φυτά δεν ευδοκιμούσαν. Ανάμεσα στις ελληνικές ποικιλίες ελιάς οι διαφορές παραμένουν σημαντικές, και η αντοχή στην ξηρασία δεν σημαίνει απαραίτητα και καλή παραγωγή χωρίς νερό, αφού το δέντρο επιβιώνει εύκολα ενώ η άνθηση και η καρπόδεση είναι τα πρώτα που πληρώνουν την έλλειψη νερού.

Πώς αντέχει η ελιά την έλλειψη νερού

Τα στομάτια της ελιάς βρίσκονται μόνο στην κάτω επιφάνεια του φύλλου, προστατεύονται από τρίχες από την υπερβολική ακτινοβολία, και το φύλλο μπορεί να στραφεί σε πιο κατακόρυφη θέση για να δέχεται λιγότερο ήλιο. Όταν η διαφορά υδατικού δυναμικού ανάμεσα στο φύλλο και στο έδαφος ξεπεράσει ένα όριο, τα στομάτια κλείνουν, και το δέντρο διατηρεί αρκετό νερό ώστε να συνεχίζει τη φωτοσύνθεση ακόμη και σε έντονη ξηρασία, με τον μηχανισμό αυτό να λειτουργεί καλά σε ήπιο και μέτριο στρες και λιγότερο αποτελεσματικά στο έντονο.

Τα αγγεία του ξύλου είναι στενά και διασυνδεδεμένα, οπότε η εμβολή είναι λιγότερο πιθανή και το νερό βρίσκει παράκαμψη όταν ένα αγγείο σταματήσει να λειτουργεί. Το ριζικό σύστημα απλώνεται στα επιφανειακά στρώματα για να αξιοποιεί τις αραιές και ελαφριές βροχές και ανακατανέμει γρήγορα τις ενεργές ρίζες ανάλογα με το πού υπάρχει νερό, ενώ μετά από μήνες ξηρασίας οι ρίζες απορροφούν νερό αμέσως μόλις βρέξει.

Η ξηρασία κοστίζει περισσότερο στην άνθηση και στην καρπόδεση

Σε περιόδους έντονης ξηρασίας χάνεται το μεγαλύτερο μέρος των ανθέων ή των καρπών, και το υδατικό στρες του καλοκαιριού και των αρχών του φθινοπώρου, όταν γίνεται η ανθική επαγωγή, επηρεάζει την άνθηση της επόμενης χρονιάς. Αντίθετα, τα πρώτα στάδια ανάπτυξης του καρπού αντέχουν μέτριο στρες χωρίς να μειωθεί η μελλοντική συσσώρευση λαδιού, και οι φθινοπωρινές βροχές δίνουν στο δέντρο γρήγορη ανάκαμψη.

Όταν στην ξηρασία προστίθεται ζέστη, πάνω από τους 30°C μειώνεται η βλάστηση της γύρης και η καρπόδεση, και πάνω από τους 35°C τα άνθη μπορεί να νεκρωθούν ολοκληρωτικά, με την Κορωνέικη και την Καλαμών να είναι σχετικά ανθεκτικές αλλά να παθαίνουν κι αυτές ζημιά πάνω από αυτό το όριο. Για έναν ξερικό ελαιώνα, λίγο νερό στις κρίσιμες φάσεις, με άρδευση ή υδρολίπανση, έχει μεγαλύτερη αξία από το ίδιο νερό σε άλλη εποχή.

Η Κορωνέικη και η Χαλκιδικής ξεχωρίζουν στον κατάλογο του Διεθνούς Συμβουλίου Ελαιολάδου

Στον κατάλογο ποικιλιών του Διεθνούς Συμβουλίου Ελαιολάδου, οι μόνες ελληνικές ποικιλίες που χαρακτηρίζονται ανθεκτικές στην ξηρασία είναι η Κορωνέικη και η Χαλκιδικής, ενώ η Αμφίσσης και η Τσουνάτη κατατάσσονται στις μέτρια ανθεκτικές. Ο κατάλογος σημειώνει επίσης ότι οι ποικιλίες από ξηρές περιοχές προσαρμόζονται γενικά καλύτερα, αλλά ότι τα χαρακτηριστικά που κάνουν μια ποικιλία ανθεκτική δεν είναι σαφή, γιατί εξαρτώνται από το ποιες ποικιλίες συγκρίνει κάθε μελέτη.

