Çileğin Tarihi, Küresel Üretimi ve Önemli Çeşitleri

Çileğin tarihi ve küresel üretimi

Çilek, lezzetli meyvesi ve reçel, jöle, konserve meyve, meyve suyu, kurutulmuş çilek gibi işlenmiş ürünleri için dünya çapında yetiştirilmektedir. Ayrıca pastacılıkta, kek üretimi ve süslemesinde de yaygın olarak kullanılmaktadır.

Çileğin bilimsel adı Fragaria sp. olup, Rosaceae (Gülgiller) familyasına aittir. Fragaria cinsine ait 20’den fazla tür ve hibrit bulunmaktadır. Tarihî kaynaklar, çileğin M.S. 1. yüzyılda antik Roma edebiyatında anıldığını göstermektedir. 1300’lü yıllarda Fransızlar yabani çilekleri yetiştirmeye başlamıştır. Günümüzde en yaygın olarak yetiştirilen ticari çilek çeşidi, 18. yüzyılda Avrupa’da ortaya çıkan Bahçe Çileği (Fragaria × ananassa)’dir.

Dünyanın en büyük çilek üreticisi yıllık yaklaşık 3,4 milyon ton ile Çin’dir. ABD 1,3 milyon ton ile ikinci sırada yer almakta, Meksika, Türkiye, Mısır ve İspanya ise önde gelen üreticiler arasında bulunmaktadır.

Bitki bilgisi ve çeşitleri

Çilek, ılıman iklimlerde iyi gelişen otsu, çok yıllık, küçük bir bitkidir. Ancak bazı çeşitler, sıcak bölgelerde yıllık olarak yetiştirilmektedir. Bununla birlikte, çilekler çok yıllık olarak yetiştirildiğinde daha yüksek verim elde edilebilmektedir.

Çilek yaprakları saplıdır, üç yaprakçıktan oluşur, kenarları dişlidir ve alt yüzeyi hafif tüylüdür. Ömürleri 1-3 ay arasındadır.
Çilek çiçeklerinin çoğu hermafroditiktir, yani hem erkek hem de dişi organ içerir, salkımlar halinde düzenlenmiştir, genellikle beyazdır ve nadiren kırmızı olur.
Botanik olarak bakıldığında çilek, aslında bir “meyve” değildir. Çilek, “aggregat meyve” (toplu meyve) grubuna girer, yani meyve aynı çiçekteki birden fazla yumurtalıktan (akenlerden) gelişir. Çileğin üzerindeki küçük taneler aslında bu akenlerdir.
Her bir çilekte yaklaşık 200 tohum bulunmasına rağmen, çilek bitkileri genellikle “yayıcı gövdeler” (koşucu – stolon) ile çoğaltılır. Bu koşucular, yıllık gövdeler olup, koltuk tomurcuklarından çıkar.
Çileğin kök sistemi ise çeşide ve koşucu sayısına göre değişir. Genel olarak, daha az koşucu veren çilek çeşitlerinin kök sistemi daha büyüktür.

Önemli Çilek Çeşitleri

Son 20 yılda piyasaya 460’tan fazla çilek çeşidi sürülmüştür. Kaliforniya Üniversitesi tarafından geliştirilen Camarosa, Chandler, Seascape, Selva ve Pajaro gibi çeşitler, dünya üretiminin %50’sinden sorumludur. Buna karşılık Elsanta ve Lusa gibi çeşitler ise daha çok Kuzey Avrupa’da yetiştirilmektedir.

Çilek çeşitleri üç ana gruba ayrılır. En yaygın üç çilek tipi şunlardır:

Haziran-Yetişeni (June-Bearing Strawberries):

En yaygın çilek tipidir. Hava sıcaklığı, gün uzunluğu ve ekim zamanına bağlı olarak, genellikle ilkbahar sonu veya yaz başında (Kuzey yarımkürede Haziran veya Temmuz başı) tek bir büyük hasat verirler. Hasat süresi yaklaşık 10 gün sürer. Bu tip çilekler diğer iki türe kıyasla daha iri ama genellikle daha az tatlıdır. Erken, orta sezon ve geç çeşitler olarak sınıflandırılır. Allstar, Annapolis, Surecrop, Guardian, Jewel, Earliglow, Kent, Winona ve Darselect bunlara örnektir. Haziran-yetişeni çilekler genellikle 3-4 yıl boyunca verimli olur çünkü enerjilerini sezonda tek bir büyük ürüne yoğunlaştırırlar.

