Στις 17 Ιουνίου 2026 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υιοθέτησε νέους κανόνες για τα φυτά που παράγονται με νέες γονιδιωματικές τεχνικές, βάζοντας τέλος σε χρόνια συζητήσεων για το πώς πρέπει να τα αντιμετωπίζει η ΕΕ. Ο κανονισμός φτιάχνει δύο κατηγορίες με πολύ διαφορετικές υποχρεώσεις. Όσα φυτά φέρουν γενετικές αλλαγές που θα μπορούσαν να είχαν προκύψει και με συμβατική βελτίωση βγαίνουν από το αυστηρό καθεστώς των ΓΤΟ. Όσα έχουν πιο σύνθετες τροποποιήσεις μένουν ολόκληρα μέσα σε αυτό.
Για πρώτη φορά, η ΕΕ θα κρίνει ένα φυτό από το τελικό γενετικό του αποτέλεσμα και όχι από τη μέθοδο με την οποία φτιάχτηκε. Το προηγούμενο πλαίσιο είχε γραφτεί το 2001, πριν καν υπάρξουν αυτές οι τεχνικές, και μετρούσε κάθε γονιδιωματικά επεξεργασμένο φυτό ως γενετικά τροποποιημένο οργανισμό, όσο μικρή κι αν ήταν η αλλαγή. Το 2018 μάλιστα το Δικαστήριο της ΕΕ είχε επιβεβαιώσει ότι τα φυτά αυτά πέφτουν κάτω από εκείνη τη νομοθεσία.
Τι είναι οι νέες γονιδιωματικές τεχνικές
Οι νέες γονιδιωματικές τεχνικές, ή NGT, είναι εργαλεία βελτίωσης που αναπτύχθηκαν τις δύο τελευταίες δεκαετίες. Αλλάζουν το DNA του ίδιου του φυτού με μεγαλύτερη ακρίβεια και ταχύτητα απ' ό,τι η συμβατική διασταύρωση. Ο κανονισμός πιάνει δύο από αυτές. Η στοχευμένη μεταλλαξιγένεση προκαλεί αλλαγές σε συγκεκριμένα σημεία του γονιδιώματος, χωρίς να φέρνει ξένο γενετικό υλικό, ενώ η σισγένεση προσθέτει γενετικό υλικό μόνο από το ίδιο ή από στενά συγγενικό είδος.
Και οι δύο διαφέρουν από τη διαγονιδιακή βελτίωση (transgenesis), την τεχνική πίσω από τους κλασικούς ΓΤΟ, που βάζει στο φυτό γονίδια από είδη τα οποία δεν θα μπορούσαν ποτέ να διασταυρωθούν μαζί του. Τα διαγονιδιακά φυτά μένουν εκτός των νέων κανόνων και παραμένουν στη νομοθεσία για τους ΓΤΟ, το ίδιο και κάθε εφαρμογή των NGT σε ζώα ή μικροοργανισμούς.
Η διάκριση μετράει, γιατί το γενετικό αποτέλεσμα της στοχευμένης μεταλλαξιγένεσης και της σισγένεσης μπορεί να είναι ίδιο με αυτό που θα έβγαζε ένας βελτιωτής μετά από χρόνια διασταυρώσεων και επιλογής, μόνο που εδώ έρχεται πολύ πιο γρήγορα. Εκτός ΕΕ κυκλοφορούν ήδη τέτοια προϊόντα, από σιτάρι χαμηλής γλουτένης μέχρι πατάτες ανθεκτικές σε παθογόνα και καλαμπόκι που αντέχει στην ξηρασία.
Η τυχαία μεταλλαξιγένεση εκθέτει τους σπόρους σε ακτινοβολία ή χημικά για να προκαλέσει μεταλλάξεις. Τη χρησιμοποιεί η συμβατική βελτίωση από τα μέσα του 20ού αιώνα, και εξαιρείται από τους κανόνες για τους ΓΤΟ ήδη από το 1990, παρότι σκορπά στο γονιδίωμα πολύ περισσότερες ακούσιες αλλαγές από τη στοχευμένη επεξεργασία. Το ίδιο σκεπτικό ακολουθεί τώρα και ο νέος κανονισμός, βάζοντας τις νεότερες και πιο ακριβείς τεχνικές στο συμβατικό καθεστώς, και κρίνοντας στην πράξη το φυτό από το αποτέλεσμα και όχι από τη μέθοδο. Πάνω σε αυτή την ακρίβεια, και στο πόσο λίγες ακούσιες αλλαγές αφήνουν οι τεχνικές, στηρίζεται και το επιχείρημα ότι τα φυτά NGT-1 είναι εξίσου ασφαλή με τα συμβατικά.
