Το κακάο ακρίβυνε όσο ποτέ το 2024, όμως η σοκολάτα στο ράφι έμεινε σχεδόν στην ίδια τιμή και στον παραγωγό έφτασαν ψίχουλα. Αυτή τη διαφορά προσπαθεί να εξηγήσει το δεύτερο μέρος της μελέτης του FAO για τις τιμές στα ροφήματα. Δείχνει τι απογίνεται μια ανατίμηση καθώς κατεβαίνει από τη διεθνή αγορά στο χωράφι και ανεβαίνει στο ράφι, και βρίσκει την ίδια εικόνα σε καφέ, κακάο και τσάι. Η ανατίμηση δεν φτάνει ποτέ ακέραιη. Χάνεται στον δρόμο, αργεί και μοιράζεται άνισα, κι έτσι ο παραγωγός στη μία άκρη και ο καταναλωτής στην άλλη ζουν την ίδια αναταραχή με τελείως διαφορετικό τρόπο.
Ανάμεσα στο δέντρο και στο ράφι του σουπερμάρκετ παρεμβάλλονται πολλοί κρίκοι, και ο καθένας βάζει το δικό του κόστος και κρατά το δικό του κέρδος. Όταν λοιπόν αλλάζει μια τιμή στην αρχή της αλυσίδας, ως το τέλος της έχει σχεδόν εξανεμιστεί, και οι δύο άκρες, ο παραγωγός και ο καταναλωτής, δεν νιώθουν ποτέ το ίδιο πράγμα.
Βασικά σημεία
- Ο παραγωγός κρατά ελάχιστα. Ο καλλιεργητής κακάο παίρνει κατά μέσο όρο περίπου το 11% της τιμής που πληρώνει τελικά ο καταναλωτής.
- Το ρίσκο μένει στον παραγωγό. Αυτός σηκώνει όλες τις διακυμάνσεις της διεθνούς τιμής, χωρίς να κερδίζει ανάλογα όταν εκείνη ανεβαίνει.
- Ο καταναλωτής σχεδόν δεν το νιώθει. Ο κόκκος είναι μικρό κομμάτι της τελικής τιμής, οπότε μια μεγάλη αλλαγή στη διεθνή αγορά φτάνει στο ράφι πολύ μικρότερη.
- Οι ανατιμήσεις τρέχουν, οι μειώσεις σέρνονται. Όταν ανεβαίνει η τιμή, φτάνει γρήγορα στον καταναλωτή. Όταν πέφτει, αργεί και έρχεται μισή.
- Όλα κρίνονται από το πώς λειτουργεί η κάθε αγορά. Όπου η αγορά είναι ελεύθερη, η τιμή στο χωράφι ακολουθεί αμέσως τη διεθνή. Όπου την ορίζει το κράτος ή λίγες μεγάλες εταιρείες, η αλλαγή φρενάρει.
Το μερίδιο του παραγωγού είναι μικρότερο απ' όσο φαντάζεται κανείς
Ο καλλιεργητής κακάο παίρνει κατά μέσο όρο περίπου το 11% της τιμής που πληρώνει ο καταναλωτής για ένα προϊόν κακάο, σύμφωνα με μελέτη που αναφέρει η έκθεση. Τα υπόλοιπα τα κρατούν όσοι μεσολαβούν, οι έμποροι, τα εργοστάσια άλεσης, η βιομηχανία και τα καταστήματα που φτιάχνουν και πουλούν τη σοκολάτα. Έτσι ο παραγωγός μένει εκτεθειμένος σε κάθε αναταραχή της τιμής, αλλά όταν η τιμή ανεβαίνει το κέρδος το βλέπουν κυρίως οι άλλοι. Ούτε προς τα πάνω περνά ολόκληρη η αλλαγή. Οι μικρές διακυμάνσεις χάνονται στα έξοδα της διαδρομής και δεν φτάνουν ποτέ στο χωράφι, ενώ η τιμή του παραγωγού κουνιέται μόνο όταν το χτύπημα είναι αρκετά μεγάλο.
