Πώς ο António Coelho αποκαθιστά υποβαθμισμένα εδάφη στη νότια Πορτογαλία με τη συντροπική γεωργία
Στην ημιάνυδρη περιοχή της Μέρτολα, στη νότια Πορτογαλία, ο António Coelho εφαρμόζει τη συντροπική γεωργία σε γη που είχε έντονα σημάδια υποβάθμισης. Εκεί όπου παλαιότερα μια καλλιέργεια αρωματικών φυτών δυσκολευόταν να επιβιώσει, έχει πλέον αναπτυχθεί ένα πολυεπίπεδο, παραγωγικό αγροδασικό σύστημα.
Το εγχείρημά του δεν περιορίζεται στην παραγωγή. Επικεντρώνεται στην αποκατάσταση της γονιμότητας του εδάφους, στην ενίσχυση της τοπικής αυτάρκειας και στη διαμόρφωση ενός μοντέλου γεωργίας που μπορεί να αντέξει τις ακραίες κλιματικές συνθήκες σε μία από τις πιο ευάλωτες περιοχές της Ευρώπης.
Καλλιέργεια σε συνθήκες ερημοποίησης
Στο Αλεντέζου μπορεί να περάσουν έως και οκτώ μήνες χωρίς ουσιαστικές βροχοπτώσεις. Το καλοκαίρι οι θερμοκρασίες συχνά ξεπερνούν τους 40°C. Η διάβρωση στα εδάφη αυτά εξελίσσεται γρηγορότερα από τη φυσική τους αναγέννηση. Δεκαετίες μονοκαλλιεργειών, υπερβόσκησης και αυξανόμενης κλιματικής πίεσης οδήγησαν πολλούς παραγωγούς στην εγκατάλειψη της γης.
Ο António Coelho επέλεξε να μείνει.
«Αν η γη υποβαθμίζεται, τότε ο ρόλος μας είναι να μάθουμε πώς θα την επαναφέρουμε», σημειώνει.
Σήμερα, σε λίγα εκτάρια έξω από τη Μέρτολα, συντονίζει το CARES (Centre for Agroecology and Regeneration for the Semi-Arid), μια πρωτοβουλία με στόχο την αποκατάσταση της γης και την προσαρμογή της γεωργίας στις δύσκολες κλιματικές συνθήκες.
Η μέση ετήσια βροχόπτωση κυμαίνεται γύρω στα 300 χιλιοστά και συχνά εκδηλώνεται με έντονες καταιγίδες έπειτα από μακρά ξηρασία. Τα γειτονικά εδάφη περιέχουν μόλις 0,5% οργανική ουσία, ποσοστό ανεπαρκές για συγκράτηση νερού και θρεπτικών στοιχείων.
«Όταν βρέχει, το έδαφος δεν απορροφά το νερό. Αυτό απορρέει και παρασύρει μαζί του τα θρεπτικά στοιχεία του εδάφους. Όταν δεν βρέχει, η ξηρασία γίνεται ασφυκτική», εξηγεί.
Ωστόσο, η υποβαθμισμένη γη μπορεί να ανακάμψει. Στα αγροτεμάχια της Horta da Malhadinha, η οργανική ουσία αυξήθηκε από 0,5% σε 4,6% έως 7,5%. Το έδαφος απέκτησε δομή και ικανότητα συγκράτησης υγρασίας, επιτρέποντας στις καλλιέργειες να αναπτύσσονται ακόμη και σε δύσκολες συνθήκες.
Από τις οικογενειακές ρίζες σε μια συνειδητή επιλογή καλλιέργειας
Η σχέση του Coelho με τη γη ξεκινά από την παιδική του ηλικία. Και οι δύο παππούδες του ήταν αγρότες, με ζώα και ελαιώνες.
«Όλα τα καλοκαίρια, στις διακοπές του σχολείου, τα περνούσα με τον παππού μου», θυμάται. «Μου έμαθε πολλά για το πώς λειτουργεί η φύση, αν και τότε το μόνο που ήθελα ήταν να σκαρφαλώνω στα δέντρα και να τρέχω. Εκεί μπήκε ο σπόρος.»