Sürekli-Yetişeni (Ever-Bearing Strawberries):

Bu tip çilekler yılda 2-3 kez ürün verir. İlkbaharda, yaz ortasında ve sonbaharda hasat yapılır. Çoğu çeşit, Haziran-yetişenlere göre daha az koşucu üretir çünkü enerjilerinin çoğu birden fazla meyve üretimine harcanır. En yaygın çeşitleri Ozark Beauty ve Fort Laramie’dir.

Gün-Nötr (Day-Neutral Strawberries):

Son yıllarda piyasaya çıkan birçok yeni çilek çeşidi bu gruptadır. Bazı kişiler bunları sürekli-yetişen ile aynı görse de aslında farklıdır. Gün-nötr çeşitler, sürekli-yetişen çileklerden geliştirilmiştir. Tüm gün-nötr çilekler sürekli-yetişen özellik gösterir, ancak bunun tersi geçerli değildir. Bu tip çilekler, açık tarlalarda veya alçak tünellerde yaygın olarak yetiştirilir. 7,2–29,5 °C (45–85 °F) arasındaki ılıman sıcaklıklarda çiçek ve meyve verebilirler. Hasat, yaz ortasından (Temmuz) sonbahar ortasına (Ekim) kadar yapılabilir. En büyük dezavantajı, üç tip arasında en küçük meyveleri vermeleridir. Yaygın gün-nötr çeşitlere Tristar, Tribute, Seascape, Albion, Marionnet ve San Andreas örnek verilebilir. En yeni çeşitlerden bazıları UCD Finn ve UCD Mojo’dur. Ancak şunu da belirtmek gerekir ki, sürekli-yetişen ve gün-nötr çeşitler, küçük ama sürekli ürün verirken genellikle 2-3 yıl içinde verimden düşer.

Hem Gün-Nötr hem de Sürekli-Yetişen çilekler, sınırlı alana sahip küçük bahçeler için uygundur.

Gün uzunluğu duyarlılığı ve hasat döneminin dışında, üreticilerin çeşit seçerken dikkat etmesi gereken diğer önemli özellikler; meyve eti sertliği, hastalıklara düşük duyarlılık, hasat sonrası dayanıklılık ve taşınabilirliktir.

Sonuç olarak, üretici çilek çeşidi seçerken şu faktörleri dikkate almalıdır:

Olgunlaşma dönemi (kârı maksimize etmek için)
Bölgenin çevresel koşulları
Meyvenin kalitesi (ör. büyüklük, tat, görünüm)
Yerel sorunlara ve tarla geçmişine göre hastalıklara dayanıklılık

Genel olarak, bir tarlada birden fazla çeşit dikilmesi tavsiye edilir. Bu hem üretim süresini uzatır hem de olağanüstü bir durumda (ör. hastalık salgını, erken don vb.) daha dayanıklı bir ürün elde edilmesini sağlar. Üretici, her çeşidin farklı toprak tipleri, iklimler ve gübreleme programlarında farklı performans göstereceğini unutmamalıdır. Örneğin, polen verimliliği ve meyve şekli farklı iklimlerde değişebilir. Bu nedenle, yeni bir çeşidi tüm tarlaya ekmeden önce küçük bir parselde denemek en iyisidir.

Sertifikalı, kaliteli ve virüssüz fide kullanmak, sağlıklı bitki gelişimi ve yüksek verim için zorunludur. Ayrıca üreticilere, fide temini için dikim tarihinden en az 6 ay önce ön sipariş vermeleri şiddetle tavsiye edilir.