Οι σοβαρότερες ασθένειες του σκόρδου είναι η λευκή σήψη (Sclerotium cepivorum), η φουζαρίωση, το πενικίλλιο, ο περονόσπορος και η σκωρίαση, ενώ οι σημαντικότεροι εχθροί είναι ο θρίπας, οι νηματώδεις και τα ακάρεα των βολβών. Τα περισσότερα από αυτά τα προβλήματα έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό. Μεταφέρονται στον αγρό με το ίδιο το πολλαπλασιαστικό υλικό, δηλαδή με μολυσμένες σκελίδες, ή επιβιώνουν για χρόνια στο έδαφος. Γι' αυτό, σε κάθε επαγγελματική καλλιέργεια σκόρδου, η υγιής σκελίδα φύτευσης και η αμειψισπορά κάνουν περισσότερα από οποιονδήποτε ψεκασμό. Σε αυτόν τον οδηγό θα δούμε πώς αναγνωρίζεται κάθε πρόβλημα από τα συμπτώματά του, ποια είναι τα αίτια, και πώς οργανώνεται η πρόληψη και η αντιμετώπιση.
Πίνακας συμπτωμάτων
| Τι βλέπουμε | Πιθανό αίτιο | Πότε και πού |
|---|---|---|
| Κιτρίνισμα από τα παλιά φύλλα, λευκή βαμβακώδης ανάπτυξη στη βάση με μικρά μαύρα σωματίδια, φυτά που βγαίνουν εύκολα από το χώμα | Λευκή σήψη | Δροσερό και υγρό έδαφος, σε κηλίδες μέσα στον αγρό |
| Ξήρανση των άκρων των φύλλων και καστανή υδαρής σήψη που ανεβαίνει από τη βάση του βολβού | Φουζαρίωση | Από τα μέσα της καλλιέργειας, συνεχίζεται στην αποθήκη |
| Κενά στη φύτρωση, σκελίδες με γαλαζοπράσινη μούχλα | Πενικίλλιο | Μετά τη φύτευση και στην αποθήκη |
| Ωοειδείς ανοιχτόχρωμες κηλίδες στα φύλλα που καλύπτονται από γκριζωπό χνούδι | Περονόσπορος | Άνοιξη με υψηλή υγρασία |
| Πορτοκαλί φλύκταινες σαν σκουριά στα φύλλα | Σκωρίαση | Ήπιες θερμοκρασίες με παρατεταμένη υγρασία |
| Σήψη που ξεκινά από τον λαιμό του βολβού προς τα κάτω | Βοτρύτης ή βακτηριακή σήψη | Μετά από βροχή στη συγκομιδή και στην αποθήκη |
| Αργυρόλευκες κηλίδες και στίγματα στα φύλλα | Θρίπας | Άνοιξη και αρχές καλοκαιριού |
| Καχεκτικά φυτά, παραμορφωμένοι, φουσκωμένοι ή σχισμένοι βολβοί | Νηματώδης του βλαστού και των βολβών | Υγρά και δροσερά εδάφη |
| Αφυδατωμένες, ζαρωμένες σκελίδες με κίτρινες κηλίδες | Ακάρεα των βολβών | Κυρίως στην αποθήκη |
| Κίτρινες ραβδώσεις κατά μήκος των φύλλων και καθυστερημένη ανάπτυξη | Ιώσεις | Από την αρχή, μέσω μολυσμένων σκελίδων |
Ένας πρακτικός κανόνας βοηθά στη διάγνωση των σήψεων. Η φουζαρίωση και η λευκή σήψη προχωρούν από τη βάση του βολβού προς τα πάνω, ενώ ο βοτρύτης και οι βακτηριακές σήψεις από τον λαιμό προς τα κάτω.
Οι σημαντικότερες ασθένειες
Λευκή σήψη
Η λευκή σήψη οφείλεται στον μύκητα Sclerotium cepivorum, με τέλεια μορφή τον Stromatinia cepivora, και θεωρείται παγκοσμίως η σοβαρότερη ασθένεια των καλλιεργειών του γένους Allium. Προσβάλλει μόνο σκόρδο, κρεμμύδι, πράσο και συγγενικά είδη. Τα φύλλα σαπίζουν στη βάση, κιτρινίζουν, μαραίνονται και πέφτουν, ξεκινώντας από τα παλαιότερα, ενώ οι ρίζες σαπίζουν και το φυτό βγαίνει εύκολα από το χώμα. Γύρω από τη βάση σχηματίζεται λευκή, χνουδωτή ανάπτυξη του μύκητα, με μικρά μαύρα σωματίδια, τα σκληρώτια.
