Η βιώσιμη γεωργία χρειάζεται σαφέστερα πρότυπα: Οι επιπτώσεις στην πολιτική, την πιστοποίηση και τους αγρότες
Η βιώσιμη γεωργία έχει καθοριστική σημασία για την αντιμετώπιση παγκόσμιων προκλήσεων όπως η κλιματική αλλαγή, η απώλεια της βιοποικιλότητας και η επισιτιστική ανασφάλεια. Δύο από τις πιο εξέχουσες προσεγγίσεις/συστήματα - η αγροοικολογία και η αναγεννητική γεωργία - έχουν κερδίσει σημαντική θέση και μεγάλη απήχηση στις επιστημονικές, πολιτικές και γεωργικές κοινότητες. Ωστόσο, η έλλειψη σαφών και καθολικά αποδεκτών ορισμών για τα συστήματα αυτά δημιουργεί σημαντικά εμπόδια στην υιοθέτησή τους, στην ανάπτυξη πολιτικής, στα πρότυπα πιστοποίησης και στην εμπιστοσύνη των καταναλωτών. Αυτό το άρθρο διερευνά πώς η ασαφεία στον ορισμό των αειφόρων γεωργικά συστήματα εμποδίζει τη δημιουργία αξιόπιστων πιστοποιήσεων και πολιτικών, καθιστώντας δύσκολο για τους αγρότες να υιοθετήσουν αυτές τις πρακτικές, να διασφαλίσουν την επισιτιστική ασφάλεια και να κερδίσουν την αποδοχή των καταναλωτών, μεγιστοποιώντας την ίδια στιγμή και το κέρδος τους.
Η σύγχυση γύρω από τη βιώσιμη γεωργία
Τόσο η αγροοικολογία όσο και η αναγεννητική γεωργία υπόσχονται υγιέστερα εδάφη, βελτιωμένη βιοποικιλότητα και ένα πιο βιώσιμο μέλλον. Αλλά τι ακριβώς σημαίνουν αυτοί οι όροι;
- Αγροοικολογία: Ένα σύστημα που ενσωματώνει οικολογικές αρχές στη γεωργία, εστιάζοντας στη βιοποικιλότητα, την υγεία του εδάφους και την κοινωνική ισότητα. Ακούγεται υπέροχο, σωστά; Το πρόβλημα είναι ότι κάποιοι τη βλέπουν ως επιστημονικό κλάδο, άλλοι ως ένα σύνολο καλλιεργητικών τεχνικών και άλλοι ως κοινωνικό κίνημα.
- Αναγεννητική γεωργία: Μια μέθοδος που αποσκοπεί στην αποκατάσταση της υγείας του εδάφους, στη δέσμευση άνθρακα και στην αναγέννηση των οικοσυστημάτων. Ωστόσο, ο ορισμός της συχνά επικαλύπτεται με τη βιολογική γεωργία, τη γεωργία διατήρησης και την ίδια την αγροοικολογία.
Χωρίς καθολικά αποδεκτούς ορισμούς, η σύγχυση εντείνεται, καθιστώντας δύσκολη την καθιέρωση προτύπων, πιστοποιήσεων και την εμπιστοσύνη στις “πράσινες” ή “βιώσιμες” ετικέτες τροφίμων.
Γιατί αυτό έχει σημασία για τους αγρότες, τους καταναλωτές και τους φορείς χάραξης πολιτικής
Γνωρίζατε ότι μόνο στην ΕΕ χρησιμοποιούνται πάνω από 230 διαφορετικά περιβαλλοντικά σήματα/ετικέτες (ενώ υπάρχουν παγκοσμίως 456 οικολογικά σήματα), με βάση την έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής; Είτε είστε αγρότης είτε καταναλωτής, αντιλαμβάνεστε και βιώνετε το χάος που προκαλεί αυτό. Ορισμένες εταιρείες χρησιμοποιούν ασαφείς “πράσινες” ετικέτες χωρίς πραγματικές προσπάθειες βιωσιμότητας (μια πρακτική που έχει οριστεί ως greenwashing), αφήνοντας τους καταναλωτές σε αβεβαιότητα σχετικά με το ποια προϊόντα να επιλέξουν και να εμπιστευτούν. Ταυτόχρονα, οι αγρότες παλεύουν με πολύπλοκα και δαπανηρά προγράμματα πιστοποίησης. Ακόμα χειρότερα, όσοι χρησιμοποιούν ήδη βιώσιμες μεθόδους μπορεί να μην πληρούν τις προϋποθέσεις για πιστοποίηση, χάνοντας έτσι την πριμοδότηση.
