Το παρόν άρθρο εκδίδεται για να ενημερώσει και να προειδοποιήσει τους Έλληνες αγροτικούς παραγωγούς για την πρώτη επίσημη ανίχνευση του εντόμου καραντίνας Bactrocera zonata (Saunders) (Tephritidae) στη βόρεια περιοχή της Αττικής. Το έντομο βρέθηκε σε φερομονική παγίδα στο πλαίσιο του ετήσιου προγράμματος παρακολούθησης επιβλαβών οργανισμών, σύμφωνα με πρόσφατη ανακοίνωση του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων (ΥΠΑΑΤ). Η ανίχνευση αυτή αποτελεί σημαντική εξέλιξη για την Ελλάδα και την ευρύτερη περιοχή και απαιτεί άμεση προσοχή και συντονισμένη δράση.
Τι είναι το Bactrocera zonata;
Οικογένεια: Tephritidae
Προέλευση: Ιθαγενές της Νότιας και Νοτιοανατολικής Ασίας. Επεκτείνεται πλέον στη Μέση Ανατολή, τη Βόρεια Αφρική και τη Νότια Ευρώπη
Ξενιστές: Προσβάλλει πάνω από 50 είδη φυτών, μεταξύ των οποίων ροδάκινα, νεκταρίνια, εσπεριδοειδή, μάνγκο, γκουάβα, σύκα, ρόδια, κολοκυνθοειδή και άλλα
Γιατί αποτελεί σοβαρή απειλή;
Καταστροφή καλλιεργειών: Η προσβολή μπορεί να προκαλέσει έως και 100% απώλεια παραγωγής σε ευαίσθητα φρούτα.
Οικονομικές επιπτώσεις:
- Απώλειες απόδοσης: Η ζημιά μπορεί να φτάσει 25–100% σε ορισμένες καλλιέργειες. Έως και 40% μείωση αναφέρθηκε σε μάνγκο και γκουάβα στη Νότια Ασία και στην Αίγυπτο.
- Υποβάθμιση ποιότητας: Τα προσβεβλημένα φρούτα αναπτύσσουν εκκρίσεις ρετσινιού, ουλές και εσωτερική σήψη, καθιστώντας τα μη εμπορεύσιμα.
- Περιορισμοί στις εξαγωγές: Η παρουσία της B. zonata ενεργοποιεί αυστηρούς κανονισμούς καραντίνας, με υψηλό κόστος εξάλειψης και απώλειες εξαγωγικών αγορών. Οι οικονομικές απώλειες στη Μέση Ανατολή εκτιμώνται σε εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ ετησίως.
- Εγκατάλειψη καλλιεργειών: Σοβαρές προσβολές έχουν οδηγήσει αγρότες σε ορισμένες περιοχές να εγκαταλείψουν εντελώς την καλλιέργεια φρούτων.
Ταχεία εξάπλωση: Είναι πολύ κινητικό και μεταφέρεται εύκολα μέσω μολυσμένων φρούτων και εδάφους.
Κλιματική ανθεκτικότητα: Επιβιώνει στους μεσογειακούς χειμώνες και διευρύνει την εξάπλωσή του λόγω της κλιματικής αλλαγής.
Η Κατάσταση στην Ελλάδα
Η ανίχνευση στη βόρεια Αττική είναι η πρώτη επιβεβαιωμένη εμφάνιση του Bactrocera zonata στην ηπειρωτική Ελλάδα. Το έντομο εντοπίστηκε στο πλαίσιο του ετήσιου προγράμματος παρακολούθησης με χρήση φερομονικών παγίδων, υποδεικνύοντας την αποτελεσματικότητα της επιτήρησης αλλά και την ανάγκη επαγρύπνησης από παραγωγούς, γεωπόνους και εμπλεκόμενους της εφοδιαστικής αλυσίδας.
Κατάσταση στην ΕΕ
Το Bactrocera zonata κατατάσσεται ως οργανισμός καραντίνας και "προτεραιότητας" στην ΕΕ.
Από το 2019, έχουν καταγραφεί ανιχνεύσεις σε Βέλγιο, Ελλάδα, Γαλλία, Ιταλία, Κύπρο και Αυστρία. Σε κάθε περίπτωση εφαρμόστηκαν μέτρα εξάλειψης, όπως παγίδευση, απομάκρυνση μολυσμένων φρούτων και περιορισμοί κυκλοφορίας. Κάποιες εστίες εξαλείφθηκαν, ενώ άλλες παραμένουν υπό διαχείριση.
Το έντομο έχει εγκατασταθεί και σε εξωτερικές περιοχές της ΕΕ, όπως η Λα Ρεϊνιόν (Γαλλία). Οι νότιες περιοχές της ΕΕ διατρέχουν τον υψηλότερο κίνδυνο εγκατάστασης, ενώ η κλιματική αλλαγή αυξάνει την απειλή.
