Τα φυτά που παράγονται με νέες γονιδιωματικές τεχνικές κρίνονται εξίσου ασφαλή με τα συμβατικά, αρκεί η αλλαγή που φέρουν να μπορούσε να είχε προκύψει και με την κοινή βελτίωση. Σε αυτή την επιστημονική εκτίμηση στηρίζεται και η ΕΕ, που αποφάσισε να αντιμετωπίζει τα απλούστερα από αυτά, τα φυτά της κατηγορίας NGT-1, όπως κάθε άλλη ποικιλία. Γιατί αυτό που κρίνει αν ένα φυτό είναι ασφαλές δεν είναι η ετικέτα «γονιδιωματικά επεξεργασμένο», αλλά τι ακριβώς άλλαξε στο DNA του και πώς.
Πίσω από τον όρο «νέες γονιδιωματικές τεχνικές», ή NGT, κρύβονται δύο μέθοδοι. Η στοχευμένη μεταλλαξιγένεση πειράζει ένα ή λίγα συγκεκριμένα σημεία μέσα στο ίδιο το DNA του φυτού, χωρίς να φέρνει γενετικό υλικό από αλλού. Η σισγένεση προσθέτει γενετικό υλικό, αλλά μόνο από το ίδιο ή από στενά συγγενικό είδος. Καμία από τις δύο δεν βάζει γονίδια από άσχετο οργανισμό. Αυτό το κάνει η διαγονιδιακή βελτίωση (transgenesis), η τεχνική πίσω από τους κλασικούς ΓΤΟ.
Τι αφορά πραγματικά το ερώτημα της ασφάλειας
Κάθε ποικιλία κουβαλάει γενετικές αλλαγές. Το σιτάρι, το καλαμπόκι και η ντομάτα που τρώμε σήμερα έφτασαν ως εδώ μετά από χιλιάδες χρόνια διασταυρώσεων και επιλογής, και τον τελευταίο αιώνα και με σκόπιμες μεταλλάξεις. Έτσι, η μέθοδος δεν είναι το κρίσιμο. Για την ασφάλεια μιας νέας ποικιλίας σημασία έχει μόνο ένα πράγμα, το αν άλλαξε κάτι ουσιαστικό στη σύστασή της. Αν εμφανίστηκε ένα νέο αλλεργιογόνο, αν ανέβηκε κάποια φυσική τοξίνη, αν πειράχτηκε η θρεπτική της αξία.
Όσο λιγότερες και πιο προβλέψιμες είναι οι γενετικές αλλαγές, τόσο λιγότερο περιθώριο μένει για ανεπιθύμητες παρενέργειες. Πάνω σε αυτό στηρίζονται όσοι θεωρούν ασφαλείς τη στοχευμένη μεταλλαξιγένεση και τη σισγένεση. Και γι' αυτό έχει νόημα να τις συγκρίνουμε με τις παλιότερες μεθόδους.
Πώς συγκρίνονται οι τεχνικές
Ο πίνακας βάζει δίπλα δίπλα τις μεθόδους NGT με δύο μέτρα σύγκρισης που ήδη ξέρουμε καλά, την τυχαία μεταλλαξιγένεση, που χρησιμοποιείται εδώ και δεκαετίες στη συμβατική βελτίωση, και τη διαγονιδιακή βελτίωση (transgenesis), τη βάση των κλασικών ΓΤΟ.
| Τεχνική | Προστίθεται ξένο DNA; | Πού γίνονται οι αλλαγές | Καθεστώς στην ΕΕ |
| Τυχαία μεταλλαξιγένεση | Όχι | Πολλές, διάσπαρτες και απρόβλεπτες | Εξαιρείται από τους κανόνες ΓΤΟ από το 1990 |
| Στοχευμένη μεταλλαξιγένεση | Όχι | Συγκεκριμένα, προβλέψιμα σημεία | Κανόνες NGT· τα φυτά κατηγορίας 1 εξαιρούνται μετά από επαλήθευση |
| Σισγένεση | Ναι, μόνο από διασταυρώσιμο φυτό | Καθορισμένη εισαγωγή | Κανόνες NGT· τα φυτά κατηγορίας 1 εξαιρούνται μετά από επαλήθευση |
| Διαγονιδιακή (transgenesis) | Ναι, από οποιοδήποτε είδος | Καθορισμένη εισαγωγή | Πλήρης νομοθεσία για τους ΓΤΟ |
Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ενημερωτικό δελτίο για τις νέες γονιδιωματικές τεχνικές, 2026.