Τα σκληρώτια είναι ο λόγος που η ασθένεια είναι τόσο δύσκολη. Επιβιώνουν στο έδαφος πάνω από 20 χρόνια, ακόμη και χωρίς καλλιέργεια ξενιστή. Σύμφωνα με το UC IPM, αρκεί ένα σκληρώτιο ανά 10 κιλά χώματος για να εκδηλωθεί η ασθένεια, ένα ανά κιλό για μετρήσιμη απώλεια παραγωγής, και 10 ως 20 ανά κιλό για να προσβληθούν πρακτικά όλα τα φυτά. Ένα μόνο σκληρώτιο μπορεί να μολύνει μια ομάδα 20 ως 30 γειτονικών φυτών, γι' αυτό τα συμπτώματα εμφανίζονται σε κηλίδες μέσα στον αγρό.
Η μόλυνση ευνοείται από δροσερό και υγρό έδαφος, σε θερμοκρασίες εδάφους από 10 ως 24°C με άριστη γύρω στους 16 ως 18°C, ενώ πάνω από τους 25°C αναστέλλεται σημαντικά. Τα σκληρώτια διασπείρονται με μολυσμένες σκελίδες, με το νερό της άρδευσης, με τα μηχανήματα και με οτιδήποτε μεταφέρει χώμα. Η αποτελεσματικότερη άμυνα είναι η αποφυγή και η υγιεινή, δηλαδή υγιές πολλαπλασιαστικό υλικό, καθαρισμός των μηχανημάτων ανάμεσα στους αγρούς, και αποφυγή καλλιέργειας Allium για πολλά χρόνια σε χωράφι με ιστορικό της ασθένειας.
Φουζαρίωση
Στο σκόρδο εμφανίζονται δύο μορφές. Η σήψη της βάσης, από το Fusarium oxysporum f. sp. cepae, και η σήψη του βολβού, από το Fusarium proliferatum. Το φύλλωμα παρουσιάζει μάρανση και κιτρινοκαφέ ξήρανση των άκρων, συχνά από τα μέσα ως τα τέλη της καλλιέργειας, ενώ στον βολβό σχηματίζεται καστανή υδαρής σήψη που ξεκινά από τη βασική πλάκα και ανεβαίνει προς τις σκελίδες. Ο μύκητας ζει πολλά χρόνια στο έδαφος και η μόλυνση συνδέεται συχνά με μηχανικούς τραυματισμούς ή με τσιμπήματα εντόμων. Το πιο ύπουλο χαρακτηριστικό είναι ότι οι βολβοί μπορεί να φαίνονται υγιείς στη συγκομιδή και η σήψη να προχωρά μέσα στην αποθήκη.
Πενικίλλιο
Το πενικίλλιο, γνωστό και ως γαλαζοπράσινη μούχλα, οφείλεται κυρίως στο Penicillium hirsutum. Εμφανίζεται με δύο τρόπους, ως κενά στη φύτρωση του αγρού, όταν φυτεύονται μολυσμένες σκελίδες που σαπίζουν πριν βλαστήσουν, και ως σήψη των βολβών στην αποθήκη. Τα πρώτα συμπτώματα είναι υδαρείς ή ανοιχτοκίτρινες περιοχές στην επιφάνεια των λεπιών, που καλύπτονται στη συνέχεια από γαλαζοπράσινη μούχλα. Ο μύκητας μπαίνει κυρίως από τραύματα, γι' αυτό οι σκελίδες χωρίζονται λίγο πριν τη φύτευση και με προσοχή, ώστε να μην πληγωθούν.
Περονόσπορος
Ο περονόσπορος οφείλεται στον Peronospora destructor και ευνοείται από την υψηλή υγρασία. Στα φύλλα εμφανίζονται ωοειδείς, ανοιχτόχρωμες ως κιτρινωπές κηλίδες, που υπό ευνοϊκές συνθήκες καλύπτονται από γκριζωπό, χνουδωτό μυκήλιο. Τα νεαρά φυτά μπορεί να καταστραφούν, και οι μολυσμένοι βολβοί συρρικνώνονται και σαπίζουν, στον αγρό αλλά και στην αποθήκη. Στις υγρές περιοχές βοηθούν οι μεγαλύτερες αποστάσεις φύτευσης, οι γραμμές στην κατεύθυνση των επικρατούντων ανέμων και η αποφυγή της άρδευσης με καταιονισμό.