Ταυτόχρονα, οι κυβερνήσεις προσπαθούν να “ρυθμίσουν” τη βιώσιμη γεωργία, αλλά χωρίς σαφείς ορισμούς, οι πολιτικές καθίστανται ασυνεπείς και δύσκολα εφαρμόσιμες.Οι ελειπείς κονινισμοί και η έλλειψη τυποποίησης και καθολικών κριτηρίων συνήθως αφήνουν τους αγρότες χωρίς την κατάλληλη οικονομική στήριξη και με υπερβολικές προσδοκίες να γίνουν πιο “πράσινοι” σε σύντομο χρονικό διάστημα. Επιπλέον, όταν οι χώρες υιοθετούν διαφορετικά πρότυπα για την πιστοποίηση βιώσιμων συστημάτων/τροφίμων, αυτό περιπλέκει το διεθνές εμπόριο. Ορισμένα προϊόντα μπορεί να χαρακτηρίζονται ως βιώσιμα σε μια χώρα, αλλά να μην πληρούν τα κριτήρια σε άλλη χώρα, δημιουργώντας εμπορικά εμπόδια και περιορίζοντας την πρόσβαση των συγκεκριμένων προϊόντων στην αγορά.
Όλα αυτά επιβραδύνουν την υιοθέτηση βιώσιμων πρακτικών από τους αγρότες και οδηγούν με μαθηματική ακρίβεια στην αποτυχία προγραμμάτων όπως το Green Deal και η νέα ΚΑΠ.
Οι κυβερνήσεις και οι επιστημονικοί και αγριτικοί φορείς πρέπει να επενδύσουν σε τυποποιημένα προγράμματα κατάρτισης για να βοηθήσουν τους αγρότες να μεταβούν ομαλά στα νέα αυτά συστήματα. Το Wageningen University & Research (WUR) διεξήγαγε μια βιβλιογραφική ανασκόπηση 279 ερευνητικών μελετών για να εντοπίσει τους κοινούς στόχους της αναγεννητικςή γεωργίας που προσδιορίζουν οι διάφορες έρευνες. Το συγκεκριμένο πρόγραμμα/προσπάθεια ανέδειξε το πόσο διαφορετικά αντιλαμβάνονται και ορίζονται τα τα βιώσιμα συστήματα (όπως η αναγεννητική γεωργία στην παρούσα έρευνα, τονίζοντας την ανάγκη για ένα επιστημονικά αποδεκτό πλαίσιο.
Τι είναι το Greenwashing στη βιομηχανία τροφίμων;
Το greenwashing στα προϊόντα τροφίμων με οικολογικές/ “πράσινες” ετικέτες αναφέρεται σε εταιρείες/ετικέτες ή γενικά στρατηγικές που προβάλλουν ασαφείς ή ατεκμηρίωτους περιβαλλοντικούς ισχυρισμούς, όπως η επισήμανση προϊόντων ως «οικολογικά» ή «κλιματικά ουδέτερα» χωρίς επιστημονική υποστήριξη, ώστε να παραπλανήσουν τους καταναλωτές και να τους κάνουν να πιστέψουν ότι τα προϊόντα τους είναι πιο βιώσιμα από ό,τι είναι στην πραγματικότητα.
Οι εταιρείες επιδίδονται σε greenwashing πρακτικές (οικολογικό ξέπλυμα) για να φαίνονται φιλικές προς το περιβάλλον χωρίς να καταβάλλουν σημαντικές προσπάθειες βιωσιμότητας. Οι βασικοί λόγοι περιλαμβάνουν την ικανοποίηση της ζήτησης των καταναλωτών για “πράσινα” προϊόντα, την απόκτηση ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος και την αποφυγή του υψηλού κόστους της πραγματικής βιωσιμότητας. Η έλλειψη τυποποιημένων μετρήσεων και τα αδύναμα ρυθμιστικά πλαίσια διευκολύνουν τις επιχειρήσεις να προβάλλουν παραπλανητικούς ισχυρισμούς χωρίς συνέπειες. Επιπλέον, το βάφτισμα των προόντων ως πράσινα γίνεται με σκοπό να βελτιώσει την εικόνα μιας εταιρείας και προσελκύει θετική προσοχή από τα μέσα ενημέρωσης. Η ενίσχυση των κανονισμών και η αύξηση της ευαισθητοποίησης των καταναλωτών είναι απαραίτητες για την πρόληψη τέτοιων των παραπλανητικών περιβαλλοντικών ισχυρισμών.