Με την τυχαία μεταλλαξιγένεση έχουν προκύψει χιλιάδες ποικιλίες, χωρίς ποτέ να μπουν στο καθεστώς των ΓΤΟ, κι όμως αυτή προκαλεί στο γονιδίωμα πολύ περισσότερες ακούσιες αλλαγές από τις σημερινές στοχευμένες τεχνικές. Η στοχευμένη μεταλλαξιγένεση δουλεύει σε γνωστά σημεία και αφήνει πίσω της λιγότερες ακούσιες αλλαγές ακόμη κι από την κοινή βελτίωση.
Γιατί ορισμένα φυτά NGT περνούν πλήρη αξιολόγηση
Δεν περνούν όλα τα γονιδιωματικά επεξεργασμένα φυτά ως συμβατικά. Άλλοτε η γενετική αλλαγή είναι μικρή κι άλλοτε σύνθετη, και ανάλογα αλλάζει και το πόσο ασφαλές είναι το αποτέλεσμα. Γι' αυτό η ΕΕ τα χωρίζει σε δύο ομάδες. Όσα φέρουν αλλαγές που θα μπορούσαν να είχαν προκύψει φυσικά ή με συμβατική βελτίωση μπαίνουν στην κατηγορία NGT-1 και, αφού περάσουν έναν έλεγχο επαλήθευσης, αντιμετωπίζονται σαν κοινές ποικιλίες. Όσα κουβαλούν πιο εκτεταμένες ή σύνθετες τροποποιήσεις πάνε στην κατηγορία NGT-2 και μένουν στο πλήρες καθεστώς των ΓΤΟ: υποχρεωτική αξιολόγηση κινδύνου, έγκριση πριν από τη διάθεση, πλήρης ιχνηλασιμότητα και επισήμανση. Πώς ακριβώς δομούνται τα δύο επίπεδα το περιγράφουν οι νέοι κανόνες της ΕΕ που χωρίζουν τα φυτά σε δύο κατηγορίες.
Με άλλα λόγια, όσο μεγαλώνει η αλλαγή, τόσο αυστηρότερος γίνεται ο έλεγχος. Ένα φυτό με μία μικρή, ακριβή αλλαγή, που θα μπορούσε κάλλιστα να είχε συμβεί και μόνο του στη φύση, δεν περνά από τον ίδιο έλεγχο με ένα φυτό φορτωμένο πολλές και σύνθετες τροποποιήσεις.
Τι παραμένει στο αυστηρό καθεστώς
Η πιο χαλαρή μεταχείριση αφορά μόνο τη στοχευμένη μεταλλαξιγένεση και τη σισγένεση, και μόνο στα φυτά. Οι διαγονιδιακές καλλιέργειες, που κουβαλούν γονίδια από άσχετα μεταξύ τους είδη, μένουν ολόκληρες στη νομοθεσία για τους ΓΤΟ. Το ίδιο ισχύει για κάθε χρήση αυτών των τεχνικών σε ζώα ή μικροοργανισμούς, που οι νέοι κανόνες δεν τα αγγίζουν καθόλου. Κι όπου χρειάζεται αξιολόγηση, την επιστημονική εκτίμηση κινδύνου την αναλαμβάνει η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων, με βάση τις γνωμοδοτήσεις που έχει ήδη δημοσιεύσει για το πώς αξιολογούνται τα φυτά NGT.
