Καλλιέργεια μενεξέ και άγριας βιολέτας

Ο μενεξές, Viola odorata, είναι χαμηλό πολυετές φυτό με καρδιόσχημα φύλλα και μικρά, πολύ αρωματικά άνθη, που ανθίζει από τα τέλη του χειμώνα ως την άνοιξη και απλώνεται με έρποντες βλαστούς, σχηματίζοντας πυκνά χαλιά κάτω από δέντρα και θάμνους. Θέλει ημισκιά και υγρό έδαφος, πολλαπλασιάζεται πιο εύκολα με διαίρεση, και ο σπόρος του χρειάζεται κρύο για να φυτρώσει. Είναι από τις κοινότερες βιόλες της Ελλάδας και της Ευρώπης και φύεται και αυτοφυής στην Πάρνηθα, ενώ τα άνθη και τα φύλλα του τρώγονται.

Ο μενεξές είναι η βιολέτα της αρχαιότητας

Κατά τη Βικιπαίδεια, με τα ονόματα βιολέτα, μενεξές και ίο εννοούνται τα είδη του γένους Viola, και το αρχαίο ίον ήταν ο μενεξές. Οι βιόλες καλλιεργούνταν στην Ελλάδα ήδη από τον 4ο αιώνα π.Χ., κυρίως για φαρμακευτικούς σκοπούς. Σήμερα όμως η λέξη βιολέτα έχει περάσει στην αγορά σε άλλο φυτό, και αυτό που πωλείται στα φυτώρια ως βιολέτα είναι συνήθως η Matthiola incana, με γκριζοπράσινα φύλλα και άνθη σε όρθιο στάχυ, και η καλλιέργειά της έχει ελάχιστη σχέση με του μενεξέ.

Στην Ελλάδα φυτρώνουν πολλά αυτοφυή είδη Viola

Η «άγρια βιολέτα» δεν είναι ένα φυτό. Οι βιόλες είναι από τα πιο καλά μελετημένα γένη της ελληνικής χλωρίδας, με είδη όπως η Viola alba, η V. graeca, η V. fragrans, η V. macedonica, η V. euboea και η V. hymettia, που πήρε το όνομά της από τον Υμηττό, όπου περιγράφηκε για πρώτη φορά. Ο κατάλογος της ελληνικής χλωρίδας περιλαμβάνει επίσης δεκάδες ακόμη είδη και υποείδη, από την κρητική V. alba subsp. cretica ως τη V. delphinantha των ψηλών βουνών.

Άγρια βιόλα ανάμεσα σε βρύα και χόρτα

Άγρια βιόλα ανάμεσα σε βρύα. Τα αυτοφυή φυτά δεν ξεριζώνονται, και σε προστατευόμενες περιοχές η συλλογή τους απαγορεύεται.

Τα αυτοφυή φυτά δεν ξεριζώνονται από τη φύση, και σε προστατευόμενες περιοχές η συλλογή τους απαγορεύεται. Ο μενεξές του κήπου βρίσκεται εύκολα σε φυτώρια, ως φυτό ή ως σπόρος.

Ο μενεξές θέλει ημισκιά και υγρό έδαφος

Ο μενεξές αναπτύσσεται σε ημισκιά ή σε διάσπαρτο φως και δεν του αρέσει ο πλήρης ήλιος. Δεν είναι απαιτητικός στην υφή ή στο pH του εδάφους, προτιμά όμως έδαφος υγρό με καλή στράγγιση, και στη φύση βρίσκεται συχνότερα σε γόνιμα, ασβεστούχα, ουδέτερα έως αλκαλικά και υγρά εδάφη. Φτάνει σε ύψος περίπου 15 έως 25 εκατοστά και απλώνεται 30 έως 45 εκατοστά, οπότε ταιριάζει ως εδαφοκάλυψη κάτω από δέντρα, θάμνους και τριανταφυλλιές.

Στα ελληνικά καλοκαίρια η σκιά και η υγρασία του εδάφους είναι αυτά που κρατούν τον μενεξέ ζωντανό. Σε ζαρντινιέρα ή γλάστρα θέλει βόρεια ή ανατολική θέση, φυτόχωμα πλούσιο σε οργανική ουσία και πότισμα που δεν αφήνει το χώμα να ξεραθεί.

Ανθίζει στα τέλη του χειμώνα και δένει σπόρο χωρίς να ανοίξει

Ο μενεξές είναι από τις πρώτες βιόλες που ανθίζουν, με άνθη συχνά από τον Φεβρουάριο, συνήθως βαθιά μωβ, λευκά ή σε ενδιάμεσες αποχρώσεις. Στα τέλη της άνοιξης και το καλοκαίρι βγάζει επιπλέον μικρά άνθη που δεν ανοίγουν ποτέ και αυτογονιμοποιούνται μέσα στο κλειστό μπουμπούκι, τα λεγόμενα κλειστογαμικά άνθη, δίνοντας ακόμη περισσότερο σπόρο.