Σκωρίαση
Η σκωρίαση οφείλεται στο Puccinia allii και ευνοείται από ήπιες θερμοκρασίες με παρατεταμένες περιόδους υγρασίας. Σχηματίζει πορτοκαλί φλύκταινες σαν σκουριά, κυρίως στην κάτω πλευρά των φύλλων, που αργότερα σκουραίνουν. Οι έμπειροι παραγωγοί γνωρίζουν ότι η έγκαιρη φύτευση, όχι όμως υπερβολικά νωρίς μέσα στη σεζόν, μειώνει τον κίνδυνο προσβολής.
Η σκωρίαση σχηματίζει πορτοκαλί φλύκταινες στα φύλλα και ευνοείται από ήπιες θερμοκρασίες και παρατεταμένη υγρασία.
Βοτρύτης και βακτηριακές σήψεις
Ο βοτρύτης προκαλεί σήψη του λαιμού και του βολβού, που ξεκινά από πάνω προς τα κάτω και σχηματίζει μυκήλιο και σκληρώτια όταν οι συνθήκες είναι ευνοϊκές. Οι βακτηριακές σήψεις χρειάζονται νερό για να εισέλθουν και να εξαπλωθούν, ευνοούνται από ζεστές και υγρές συνθήκες, και εισέρχονται από τον λαιμό ή από τραύματα. Και στις δύο περιπτώσεις, η συγκομιδή με ξηρό καιρό, η σωστή ξήρανση των βολβών και η αποφυγή τραυματισμών είναι τα βασικά μέτρα.
Ιώσεις
Ο ιός του κίτρινου νανισμού του κρεμμυδιού (OYDV), ο ιός της κίτρινης ραβδώσης του πράσου (LYSV) και άλλοι συγγενικοί ιοί, που συχνά συνυπάρχουν στο ίδιο φυτό, προκαλούν χλωρωτικές, κίτρινες ραβδώσεις στα φύλλα και καθυστερημένη ανάπτυξη. Επειδή το σκόρδο πολλαπλασιάζεται με σκελίδες, οι ιοί περνούν από τη μία καλλιέργεια στην επόμενη, ενώ στον αγρό μεταδίδονται από αφίδες και θρίπες. Θεραπεία δεν υπάρχει, οπότε το μόνο μέτρο είναι το υγιές πολλαπλασιαστικό υλικό από αξιόπιστη πηγή και ο έλεγχος των φορέων.
Οι σημαντικότεροι εχθροί
Θρίπας
Ο θρίπας του καπνού (Thrips tabaci) και ο θρίπας των ανθέων (Frankliniella occidentalis) είναι μικροσκοπικά έντομα μήκους 0,5 ως 2 χιλιοστών. Βλάπτουν με δύο τρόπους, μυζώντας τους χυμούς του φυλλώματος και μεταδίδοντας ιούς. Κρύβονται στις μασχάλες των φύλλων, κοντά στο σημείο όπου ενώνονται με τον βλαστό, και τα χαρακτηριστικά συμπτώματα είναι αργυρόλευκες κηλίδες και στίγματα στα φύλλα. Η παρακολούθηση εντείνεται την άνοιξη και στις αρχές του καλοκαιριού, με χρωμοτροπικές παγίδες και με τακτικό έλεγχο τυχαίων φυτών. Σύμφωνα με το Υπουργείο Πρωτογενούς Τομέα της Νέας Νότιας Ουαλίας, επέμβαση απαιτείται συνήθως όταν καταμετρώνται κατά μέσο όρο 5 ενήλικοι θρίπες ανά φυτό, ενώ η βροχή και ο καταιονισμός περιορίζουν εν μέρει τους πληθυσμούς. Επειδή ο θρίπας αναπτύσσει εύκολα ανθεκτικότητα, όπου χρειάζεται επέμβαση εναλλάσσονται σκευάσματα με διαφορετικό τρόπο δράσης.
Νηματώδεις
Ο νηματώδης του βλαστού και των βολβών (Ditylenchus dipsaci) είναι ο σοβαρότερος νηματώδης του σκόρδου. Ευνοείται από υγρά και δροσερά εδάφη, εισέρχεται στα φυτά από τραύματα και φυσικά ανοίγματα, και προκαλεί καχεξία, παραμόρφωση, φούσκωμα και σχίσιμο των βολβών. Οι νηματώδεις των ριζοκόμβων (Meloidogyne spp.) σχηματίζουν όζους στις ρίζες και μειώνουν σημαντικά το μέγεθος των βολβών. Οι νηματώδεις εισάγονται συνήθως στον αγρό με μολυσμένες σκελίδες, γι' αυτό η χρήση πιστοποιημένου υλικού είναι το πρώτο μέτρο. Ακολουθούν το βαθύ όργωμα και η ηλιοαπολύμανση του εδάφους τους θερμότερους μήνες.