Παρά την οικογενειακή αυτή κληρονομιά, στην αρχή ακολούθησε διαφορετικό δρόμο. Εργάστηκε στο Ηνωμένο Βασίλειο, στη συμβατική βιομηχανία τροφίμων, αναλαμβάνοντας τον συντονισμό εργατικού δυναμικού σε αλυσίδες παραγωγής ζωικών προϊόντων μεγάλης κλίμακας.
«Ήθελα να ασχοληθώ με τα τρόφιμα», λέει, «αλλά μέσα από διαδικασίες που παράγουν ζωή, όχι μέσα από διαδικασίες που οδηγούν στον θάνατο. Ήθελα να καλλιεργώ.»
Το 2004 επέστρεψε στη Μέρτολα και το 2008, μαζί με τη σύζυγό του, ξεκίνησε μια βιολογική καλλιέργεια αρωματικών φυτών και λαχανικών. Οι επαναλαμβανόμενες ξηρασίες και το αυξανόμενο κόστος παραγωγής, όμως, έφεραν την εκμετάλλευση στα όριά της.
«Κατάλαβα ότι δεν μπορούσα να συνεχίσω έτσι για άλλα πέντε ή δέκα χρόνια. Ή θα άλλαζε ο τρόπος καλλιέργειας ή θα έπρεπε να εγκαταλείψω τη γεωργία.»
Η στροφή προς τη συντροπική γεωργία
Γύρω στο 2016, ο Coelho ήρθε σε επαφή με τη συντροπική γεωργία, μια προσέγγιση που αναπτύχθηκε στη Βραζιλία και βασίζεται στη μίμηση της φυσικής διαδοχής των δασικών οικοσυστημάτων. Η καλλιέργεια οργανώνεται σε πυκνά, πολυεπίπεδα συστήματα, όπου δέντρα, θάμνοι και λαχανικά συνυπάρχουν στον ίδιο χώρο.
Το συχνό κλάδεμα δεν θεωρείται απώλεια, αλλά εργαλείο. Η φυτική μάζα επιστρέφει στο έδαφος, τροφοδοτεί τους μικροοργανισμούς και ενισχύει τη γονιμότητα. Η συνεχής κάλυψη του εδάφους και η ενεργή φωτοσύνθεση αυξάνουν τη βιομάζα και βελτιώνουν τη δομή του χωραφιού.
Όταν επισκέφθηκαν τη φάρμα του οι Felipe Pasini και Dayana Andrade από το Life in Sintropy, η συμβουλή τους ήταν απλή: να το δοκιμάσει στην πράξη.
Ξεκίνησε σε μικρή κλίμακα, φυτεύοντας λαχανικά κάτω από νεαρά οπωροφόρα δέντρα, εφαρμόζοντας εκτεταμένη εδαφοκάλυψη και συστηματικό κλάδεμα. Τα πρώτα αποτελέσματα άλλαξαν ουσιαστικά την εικόνα της εκμετάλλευσης.
«Έμαθα να μην φοβάμαι τη φωτοσύνθεση», λέει. «Όσο περισσότερη πράσινη βλάστηση, τόσο περισσότερη ενέργεια κυκλοφορεί στο σύστημα – περισσότερα σάκχαρα, περισσότερη ζωή στο έδαφος.»
Με τον καιρό, η μικρή εκμετάλλευση αρωματικών φυτών μετατράπηκε σε ένα αγροδασικό σύστημα τροφίμων. Σε μόλις 1,5 εκτάριο παράγονται πλέον λαχανικά, φρούτα, ελιές, ηλίανθοι, ντομάτες, πεπόνια, σταφύλια, φυλλώδη λαχανικά και άλλα προϊόντα, χωρίς χρήση συνθετικών λιπασμάτων ή φυτοπροστατευτικών.
«Σταματήσαμε να μετράμε την παραγωγικότητα μόνο με βάση την απόδοση», επισημαίνει. «Το πραγματικά παραγωγικό στοιχείο είναι το έδαφος.»
Terra Sintropica: ένα δίκτυο αναγέννησης
Το 2018, ο Coelho μαζί με μια ομάδα ανθρώπων με κοινό όραμα ίδρυσαν την Associação Terra Sintropica, μια μη κερδοσκοπική ένωση 16 μελών που δραστηριοποιείται στο πεδίο της παραγωγής τροφίμων, της εκπαίδευσης και της οικολογικής αποκατάστασης.