Κάθε σπόρος φέρει ένα θρεπτικό λιπαρό εξάρτημα, το ελαιόσωμα, που προσελκύει τα μυρμήγκια. Τα μυρμήγκια μεταφέρουν τους σπόρους στις φωλιές τους, και έτσι εξηγείται γιατί ο μενεξές εμφανίζεται ξαφνικά σε σημεία του κήπου όπου κανείς δεν τον φύτεψε.

Ο πολλαπλασιασμός γίνεται πιο εύκολα με διαίρεση

Ο μενεξές πολλαπλασιάζεται ευκολότερα με διαίρεση το φθινόπωρο ή αμέσως μετά την ανθοφορία. Οι μεγάλες τούφες φυτεύονται απευθείας στη μόνιμη θέση τους, ενώ οι μικρές φυτεύονται πρώτα σε γλάστρες και μένουν σε σκιερό σημείο μέχρι να αναπτυχθούν. Οι έρποντες βλαστοί ριζώνουν μόνοι τους στο έδαφος και μπορούν επίσης να κοπούν και να φυτευτούν ως νέα φυτά.

Για μια πλούσια ανθοφορία την άνοιξη, το NC State Extension συστήνει να κόβονται οι έρποντες βλαστοί και η αδύναμη βλάστηση στα τέλη του φθινοπώρου, ώστε η ενέργεια του φυτού να πάει στα άνθη και όχι στην εξάπλωση.

Ο σπόρος θέλει κρύο για να φυτρώσει

Ο σπόρος του μενεξέ χρειάζεται μια περίοδο ψύχους σε υγρασία, τη λεγόμενη στρωμάτωση, και σπέρνεται καλύτερα το φθινόπωρο, ώστε να περάσει τον χειμώνα στο σπορείο, ενώ ο αποθηκευμένος σπόρος φυτρώνει ακανόνιστα. Σε πρόσφατη εργασία, η στρωμάτωση για 8 και 12 εβδομάδες στους 4°C βελτίωσε τη φύτρωση σε ποικιλία του μενεξέ.

Στην πράξη, ο σπόρος σπέρνεται το φθινόπωρο σε δίσκο με υγρό υπόστρωμα που μένει έξω τον χειμώνα, ή κρατιέται 8 εβδομάδες στο ψυγείο σε υγρό υπόστρωμα πριν από τη σπορά την άνοιξη. Επειδή η φύτρωση είναι αργή, όποιος θέλει γρήγορο αποτέλεσμα αγοράζει φυτά ή τα πολλαπλασιάζει με διαίρεση.

Το άρωμα του μενεξέ χάνεται και επιστρέφει

Όποιος μυρίσει μενεξέδες για λίγο παρατηρεί ότι το άρωμα χάνεται και μετά από λίγο ξαναγυρίζει. Η αιτία είναι η ιονόνη, η κύρια αρωματική ουσία του άνθους, που απευαισθητοποιεί προσωρινά τους υποδοχείς της όσφρησης, οπότε το λουλούδι συνεχίζει να μυρίζει αλλά εμείς προσωρινά δεν το αντιλαμβανόμαστε.

Τα άνθη και τα φύλλα τρώγονται

Τα φύλλα και τα άνθη του μενεξέ τρώγονται, με τα άνθη να χρησιμοποιούνται σε σαλάτες, σε ζαχαρωτά και σε σιρόπια, και δεν έχουν αναφερθεί τοξικές επιδράσεις για το φυτό. Στις παραδοσιακές χρήσεις του φυτού αναφέρεται όμως και εμετική δράση, οπότε στη διατροφή χρησιμοποιούνται μόνο τα άνθη και τα νεαρά φύλλα, σε μικρές ποσότητες. Τα φυτά που αγοράζονται από ανθοπωλεία και φυτώρια έχουν συχνά ψεκαστεί με σκευάσματα που δεν προορίζονται για τρόφιμα, γι' αυτό για κατανάλωση προτιμώνται φυτά του δικού μας κήπου, χωρίς ψεκασμούς.

Τα άνθη της βιόλας και του πανσέ τρώγονται επίσης και χρησιμοποιούνται με τον ίδιο τρόπο, για διακόσμηση σε γλυκά και σαλάτες.

Βιόλα και πανσές ξεχωρίζουν από τη θέση των πετάλων

Όλα τα άνθη του γένους Viola έχουν πέντε πέταλα, δύο επάνω, δύο πλάγια και ένα κάτω, που καταλήγει σε πτερνίδιο. Στον πανσέ τα δύο πλάγια πέταλα γέρνουν προς τα επάνω, οπότε το άνθος δείχνει τέσσερα πέταλα προς τα επάνω και ένα προς τα κάτω, και έχει μεγαλύτερα άνθη. Στη βιόλα τα πλάγια πέταλα γέρνουν προς τα κάτω, και οι πηγές το περιγράφουν συνήθως ως δύο πέταλα επάνω και τρία κάτω, με μικρότερα αλλά περισσότερα άνθη.