Ακάρεα των βολβών
Δύο ομάδες ακάρεων προσβάλλουν το σκόρδο. Τα ακάρεα του γένους Rhizoglyphus διαχειμάζουν στο έδαφος και στους αποθηκευμένους βολβούς, και στον αγρό τρέφονται κυρίως στις ρίζες και στη βασική πλάκα. Το ακάρεο Aceria tulipae, γνωστό και ως ακάρεο με τα τέσσερα πόδια, είναι κυρίως πρόβλημα της αποθήκης, όπου αφυδατώνει τις σκελίδες. Παρόμοια ζημιά προκαλεί και το συγγενικό ακάρεο του σιταριού (Aceria tosichella), που ζει κυρίως στα σιτηρά και στα αγρωστώδη, γι' αυτό το σκόρδο δεν φυτεύεται συνεχόμενα στο ίδιο χωράφι ούτε αμέσως μετά από καλαμπόκι ή σιτάρι. Και οι δύο ομάδες ανοίγουν πληγές από τις οποίες εισέρχονται το φουζάριο και το πενικίλλιο, οπότε η ζημιά τους πολλαπλασιάζεται.
Κρεμμυδόμυγα
Οι προνύμφες της κρεμμυδόμυγας (Delia antiqua) ανοίγουν στοές στη βάση του φυτού και στον βολβό, προκαλώντας μάρανση και σήψη. Η ζημιά είναι εντονότερη σε δροσερές και υγρές συνθήκες και σε εδάφη πλούσια σε αχώνευτη οργανική ουσία, γι' αυτό η κοπριά που εφαρμόζεται πρέπει να είναι καλά χωνεμένη.
Πώς προλαμβάνονται τα προβλήματα
- Υγιές πολλαπλασιαστικό υλικό: το σημαντικότερο μέτρο. Η λευκή σήψη, το φουζάριο, το πενικίλλιο, οι νηματώδεις, τα ακάρεα και οι ιοί μεταφέρονται όλα με τις σκελίδες. Προτιμάται πιστοποιημένο σπορόσκορδο, και κατά τη φύτευση απορρίπτονται οι σκελίδες με κηλίδες, μαλακά σημεία ή μούχλα
- Αμειψισπορά: το σκόρδο δεν επιστρέφει στο ίδιο χωράφι πριν περάσουν τουλάχιστον τρία χρόνια, και όχι μετά από κρεμμύδι ή πράσο. Σε χωράφια με λευκή σήψη, η αποχή από τα Allium πρέπει να είναι πολύ μεγαλύτερη
- Στράγγιση και αποστάσεις: εδάφη που στραγγίζουν καλά και αποστάσεις φύτευσης που επιτρέπουν τον αερισμό περιορίζουν τις περισσότερες μυκητολογικές ασθένειες
- Άρδευση στη ρίζα: η στάγδην άρδευση κρατά το φύλλωμα στεγνό, σε αντίθεση με τον καταιονισμό
- Υγιεινή: καθαρισμός των μηχανημάτων ανάμεσα στους αγρούς, απομάκρυνση των υπολειμμάτων και των ζιζανίων που φιλοξενούν θρίπες
- Προσεκτική συγκομιδή: με ξηρό καιρό, χωρίς τραυματισμούς, και σωστή ξήρανση πριν την αποθήκευση
Η χημική αντιμετώπιση
Όπου η πρόληψη δεν αρκεί, η χημική αντιμετώπιση γίνεται μόνο μετά από διάγνωση από γεωπόνο και μόνο με σκευάσματα που είναι εγκεκριμένα στην Ελλάδα για το σκόρδο και για τον συγκεκριμένο εχθρό ή ασθένεια. Οι εγκρίσεις αλλάζουν συχνά, και δραστικές που αναφέρονται σε παλαιότερους ή ξένους οδηγούς ενδέχεται να μην επιτρέπονται πλέον στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Για τις μυκητολογικές ασθένειες του φυλλώματος χρησιμοποιούνται εγκεκριμένα μυκητοκτόνα, συχνά προληπτικά σε χρονιές με υψηλή υγρασία, ενώ για τον θρίπα εφαρμόζεται εναλλαγή τρόπων δράσης για την αποφυγή ανθεκτικότητας. Η προστασία των ωφέλιμων εντόμων μέσα από τη βιολογική καταπολέμηση βοηθά να κρατηθούν χαμηλά οι πληθυσμοί του θρίπα και των αφίδων.