Φυσικά, το προβλημα του greenwashing μπορεί να επεκτείνετε και να αφορά και τις συσκευασίες τροφίμων. Γνωστό και κοινό παράδειγμα είναι το greenwashing στις πλαστικές συσκευασίες - όταν οι εταιρείες χρησιμοποιούν παραπλανητικές ετικέτες ή σύμβολα ανακύκλωσης (π.χ. το σύμβολο με τα 2 βέλη) για να υπονοήσουν την ανακυκλωσιμότητα της συσκευασίας, ακόμη και όταν το υλικό δεν είναι ευρέως αποδεκτό από τις εγκαταστάσεις ανακύκλωσης. Αυτό εξαπατά τους καταναλωτές και τους κάνει να πιστεύουν ότι κάνουν μια φιλική προς το περιβάλλον επιλογή, ενώ μεγάλο μέρος του πλαστικού εξακολουθεί να καταλήγει σε χώρους υγειονομικής ταφής.
Μέτρα καταστολής του Greenwashing από την ΕΕ
Αναγνωρίζοντας το εκτεταμένο πρόβλημα του greenwashing, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε νέους κανόνες τον Μάρτιο του 2023, προκειμένου να διασφαλίσει ότι οι περιβαλλοντικοί ισχυρισμοί είναι αξιόπιστοι και επαληθεύσιμοι (αυτοί οι κονονισμοί ονομάστηκαν: Green Claims Directive). Οι εταιρείες που επιθυμούν να χρησιμοποιήσουν περιβαλλοντικές ετικέτες πρέπει πλέον να υποβάλλονται σε ανεξάρτητες διαδικασίες επαλήθευσης (από 3α μέρη και να υποστηρίζουν τον ισχυρισμό τους με επιστημονικά στοιχεία) πριν τα προϊόντα τους φτάσουν στην αγορά.
Επιπλέον, σύμφωνα με την ανακοίνωση του κοινοβουλίου της ΕΕ, η Ένωση θα απαγορεύσει τους γενικούς ισχυρισμούς ότι ένα προϊόν έχει ουδέτερο ή θετικό αντίκτυπο στο περιβάλλον επειδή ο παραγωγός αντισταθμίζει τις εκπομπές την εκμετάλλευσή του (αγοράζει credits χωρίς να λαμβάνει ο ίδιος βιώσιμα μέτρα), καθώς και τις ετικέτες βιωσιμότητας που δεν βασίζονται σε εγκεκριμένα συστήματα πιστοποίησης ή δεν έχουν θεσπιστεί από δημόσιες αρχές.
Η πρωτοβουλία αυτή αποσκοπεί στην εναρμόνιση των απαιτήσεων πιστοποίησης σε ολόκληρη την ΕΕ, ενισχύοντας τη διαφάνεια και την εμπιστοσύνη των καταναλωτών. Ωστόσο, η νέα αυτή πολιτική δεν αποσκοπεί στην κατάργηση των υφιστάμενων σημάτων ούτε στη δημιουργία ενός νέου ενιαίου (βιώσιμου) σήματος για ολόκληρη την ΕΕ.
Ποια είναι τα επόμενα βήματα για να τεθεί σε εφαρμογή η νέα οδηγία για τους πράσινους ισχυρισμούς (Green Claims Directive);
Λοιπόν, με βάση την έκθεση που δημοσίευσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στα τέλη Φεβρουαρίου 2025 , έχουμε ένα σαφές χρονοδιάγραμμα για την εφαρμογή αυτών των κανονισμών/μέτρων κατά του greenwashing στα τρόφιμα:
- 2025: Πρόταση και τροπολογίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
- 2026: Τα κράτη μέλη πρέπει να μεταφέρουν την οδηγία για τη δέουσα επιμέλεια ως προς την εταιρική βιωσιμότητα (CSDDD) έως τις 26 Ιουλίου.