Αλλεργιογόνα, τοξίνες και διατροφική αξία
Οι περισσότερες από τις πρώτες καλλιέργειες NGT προσπαθούν να αφαιρέσουν κάτι ανεπιθύμητο, όχι να προσθέσουν κάτι επικίνδυνο. Το σιτάρι χαμηλής γλουτένης, για παράδειγμα, περιορίζει τις πρωτεΐνες που ταλαιπωρούν όσους έχουν δυσανεξία, και η πατάτα η ανθεκτική σε παθογόνα γλιτώνει αρκετούς ψεκασμούς με μυκητοκτόνα. Κι όταν μια αλλαγή θα μπορούσε εύλογα να επηρεάσει αλλεργιογόνα, φυσικές τοξίνες ή τη θρεπτική αξία, ακριβώς αυτό κοιτάζει η αξιολόγηση της σύστασης. Οι πιο σύνθετες τέτοιες περιπτώσεις άλλωστε καταλήγουν στην κατηγορία NGT-2, εκεί όπου ο έλεγχος είναι πλήρης.
Τι ισχύει αν θέλετε να τα αποφύγετε
Οι σπόροι και το αναπαραγωγικό υλικό από φυτά NGT-1 πρέπει να φέρουν την ένδειξη NGT-1, και κάθε ποικιλία NGT-1 καταχωρίζεται σε δημόσια βάση δεδομένων της ΕΕ. Έτσι, όποιος παραγωγός θέλει να τα αποφύγει, μπορεί να τα ξεχωρίσει. Τα προϊόντα NGT-2 φέρουν πλήρη επισήμανση ΓΤΟ, ενώ η βιολογική παραγωγή μένει χωρίς NGT, καμίας κατηγορίας. Αν τυχόν βρεθεί ένα φυτό NGT-1 σε βιολογική καλλιέργεια, όπου κάτι τέτοιο είναι τεχνικά αναπόφευκτο, αυτό από μόνο του δεν ακυρώνει τη βιολογική πιστοποίηση.
Πού συνεχίζεται η συζήτηση
Δεν συμφωνούν όλοι με τη νέα προσέγγιση. Περιβαλλοντικές και καταναλωτικές οργανώσεις ζητούν επισήμανση και στο τελικό προϊόν, όχι μόνο στον σπόρο, και υποστηρίζουν ότι οι μακροπρόθεσμες και οι οικολογικές επιπτώσεις χρειάζονται περισσότερη προσοχή από όση τους αφήνει η εξαίρεση των NGT-1. Ο βιολογικός κλάδος πάλι βλέπει πρακτικά προβλήματα συνύπαρξης και ρωτάει πώς θα εφαρμοστεί στην πράξη η ανοχή στην αναπόφευκτη παρουσία. Σε κάποιες από αυτές τις ανησυχίες ο κανονισμός απαντά: μόλις τα φυτά NGT βγουν στην αγορά, θα παρακολουθούνται υποχρεωτικά οι οικονομικές, περιβαλλοντικές και κοινωνικές τους επιπτώσεις, ώστε οι κανόνες να αναθεωρηθούν καθώς θα μαζεύονται στοιχεία.
Η θέση που υιοθετεί η ΕΕ, και που συμμερίζεται η επιστημονική κοινότητα, είναι απλή. Ένα φυτό κρίνεται από το γενετικό του αποτέλεσμα. Όταν μια τεχνική κάνει λιγότερες και πιο ακριβείς αλλαγές από μεθόδους που ήδη θεωρούμε ασφαλείς, δεν προσθέτει από μόνη της κάποιον νέο κίνδυνο. Κι όσες καλλιέργειες πράγματι γεννούν ερωτήματα, αυτές ακριβώς κρατά το πλαίσιο σε πλήρη αξιολόγηση.
Πηγές
- Ευρωπαϊκή Επιτροπή. (2026). New genomic techniques in a nutshell. Ενημερωτικό δελτίο, doi:10.2875/4672636.
- Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ΓΔ Υγείας και Ασφάλειας των Τροφίμων. (2026). Legislation for plants obtained by new genomic techniques.
- Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. (2026). New genomic techniques for plants to boost innovation in sustainable agriculture. Δελτίο Τύπου, 17 Ιουνίου 2026.
- Συμβούλιο της ΕΕ. (2025). Νέες γονιδιωματικές τεχνικές: συμφωνία Συμβουλίου και Κοινοβουλίου. Δελτίο Τύπου, 4 Δεκεμβρίου 2025.