Στις δοκιμές του Πανεπιστημίου της Τζόρτζια, οι βιόλες είχαν συνολικά καλύτερη απόδοση από τους πανσέδες, καλύπτοντας γρηγορότερα τον χώρο, με περισσότερο χρώμα και μεγαλύτερη αντοχή στο κρύο. Η καλλιέργεια του πανσέ ακολουθεί πάντως τον ίδιο φθινοπωρινό κύκλο.

Χαρακτηριστικό	Μενεξές	Βιόλα	Πανσές
Κύκλος ζωής	Πολυετής	Καλλιεργείται ως ετήσια	Καλλιεργείται ως ετήσιος
Άνθη	Μικρά, πολύ αρωματικά	Μικρά, πολλά	Μεγάλα, με «πρόσωπο»
Θέση	Ημισκιά	Ήλιος ή ημισκιά	Ήλιος ή ημισκιά
Ανθοφορία	Τέλη χειμώνα έως άνοιξη	Φθινόπωρο έως άνοιξη	Φθινόπωρο έως άνοιξη
Βρώσιμα άνθη	Ναι, και τα φύλλα	Ναι	Ναι

Πηγές: NC State Extension, BSBI, University of Missouri Extension και οι πηγές του κειμένου.

Οι εχθροί του μενεξέ είναι λίγοι

Ο μενεξές είναι ανθεκτικό φυτό, με κύριους εχθρούς τις αφίδες και τον κόκκινο τετράνυχο, που εμφανίζεται κυρίως σε ξηρές και ζεστές συνθήκες. Τα φύλλα του τρέφουν επίσης τις κάμπιες ορισμένων πεταλούδων, κάτι που για έναν κήπο φιλικό στις πεταλούδες είναι πλεονέκτημα και όχι πρόβλημα.

Για τον μενεξέ του κήπου σας στο Farmclick
Φυτοχώματα πλούσια σε οργανική ουσία και υποστρώματα σποράς στα εδαφοβελτιωτικά και υποστρώματα και οργανικά λιπάσματα για την εδαφοκάλυψη, από προμηθευτές σε όλη την Ελλάδα.

Συχνές ερωτήσεις

Είναι πολυετής ο μενεξές;

Ναι. Ο μενεξές είναι πολυετής, αειθαλής ή ημιαειθαλής, και απλώνεται με έρποντες βλαστούς και σπόρους από χρονιά σε χρονιά.

Πότε ανθίζει ο μενεξές;

Από τα τέλη του χειμώνα, συχνά από τον Φεβρουάριο, ως την άνοιξη. Το καλοκαίρι βγάζει μικρά άνθη που δεν ανοίγουν και δένουν σπόρο.

Πώς φυτεύουμε μενεξέδες;

Με διαίρεση των τουφών το φθινόπωρο ή μετά την ανθοφορία, σε ημισκιά και σε υγρό έδαφος με καλή στράγγιση. Από σπόρο, η σπορά γίνεται το φθινόπωρο, για να περάσει ο σπόρος το κρύο του χειμώνα.

Τρώγονται οι μενεξέδες;

Τα άνθη και τα φύλλα τρώγονται, σε σαλάτες, γλυκά και σιρόπια. Για κατανάλωση χρησιμοποιούνται μόνο τα άνθη και τα νεαρά φύλλα, και προτιμώνται φυτά χωρίς ψεκασμούς.

Ποια είναι η διαφορά βιόλας και πανσέ;

Ο πανσές έχει μεγαλύτερα άνθη, με τα πλάγια πέταλα να γέρνουν προς τα επάνω, ενώ η βιόλα έχει μικρότερα και περισσότερα άνθη, με τα πλάγια πέταλα προς τα κάτω. Στις δοκιμές, οι βιόλες άντεξαν περισσότερο στο κρύο.

Γιατί χάνεται το άρωμα του μενεξέ όταν τον μυρίζω;

Γιατί η ιονόνη του αρώματος απευαισθητοποιεί προσωρινά τους υποδοχείς της όσφρησης. Το άρωμα επιστρέφει μετά από λίγο.

Σημαντικές σημειώσεις

Κάθε φυτό και κάθε περιβάλλον είναι μοναδικό. Οι συνθήκες διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με την περιοχή, την έκθεση, την ποιότητα του νερού, το pH του εδάφους και τη γενικότερη υγεία του φυτού. Οι παραπάνω οδηγίες είναι γενικές και αποτελούν αφετηρία.

Εάν υποψιάζεστε σοβαρή τροφοπενία ή ασθένεια που δεν αντιμετωπίζεται με τις βασικές πρακτικές, συνιστάται η επικοινωνία με γεωπόνο για ακριβή διάγνωση.

Η χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων πρέπει να γίνεται με προσοχή και υπευθυνότητα. Προτιμήστε πάντα μη χημικές μεθόδους πρώτα (φυσικές πρακτικές, πράσινο σαπούνι, θερινός πολτός). Όταν χρειαστεί χημική παρέμβαση, χρησιμοποιήστε μόνο εγκεκριμένα προϊόντα και τηρήστε τις οδηγίες της συσκευασίας.