- 2027: Το πρώτο κύμα κανονισμών εφαρμόζεται στις μεγαλύτερες εταιρείες (5.000+ εργαζόμενοι, κύκλος εργασιών €1,5B+).
- 2028: Το δεύτερο κύμα αφορά εταιρείες με 3.000+ εργαζόμενους, κύκλο εργασιών 900 εκατ. ευρώ+.
- 2029: Το τελικό κύμα εφαρμόζεται σε όλες τις υπόλοιπες εταιρείες που υπάγονται στην οδηγία.
- 2030: Έκθεση εφαρμογής που αξιολογεί την αποτελεσματικότητά της
Λύσεις για τον ορισμό και την ενίσχυση των βιώσιμων συστημάτων
- Για να ξεπεραστούν αυτές οι προκλήσεις, οι ενδιαφερόμενοι φορείς πρέπει να εργαστούν προς την κατεύθυνση της δημιουργίας καθολικά αναγνωρισμένων ορισμών και προτύπων για την αγροοικολογία και την αναγεννητική γεωργία. Ορισμένες βασικές λύσεις περιλαμβάνουν:
- Παγκόσμια τυποποίηση των ορισμών βιωσιμότητα και βιώσιμων συστημάτων: Οι διεθνείς οργανισμοί, όπως ο FAO, ο ΟΗΕ και το πανεπιστήμιο του Wageningen, θα πρέπει να συνεργαστούν για την ανάπτυξη σαφών, τυποποιημένων ορισμών για τα βιώσιμα γεωργικά συστήματα.
- Ανάπτυξη καθολικών συστημάτων πιστοποίησης: Ένα παγκοσμίως αναγνωρισμένο πλαίσιο πιστοποίησης θα εξαλείψει τις ασυνέπειες, διασφαλίζοντας ότι οι καταναλωτές λαμβάνουν αξιόπιστες πληροφορίες και οι αγρότες δίκαιη αμοιβή για την εφαρμογή βιώσιμων πρακτικών.
- Ισχυρότερος συντονισμός σε θέματα πολιτικής: Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής πρέπει να συνεργαστούν σε διασυνοριακό επίπεδο για την εναρμόνιση των πολιτικών για τη βιωσιμότητα των γεωργικών προϊόντων/συστημάτων, διασφαλίζοντας ότι τα οικονομικά κίνητρα και οι εμπορικοί κανονισμοί υποστηρίζουν τους αγρότες που υιοθετούν αυτά τα συστήματα.
- Προγράμματα εκπαίδευσης και ενημέρωσης: Οι κυβερνήσεις και τα γεωργικά ιδρύματα πρέπει να επενδύσουν σε προγράμματα κατάρτισης των αγροτών, σε υπηρεσίες επέκτασης και σε πρωτοβουλίες εκπαίδευσης των καταναλωτών για την ευαισθητοποίηση και την ενθάρρυνση της υιοθέτησης.
- Συμπέρασμα
- Η θέσπιση σαφών ορισμών, τυποποιημένων συστημάτων πιστοποίησης και συνεκτικών πολιτικών είναι ζωτικής σημασίας για την επιτάχυνση της μετάβασης σε πραγματικά βιώσιμες γεωργικές πρακτικές. Μόνο μέσω συνεργατικών προσπαθειών μπορούμε να εξασφαλίσουμε ένα πιο ανθεκτικό σύστημα τροφίμων, ισχυρότερα κίνητρα για τους αγρότες και μεγαλύτερη εμπιστοσύνη των καταναλωτών στη βιώσιμη γεωργία.
Πηγές και περισσότερες πληροφορίες
Wezel, A. & Bellon, Stéphane & Doré, T. & Francis, Charles & Vallod, Dominique & David, Christophe. (2009). Agroecology as a Science, a Movement and a Practice. http://dx.doi.org/10.1051/agro/2009004. 29. 503-515. 10.1007/978-94-007-0394-0_3.
https://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document/EPRS_BRI(2023)753958
https://earth.org/all-you-need-to-know-about-the-eus-new-greenwashing-directive/
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666784324000603
Συστήματα ανάκλησης τροφίμων της ΕΕ: Πώς η έγκαιρη ενημέρωση προστατεύει τους καταναλωτές