Ο στόχος της δεν περιορίζεται στην καλλιέργεια. Επιδιώκει να δείξει στην πράξη πώς η χρήση της γης μπορεί να συνδυαστεί με την αναγέννησή της, μέσα από μοντέλα που αποκαθιστούν τόσο τα οικοσυστήματα όσο και τις τοπικές κοινότητες σε ημιάνυδρες περιοχές.
Η δράση της εκτείνεται σε πολλαπλά επίπεδα:
- Παραγωγικός αγροδασικός χώρος: Καλλιεργούνται λαχανικά, φρούτα και βιομάζα σε εντατικά, πολυεπίπεδα συστήματα, με παραγωγή καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους.
- Κόμβος τοπικού συστήματος τροφίμων: Η παραγωγή διοχετεύεται σε εστιατόρια και δημοτικές δομές μέσω σχημάτων κοινοτικά υποστηριζόμενης γεωργίας (CSA), ενισχύοντας τη σύνδεση παραγωγού και καταναλωτή.
- Κέντρο εκπαίδευσης: Σχολικοί κήποι και προγράμματα κατάρτισης εισάγουν παιδιά και νέους σε βασικές έννοιες για το έδαφος, το νερό και τη λειτουργία των οικοσυστημάτων.
- Ζωντανό εργαστήριο: Το CARES λειτουργεί ως χώρος παρατήρησης και εφαρμογής. Ερευνητές, αγρότες και φορείς μπορούν να δουν στην πράξη αναγεννητικές τεχνικές, να δοκιμάσουν λύσεις διαχείρισης εδάφους και νερού και να μεταφέρουν την εμπειρία σε άλλες περιοχές.
- Πειραματικά τοπία και κοινοτικός χώρος: Υποβαθμισμένες μονοκαλλιέργειες μετατρέπονται σε βιοποικιλόμορφα αγροδασικά συστήματα, ενώ μέσα από τον χώρο PREC οι επισκέπτες γνωρίζουν τη διαδρομή της τροφής από το χωράφι έως το πιάτο.
«Μέσα σε όλο αυτό το πλέγμα δραστηριοτήτων, παραμένω πρώτα απ’ όλα αγρότης», λέει ο Coelho. «Νιώθω την ανάγκη να παράγω.»
Από έναν μικρό κήπο σε ένα ευρύτερο δίκτυο δράσης
Αυτό που ξεκίνησε ως προσωπική αναζήτηση εξελίχθηκε σε ένα δίκτυο με διεθνή παρουσία. Σήμερα, ο Coelho συνεργάζεται με πρωτοβουλίες συντροπικής και αναγεννητικής γεωργίας στην Πορτογαλία, σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες και στη Βόρεια Αφρική. Οργανώνει εργαστήρια και προγράμματα περμακουλτούρας, με ιδιαίτερη έμφαση σε γυναίκες και νέους, συνδυάζοντας τη συντροπική αγροδασοπονία με πρακτικές ολιστικής διαχείρισης της βόσκησης, εμπνευσμένες από την προσέγγιση Savory.
Σε περιοχές που αντιμετωπίζουν έντονες κλιματικές και κοινωνικές πιέσεις, το έργο του επικεντρώνεται στην ενδυνάμωση των τοπικών κοινοτήτων μέσα από πρακτικές που βελτιώνουν τη διαχείριση της γης και των φυσικών πόρων.
Παράλληλα, συμμετέχει σε πρωτοβουλίες που αφορούν πρόσφυγες και εκτοπισμένους πληθυσμούς, μεταφέροντας γνώσεις για αναγεννητική χρήση της γης. Γνώσεις που μπορούν να αξιοποιηθούν όταν και αν επιστρέψουν στις χώρες τους.
Στην Πορτογαλία, βλέπει ενθαρρυντικά σημάδια στις νεότερες γενιές. «Το λέω με χαρά: πολλοί νέοι επιλέγουν τον δρόμο της αναγέννησης του εδάφους», σημειώνει. «Ο δικός μου ρόλος είναι να παραμένω ανοιχτός και να τους στηρίζω, καθώς φέρνουν νέες ερωτήσεις, νέες προκλήσεις και νέες λύσεις.»