Περιφερειακή Προειδοποίηση: Γειτονικές Χώρες
Οι γειτονικές χώρες στα Βαλκάνια, την Ανατολική Μεσόγειο και τη Βόρεια Αφρική πρέπει να παραμείνουν σε κατάσταση αυξημένης επαγρύπνησης.
Το έντομο έχει δείξει ικανότητα ταχείας εισβολής σε νέες περιοχές, ιδίως όπου υπάρχουν κατάλληλοι ξενιστές και ήπιοι χειμώνες. Διεθνείς οργανισμοί και η ΕΕ έχουν ζητήσει συντονισμένη επιτήρηση, άμεση αναφορά και αυστηρά μέτρα καραντίνας για την αποτροπή περαιτέρω εξάπλωσης.
Κίνδυνος Εξάπλωσης
Διασπορά: Πετά σε μεγάλες αποστάσεις και διασπείρεται κυρίως με μολυσμένα φρούτα και λιγότερο μέσω εδάφους με νύμφες.
Κλιματική προσαρμοστικότητα: Αν και τροπικό, το έντομο επιβιώνει στη Μεσόγειο και αναμένεται να επεκτείνει το εύρος του κατά 15–20% έως το 2050 λόγω κλιματικής αλλαγής.
Άμεσες Ενέργειες για Παραγωγούς
Συμπτώματα και Αναγνώριση στον Αγρό
- Σημεία ωοτοκίας: Μικρές τρύπες ή ουλές και εκκρίσεις ρετσινιού στην επιφάνεια του καρπού.
- Προσβολή από προνύμφες: Εσωτερική σήψη, καφέτιασμα και μαλάκωμα της σάρκας.
- Πρόωρη πτώση: Προσβεβλημένοι καρποί συχνά πέφτουν πριν την ωρίμανση.
- Νύμφες: Οι ώριμες προνύμφες εξέρχονται από τον καρπό και νυμφώνονται στο έδαφος κάτω από τα δέντρα.
Μέτρα Ελέγχου και Διαχείρισης
1.Παρακολούθηση και Έγκαιρη Ανίχνευση
- Χρήση φερομονικών παγίδων με μεθυλ-ευγενόλη (McPhail traps)
- Επιτόπιες επιθεωρήσεις φρούτων για σημεία προσβολής και προνύμφες
2. Καλλιεργητικά και Υγειονομικά Μέτρα
- Άμεση συλλογή και καταστροφή (ή βαθιά ταφή) των πεσμένων/μολυσμένων φρούτων
- Καθαριότητα στην καλλιέργεια: Να μην παραμένουν ώριμοι καρποί στο δέντρο ή στο έδαφος
3. Χημικός και Βιολογικός Έλεγχος
- Ψεκασμοί με δολώματα (πρωτεϊνικά με εντομοκτόνα π.χ. spinosad ή malathion)
- Τεχνική εξουδετέρωσης αρσενικών (MAT) με παγίδες που περιέχουν μεθυλ-ευγενόλη και εντομοκτόνο
- Ενίσχυση φυσικών εχθρών και χρήση μικροβιακών δελεασμάτων (υπό έρευνα)
4. Μέτρα Καραντίνας και Ρύθμισης
- Αυστηροί έλεγχοι στις εισαγωγές φρούτων από περιοχές με προσβολές
- Μετασυλλεκτικές θεραπείες: θερμότητα, ψύξη ή ακτινοβολία
- Άμεση Αναφορά: Υποχρεωτική σε επίπεδο ΕΕ και διεθνώς
Τελικές παρατηρήσεις
Η ανίχνευση του Bactrocera zonata στην Ελλάδα αποτελεί κρίσιμη προειδοποίηση για όλες τις Μεσογειακές και γειτονικές χώρες.
Η επαγρύπνηση, η άμεση αναφορά και η αυστηρή τήρηση των μέτρων είναι απαραίτητες για την προστασία της γεωργικής παραγωγής και τον περιορισμό εξάπλωσης.
Οι παραγωγοί, γεωπόνοι και εξαγωγείς πρέπει να συνεργαστούν στενά με τις αρμόδιες αρχές.
References
https://www.cabidigitallibrary.org/doi/full/10.1079/cabicompendium.17694
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7757907/
https://gd.eppo.int/taxon/DACUZO/download/datasheet_pdf
http://download.ceris.purdue.edu/file/1434
https://www.iaea.org/sites/default/files/21/06/nafa-ipc-manual-ipc-zonata-action-plan.pdf
https://www.opastpublishers.com/open-access-articles-pdfs/gut-microbiota-and-its-ecological-interactions-in-bactrocera-zonata-and-its-impact-on-food-security--agricultural-pest-m.pdf