Πώς διαφέρουν οι δύο κατηγορίες
Ο κανονισμός χωρίζει τα φυτά NGT σε δύο ομάδες, ανάλογα με το πόσο εκτεταμένη είναι η γενετική τους αλλαγή.
| Χαρακτηριστικό | Φυτά NGT-1 | Φυτά NGT-2 |
| Γενετική αλλαγή | Περιορισμένες αλλαγές που θα μπορούσαν να προκύψουν με συμβατική βελτίωση | Πιο εκτεταμένες ή σύνθετες τροποποιήσεις |
| Καθεστώς | Αντιμετωπίζονται ως συμβατικά φυτά μετά από διαδικασία επαλήθευσης | Παραμένουν στη νομοθεσία για τους ΓΤΟ |
| Αξιολόγηση κινδύνου | Δεν απαιτείται | Απαιτείται πριν από την έγκριση και τη διάθεση στην αγορά |
| Επισήμανση | Σπόροι και αναπαραγωγικό υλικό με ένδειξη NGT-1· οι ποικιλίες σε δημόσια βάση δεδομένων της ΕΕ | Πλήρης ιχνηλασιμότητα και επισήμανση ΓΤΟ |
| Δυνατότητα εξαίρεσης κράτους μέλους | Όχι | Ναι, τα κράτη μπορούν να περιορίσουν ή να απαγορεύσουν την καλλιέργεια ακόμη κι αν έχει εγκριθεί σε επίπεδο ΕΕ |
Πηγή: Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και Ευρωπαϊκή Επιτροπή, κανονισμός για τις νέες γονιδιωματικές τεχνικές, 17 Ιουνίου 2026.
Όσα φυτά σχεδιάζονται για να αντέχουν σε ζιζανιοκτόνα ή για να παράγουν εντομοκτόνες ουσίες δεν μπορούν να χαρακτηριστούν NGT-1, όσο μικρή κι αν είναι η γενετική αλλαγή. Τον όρο αυτόν τον έβαλε ρητά το Κοινοβούλιο, κρατώντας τέτοια φυτά στην πιο αυστηρά ρυθμιζόμενη κατηγορία.
Τι σημαίνει για παραγωγούς και βελτιωτές
Στην πράξη, ο σπόρος NGT-1 θα φτάνει στην αγορά από τον ίδιο δρόμο με τον συμβατικό, χωρίς την αξιολόγηση κινδύνου, την έγκριση και την επισήμανση ΓΤΟ που έκαναν μέχρι τώρα τα γονιδιωματικά επεξεργασμένα φυτά εμπορικά ασύμφορα στην ΕΕ. Οι βελτιωτές, και ιδίως οι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, κερδίζουν έτσι πιο γρήγορους κύκλους ανάπτυξης με μικρότερο κόστος. Ο δηλωμένος στόχος είναι να αποκτήσουν οι Ευρωπαίοι παραγωγοί εργαλεία για καλλιέργειες που αντέχουν στην ξηρασία, στα παθογόνα και στις ασθένειες, και ζητούν λιγότερες εισροές.
Τα χαρακτηριστικά που υπόσχονται οι NGT, όπως η αντοχή σε εχθρούς και ασθένειες, πάνε στο ίδιο ρεύμα με την ευρύτερη προσπάθεια για πιο ανθεκτικές καλλιέργειες. Η αντοχή μέσω NGT μπαίνει εδώ ως ένα ακόμη εργαλείο, όχι ως αντικαταστάτης της καλής αγρονομικής πρακτικής.
Κάθε σακί σπόρου NGT-1 πρέπει να φέρει την ένδειξη NGT-1, και κάθε ποικιλία μπαίνει σε δημόσια βάση δεδομένων. Έτσι, όποιος παραγωγός θέλει να τα αποφύγει, κρατά τη δυνατότητα να διαλέξει.
Η βιολογική παραγωγή παραμένει χωρίς NGT
Καμία NGT, καμίας κατηγορίας, δεν επιτρέπεται στη βιολογική παραγωγή. Ο κανονισμός αφήνει ωστόσο ένα περιθώριο για την πράξη. Αν βρεθεί ένα φυτό NGT-1 σε βιολογική καλλιέργεια, εκεί που κάτι τέτοιο είναι τεχνικά αναπόφευκτο, αυτό από μόνο του δεν σημαίνει μη συμμόρφωση. Η Επιτροπή θα δει στη συνέχεια αν οι κανόνες φορτώνουν τους βιοκαλλιεργητές με διοικητικά, οικονομικά ή πρακτικά βάρη, και πώς επηρεάζουν την εικόνα του κλάδου στα μάτια των ίδιων των παραγωγών και των καταναλωτών τους.