Σε ελληνικό πείραμα με διακοπτόμενη ξηρασία, η Κορωνέικη και η Μαστοειδής διατήρησαν εξίσου τη σπαργή των κυττάρων τους, η Κορωνέικη όμως φωτοσυνθέτει περισσότερο με λιγότερο ανοιχτά στομάτια, δηλαδή χρησιμοποιεί το νερό πιο αποδοτικά, κάτι που οι ερευνητές απέδωσαν στη διαφορετική ανατομία του φύλλου της.

Για τη Χαλκιδικής οι πηγές δεν συμφωνούν πλήρως, γιατί ενώ το Διεθνές Συμβούλιο Ελαιολάδου την κατατάσσει στις ανθεκτικές, άλλες περιγραφές, που ακολουθεί και το άρθρο για την ελιά Χαλκιδικής, τη χαρακτηρίζουν μέτρια ανθεκτική στην ξηρασία.

Οι ποικιλίες των ξερικών ελαιώνων της Πελοποννήσου και της Αττικής

Το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών χαρακτηρίζει την Κοθρέικη ανεκτική στο ψύχος, στους ανέμους και στην ξηρασία, και στην Τροιζηνία, όπου το Μανάκι είναι η κύρια ποικιλία, μόλις το 25% των ελαιώνων ποτίζεται.

Η Μεγαρείτικη καλλιεργείται συχνά ως ξερική στην Αττική και την Κορινθία, και αγροτικά δημοσιεύματα την περιγράφουν ως πολύ ανθεκτική στην ξηρασία. Καμία από τις δύο δεν περιλαμβάνεται στον πίνακα του Διεθνούς Συμβουλίου Ελαιολάδου, οπότε η αντοχή τους στηρίζεται στην περιγραφή του ΓΠΑ και στη μακρά παράδοση ξερικής καλλιέργειας και όχι σε συγκριτική μελέτη. Σε ξερικό κτήμα οι αποδόσεις τους ακολουθούν ούτως ή άλλως τις βροχές κάθε χρονιάς.

Αιωνόβια ελαιόδεντρα σε ξερικό ελαιώνα με ξερά χόρτα το καλοκαίρι

Σε έναν ξερικό ελαιώνα, οι αποδόσεις ακολουθούν τις βροχές κάθε χρονιάς.

Τρεις ποικιλίες θέλουν εδαφική υγρασία

Η Καλαμών θέλει περιοχές με υψηλές βροχοπτώσεις και σχετική υγρασία. Καλλιεργείται πολλές φορές ως ξερική στην Πελοπόννησο, επειδή όμως η τιμή της βρώσιμης ελιάς καθορίζεται από το μέγεθος του καρπού, η έλλειψη νερού πληρώνεται στη ζυγαριά και στην κλάση μεγέθους, γι' αυτό οι παραγωγοί καταφεύγουν συχνά σε μεγάλες ποσότητες άρδευσης.

Η Λιανολιά Κερκύρας, που σχηματίζει τα ψηλότερα δέντρα των Ιονίων, έχει επίσης απαιτήσεις σε εδαφική υγρασία. Η Θρουμπολιά δεν καρποφορεί ικανοποιητικά σε ξηροθερμικές περιοχές ή σε χρονιές με παρατεταμένη ξηρασία χωρίς άρδευση, και θέλει βαθιά, γόνιμα εδάφη.

Η αντοχή στην ξηρασία και η αντοχή στον παγετό σπάνια πάνε μαζί

Η Picual και η Leccino, που το Διεθνές Συμβούλιο Ελαιολάδου κατατάσσει στις ανθεκτικές στον παγετό, εμφανίζονται στον ίδιο κατάλογο ως ευαίσθητες στην ξηρασία, μαζί με τις πορτογαλικές Cobrançosa και Cordovil de Serpa και την τυνησιακή Meski. Η Κορωνέικη βρίσκεται στην αντίθετη θέση, ανθεκτική στην ξηρασία αλλά ευαίσθητη στο κρύο.

Στις ανθεκτικές στην ξηρασία ποικιλίες του καταλόγου περιλαμβάνονται επίσης η Arbequina, η Cornicabra και η Hojiblanca από την Ισπανία, η Chemlali Sfax από την Τυνησία, η Souri από την Ανατολική Μεσόγειο, η Memecik από την Τουρκία και η Carolea από την Ιταλία. Η Arbequina και η Cornicabra είναι από τις λίγες που εμφανίζονται ανθεκτικές τόσο στην ξηρασία όσο και στον παγετό, αν και η συμπεριφορά της Arbequina στο κρύο διαφέρει πολύ από τόπο σε τόπο.