Καλλιεργώντας μέσα στην αβεβαιότητα
Σε ένα συντροπικό σύστημα ο αγρότης δεν λειτουργεί απέναντι στη φύση, αλλά μέσα σε αυτήν. Είναι μέρος του ίδιου του οικοσυστήματος και συμμετέχει τόσο στις επιτυχίες όσο και στις αποτυχίες.
«Κάνουμε πολλά λάθη», παραδέχεται ο Coelho. «Είμαστε κομμάτι ενός ζωντανού συστήματος. Δουλεύουμε μαζί με τη φύση και εκείνη ανταποκρίνεται. Κάθε περίοδος μάς διδάσκει κάτι και κάθε δυσκολία μάς βοηθά να βελτιώνουμε τον τρόπο που καλλιεργούμε.»
Μια καταιγίδα μπορεί να καταστρέψει σε λίγες ώρες σειρές δέντρων που είχαν σχεδιαστεί προσεκτικά. Μια παρατεταμένη ξηρασία μπορεί να ανακόψει την εξέλιξη των φυτεύσεων. Η συντροπική προσέγγιση, όμως, βασίζεται στη βιοποικιλότητα, στη συνεχή κάλυψη του εδάφους και στην ανάπτυξη βαθιών ριζικών συστημάτων. Έτσι, αντί να επιχειρεί να ελέγξει τα ακραία φαινόμενα, επιδιώκει να μειώσει την επίδρασή τους, ενισχύοντας τη συνολική ανθεκτικότητα του αγροτικού συστήματος.
Όταν τα αποτελέσματα μιλούν από μόνα τους
Η συντροπική γεωργία προκαλεί συχνά απορίες και επιφυλάξεις. Τα αποτελέσματα, όμως, είναι δύσκολο να αγνοηθούν. Ο Coelho θυμάται έναν γείτονα που επισκέφθηκε ένα χωράφι με πατάτες, όπου είχε εφαρμόσει εκτεταμένη εδαφοκάλυψη.
«Με ρωτούσε για ασθένειες, για έντομα, για αποδόσεις», λέει. Του πρότεινε να ξαναπεράσει έπειτα από μερικούς μήνες. «Όταν είδε 20–30 εκατοστά οργανικής κάλυψης στο έδαφος, έμεινε έκπληκτος. Σε λίγο καιρό δοκίμαζε κι ο ίδιος την ίδια μέθοδο. Μικρά βήματα, μικρές αλλαγές.»
Ο ίδιος προτιμά να δείχνει στην πράξη, αντί να δίνει οδηγίες. «Απλώς καλούμε τον κόσμο. Να περπατήσουν στο χωράφι, να δουν, να ρωτήσουν, να εκφράσουν τις ανησυχίες τους. Όταν το βλέπουν με τα μάτια τους, καταλαβαίνουν πολύ περισσότερα.»
Πρώτα βήματα στη συντροπική γεωργία
Η συμβουλή του Coelho είναι ξεκάθαρη. Ξεκινήστε σε μικρή κλίμακα, αποδεχθείτε τα λάθη ως μέρος της διαδικασίας και δώστε προτεραιότητα στο έδαφος. Η επέκταση μπορεί να έρθει αργότερα.
Κάθε σύστημα πρέπει να προσαρμόζεται στον τόπο όπου εφαρμόζεται. Το κλίμα, η μορφολογία του εδάφους, η διαθεσιμότητα εργατικών χεριών και οι οικονομικές δυνατότητες καθορίζουν τις επιλογές. «Δεν υπάρχουν έτοιμες συνταγές», τονίζει. «Χρειάζεται να δουλεύεις με βάση τις συνθήκες και τα μέσα που διαθέτεις.»
Για τον ίδιο, το κλειδί βρίσκεται στον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τη γη. Όχι ως πόρο που εξαντλείται, αλλά ως ζωντανό σύστημα με το οποίο συνεργαζόμαστε. Ακόμη και σε ξηρά και απαιτητικά τοπία, μπορεί να υπάρξει αφθονία, όταν η καλλιέργεια σχεδιάζεται με προσοχή, υπομονή και σεβασμό στους φυσικούς κύκλους.