Διπλώματα ευρεσιτεχνίας και δικαιώματα των παραγωγών
Τα φυτά NGT μπορούν να κατοχυρωθούν με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, κι αυτό ξεσήκωσε τον φόβο μήπως λίγες μεγάλες εταιρείες βάλουν χέρι στην τεχνολογία. Χαρακτηριστικά ή αλληλουχίες που υπάρχουν στη φύση ή προκύπτουν με βιολογικά μέσα δεν κατοχυρώνονται. Πέρα από αυτό, το Κοινοβούλιο πρόσθεσε δικλίδες για να μη συγκεντρωθεί η αγορά σε λίγα χέρια και για να μείνουν οι τεχνικές οικονομικά προσιτές και προσβάσιμες, καθώς και μέτρα που κατοχυρώνουν στους παραγωγούς το δικαίωμα να φυλάνε και να ξανασπέρνουν τον σπόρο τους. Ζητά επίσης διαφάνεια και παρακολούθηση για τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας που συνδέονται με φυτά NGT.
Παρακολούθηση της βιωσιμότητας
Για να στραφεί η τεχνολογία προς πράγματι χρήσιμα χαρακτηριστικά και όχι σε καθαρά εμπορικά, ο κανονισμός κάνει υποχρεωτική την παρακολούθηση των επιπτώσεων στη βιωσιμότητα. Η Επιτροπή θα τρέξει ένα πρόγραμμα που θα παρακολουθεί τις οικονομικές, περιβαλλοντικές και κοινωνικές επιπτώσεις των φυτών και προϊόντων NGT από τη στιγμή που θα βγουν στην αγορά, και αυτά τα στοιχεία θα τροφοδοτούν την επόμενη αναθεώρηση των κανόνων.
Πότε αρχίζουν να ισχύουν οι κανόνες
Ο κανονισμός μπαίνει σε ισχύ 20 ημέρες μετά τη δημοσίευσή του στην Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ, αλλά αρχίζει να εφαρμόζεται μετά από μεταβατική περίοδο 24 μηνών, γύρω στα μέσα του 2028. Το κείμενο είχε συμφωνηθεί προσωρινά τον Δεκέμβριο του 2025, το Συμβούλιο το ενέκρινε στις 21 Απριλίου 2026 και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο το υιοθέτησε στις 17 Ιουνίου 2026. Αυτά τα δύο χρόνια δίνουν σε βελτιωτές, σποροπαραγωγικές εταιρείες, εθνικές αρχές και στον βιολογικό κλάδο τον χρόνο να ετοιμαστούν για τις διαδικασίες επαλήθευσης, τα συστήματα επισήμανσης και τις βάσεις δεδομένων που ζητά το πλαίσιο.
Οι κανόνες ισχύουν το ίδιο για τα φυτά που καλλιεργούνται στην ΕΕ και για τα εισαγόμενα, κάτι που φέρνει την ΕΕ πιο κοντά σε εμπορικούς εταίρους που ήδη επιτρέπουν τα γονιδιωματικά επεξεργασμένα φυτά. Αρκετά προϊόντα NGT βρίσκονται ήδη σε προχωρημένο στάδιο ανάπτυξης ή πωλούνται εκτός ΕΕ, και το νέο πλαίσιο καθορίζει με ποιους όρους θα μπορούν να μπουν στην ευρωπαϊκή αγορά.
Πηγές
- Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. (2026). New genomic techniques for plants to boost innovation in sustainable agriculture. Δελτίο Τύπου, 17 Ιουνίου 2026.
- Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ΓΔ Υγείας και Ασφάλειας των Τροφίμων. (2026). Legislation for plants obtained by new genomic techniques.
- Ευρωπαϊκή Επιτροπή. (2026). New genomic techniques in a nutshell. Ενημερωτικό δελτίο, doi:10.2875/4672636.
- Συμβούλιο της ΕΕ. (2025). Νέες γονιδιωματικές τεχνικές: συμφωνία Συμβουλίου και Κοινοβουλίου. Δελτίο Τύπου, 4 Δεκεμβρίου 2025.