Συχνές ερωτήσεις
Ποια είναι η σοβαρότερη ασθένεια του σκόρδου
Η λευκή σήψη (Sclerotium cepivorum), γιατί τα σκληρώτιά της επιβιώνουν στο έδαφος πάνω από 20 χρόνια. Μόλις εγκατασταθεί σε ένα χωράφι, η καλλιέργεια σκόρδου και κρεμμυδιού εκεί γίνεται πολύ δύσκολη για πολλά χρόνια.
Γιατί σαπίζουν τα σκόρδα μου
Οι συνηθέστερες αιτίες είναι η φουζαρίωση και η λευκή σήψη, που ξεκινούν από τη βάση του βολβού, και ο βοτρύτης ή οι βακτηριακές σήψεις, που ξεκινούν από τον λαιμό. Το υπερβολικό πότισμα, η κακή στράγγιση και η συγκομιδή με υγρό καιρό ευνοούν όλες αυτές τις σήψεις.
Γιατί κιτρινίζουν τα φύλλα του σκόρδου
Όταν κιτρινίζουν στα τέλη της καλλιέργειας, είναι σημάδι φυσιολογικής ωρίμανσης. Όταν κιτρινίζουν νωρίτερα, πιθανές αιτίες είναι η λευκή σήψη, η φουζαρίωση, ο περονόσπορος ή οι ιώσεις, και η διάγνωση γίνεται από τα υπόλοιπα συμπτώματα.
Τι είναι οι ασημένιες κηλίδες στα φύλλα του σκόρδου
Είναι το χαρακτηριστικό σύμπτωμα του θρίπα, ενός μικροσκοπικού εντόμου που μυζά τους χυμούς των φύλλων. Κρύβεται στις μασχάλες των φύλλων και μεταδίδει ιούς.
Μπορώ να φυτέψω σκόρδο μετά από κρεμμύδι
Δεν συνιστάται, γιατί το σκόρδο και το κρεμμύδι μοιράζονται τις ίδιες ασθένειες και τους ίδιους εχθρούς, όπως η λευκή σήψη, η φουζαρίωση και ο θρίπας. Προτιμάται αμειψισπορά τουλάχιστον τριών ετών με καλλιέργειες άλλων οικογενειών.
Πώς προστατεύω το σκόρδο στην αποθήκη
Με σωστή ξήρανση πριν την αποθήκευση, με διαλογή και απόρριψη των τραυματισμένων βολβών, και με αποθήκευση σε δροσερό, ξηρό και καλά αεριζόμενο χώρο. Το πενικίλλιο, το φουζάριο και τα ακάρεα εισέρχονται κυρίως από πληγές.
|
Εφόδια φυτοπροστασίας για το σκόρδο στο Farmclick Δες τα εντομοκτόνα για τον θρίπα, τα βιολογικά φυτοπροστατευτικά για ήπιες επεμβάσεις και τα εδαφοβελτιωτικά και υποστρώματα για καλύτερη στράγγιση του εδάφους, από προμηθευτές όλης της Ελλάδας. |
Σημαντικές σημειώσεις
Οι ημερομηνίες των επεμβάσεων διαφέρουν ανά περιοχή και χρονιά, και ανακοινώνονται μέσα από τα δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων των Περιφερειακών Κέντρων Προστασίας Φυτών.
Κάθε φυτό και κάθε περιβάλλον είναι μοναδικό. Οι συνθήκες διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με την περιοχή, την έκθεση, την ποιότητα του νερού, το pH του εδάφους και τη γενικότερη υγεία του φυτού. Οι παραπάνω οδηγίες είναι γενικές και αποτελούν αφετηρία.
Εάν υποψιάζεστε σοβαρή τροφοπενία ή ασθένεια που δεν αντιμετωπίζεται με τις βασικές πρακτικές, συνιστάται η επικοινωνία με γεωπόνο για ακριβή διάγνωση.
Η χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων πρέπει να γίνεται με προσοχή και υπευθυνότητα. Προτιμήστε πάντα μη χημικές μεθόδους πρώτα (φυσικές πρακτικές, πράσινο σαπούνι, θερινός πολτός). Όταν χρειαστεί χημική παρέμβαση, χρησιμοποιήστε μόνο εγκεκριμένα προϊόντα και τηρήστε τις οδηγίες της συσκευασίας.
Πηγές
- UC Statewide IPM Program, White rot in onion and garlic.
- UC Statewide IPM Program, Fusarium basal rot in onion and garlic.
- UC Statewide IPM Program, Onion and garlic pest management guidelines.
- UMass Amherst, Alliums, post harvest and storage diseases.
- Pacific Northwest Pest Management Handbooks, Garlic white rot.
- NSW Department of Primary Industries, Growing garlic in NSW, Primefact 259.