Το αλμυρό νερό περιορίζει την άρδευση στα παράλια

Όπου η ξηρασία καλύπτεται με νερό από γεωτρήσεις κοντά στη θάλασσα, η αλατότητα γίνεται ο δεύτερος περιορισμός. Η ελιά θεωρείται μέτρια ανθεκτική στα άλατα και αναπτύσσεται με μικρή μείωση της παραγωγής σε εδάφη με ηλεκτρική αγωγιμότητα εκχυλίσματος 4 έως 6 dS/m, ενώ μπορεί να ποτιστεί με νερό αγωγιμότητας έως 5 dS/m, ή έως 10 dS/m στις ανθεκτικές ποικιλίες. Η στάγδην άρδευση υψηλής συχνότητας, η επαρκής ποσότητα νερού που ξεπλένει τα άλατα από το ριζόστρωμα και η προσθήκη ασβεστίου στο νερό επιτρέπουν τη χρήση υφάλμυρου νερού χωρίς να μειωθεί η ανάπτυξη και η παραγωγή.

Ανάμεσα στις ελληνικές ποικιλίες, στον ίδιο κατάλογο η Καλαμών χαρακτηρίζεται ανθεκτική, η Αμφίσσης, η Κορωνέικη και η Μαστοειδής μέτρια ανθεκτικές και η Χαλκιδικής ευαίσθητη. Σε πείραμα με έξι ελληνικές ποικιλίες ποτισμένες με αυξανόμενες συγκεντρώσεις αλατιού, έως 200 mM χλωριούχου νατρίου, η Καλαμών δεν έδειξε καμία ζημιά, η Κοθρέικη και η Μεγαρείτικη έδειξαν ελάχιστα συμπτώματα στο υψηλότερο επίπεδο, ενώ η Κορωνέικη, η Αμφίσσης και η Μαστοειδής έκαψαν τις άκρες των φύλλων ήδη από τα 100 mM.

Πώς συγκρίνονται οι ελληνικές ποικιλίες

Ποικιλία	Ξηρασία	Αλατότητα
Κορωνέικη	Ανθεκτική	Μέτρια ανθεκτική
Χαλκιδικής	Ανθεκτική έως μέτρια	Ευαίσθητη
Κοθρέικη ή Μανάκι	Ανεκτική	Ελάχιστα συμπτώματα
Μεγαρείτικη	Συχνά ξερική	Ελάχιστα συμπτώματα
Αμφίσσης	Μέτρια ανθεκτική	Μέτρια ανθεκτική
Τσουνάτη ή Μαστοειδής	Μέτρια ανθεκτική	Μέτρια ανθεκτική
Καλαμών	Θέλει υγρασία	Ανθεκτική
Λιανολιά Κερκύρας	Θέλει υγρασία	Χωρίς στοιχεία
Θρουμπολιά	Θέλει υγρασία	Χωρίς στοιχεία

Πηγές: Διεθνές Συμβούλιο Ελαιολάδου, πίνακες ανθεκτικότητας σε ξηρασία και αλατότητα. Chartzoulakis κ.ά., 2002, για την αλατότητα σε Κοθρέικη και Μεγαρείτικη. ΓΠΑ και άρθρα ποικιλιών του Wikifarmer για τις απαιτήσεις σε υγρασία.

Εφόδια για τον ελαιώνα στο Farmclick
Αρδευτικά για τη συμπληρωματική άρδευση στις κρίσιμες φάσεις, αυτοματισμοί άρδευσης για ποτίσματα υψηλής συχνότητας και εδαφοβελτιωτικά, από προμηθευτές σε όλη την Ελλάδα.

Σημαντικές σημειώσεις

Οι κατατάξεις του Διεθνούς Συμβουλίου Ελαιολάδου είναι συνολικές εκτιμήσεις από πολλές μελέτες, και ο ίδιος ο κατάλογος σημειώνει ότι το αποτέλεσμα εξαρτάται από τις ποικιλίες που συγκρίνονται. Η συμπεριφορά ενός ελαιώνα στην ξηρασία κρίνεται επίσης από το βάθος και τη σύσταση του εδάφους, την ηλικία των δέντρων, το φορτίο καρπού και την κατανομή των βροχών μέσα στη χρονιά. Πριν από νέα φύτευση ή πριν από τη χρήση υφάλμυρου νερού, η ανάλυση εδάφους και νερού και η συνεννόηση με τον τοπικό γεωπόνο δίνουν ασφαλέστερη εικόνα από οποιαδήποτε γενική κατάταξη.