Γιατί η σοκολάτα σου σχεδόν δεν ακρίβυνε
Στην άλλη άκρη, ο κόκκος είναι ένα μικρό μόνο κομμάτι από αυτά που πληρώνει ο καταναλωτής. Όταν προστεθούν η επεξεργασία, η μεταφορά, η συσκευασία, η διαφήμιση και το κέρδος του μαγαζιού, η αξία του κακάο ή του καφέ μέσα στο τελικό προϊόν μικραίνει κι άλλο. Γι' αυτό μια μεγάλη αναταραχή στη διεθνή αγορά φτάνει στο ταμείο σαν μικρή αλλαγή. Η έκθεση δείχνει ότι η εκτίναξη του κακάο το 2023 και το 2024 πέρασε πράγματι στις τιμές της σοκολάτας στην Ευρώπη, τη μεγαλύτερη αγορά κατανάλωσης, όμως πολύ λίγο. Οι μεγάλες εταιρείες που ελέγχουν μόνες τους πολλά στάδια της παραγωγής μετακυλίουν ακόμη λιγότερο, γιατί απορροφούν την αύξηση μέσα στην ίδια την επιχείρηση.
Οι τιμές ανεβαίνουν σαν πύραυλοι και πέφτουν σαν φτερά
Όση αύξηση φτάνει τελικά στον καταναλωτή, φτάνει άνισα. Όταν η τιμή ανεβαίνει, το ράφι το μαθαίνει γρήγορα και ολόκληρο. Όταν πέφτει, το μαθαίνει αργά και μισό. Οι οικονομολόγοι το λένε «φαινόμενο των πυραύλων και των φτερών». Στο κακάο φαίνεται ξεκάθαρα. Μια έλλειψη που ανεβάζει τις διεθνείς τιμές περνά δυνατά και κρατάει, ενώ μια καλή σοδειά που θα έπρεπε να τις ρίξει περνά αχνά και για λίγο. Το κακό ο καταναλωτής το πληρώνει, το καλό μετά βίας το βλέπει.
Τι κρίνει πόσο φτάνει ως το χωράφι
Πόσο από μια διεθνή αλλαγή φτάνει στον καλλιεργητή, εξαρτάται από το πώς δουλεύει η αγορά του. Όπου η αγορά είναι ελεύθερη, η τιμή στο χωράφι ακολουθεί γρήγορα τη διεθνή. Όπου την ορίζει το κράτος, όπως στο κακάο της Ακτής Ελεφαντοστού και της Γκάνας μέσω των κρατικών οργανισμών εμπορίας, η αλλαγή περνά με το σταγονόμετρο. Αυτό προστατεύει τον παραγωγό από τις απότομες πτώσεις, τον κρατά όμως πίσω και στις ανόδους. Οι δύο χώρες καθιέρωσαν μάλιστα μια σταθερή προσαύξηση πάνω στην τιμή εξαγωγής, τη «Διαφορά Αξιοπρεπούς Εισοδήματος» (Living Income Differential), για να ανεβάσουν τα έσοδα των καλλιεργητών. Στην πράξη, οι κατακερματισμένες αλυσίδες, οι κακές υποδομές, τα πολλά έξοδα και ο ελάχιστος ανταγωνισμός στο χωράφι κρατούν μακριά από τον παραγωγό το μεγαλύτερο μέρος κάθε αλλαγής, ενώ οι λίγες μεγάλες εταιρείες στη μεταποίηση και στη λιανική περιορίζουν ό,τι φτάνει στον καταναλωτή.
Τι θα μοίραζε πιο δίκαια τα οφέλη
Η πρόταση της μελέτης είναι να κρατά ο παραγωγός μεγαλύτερο κομμάτι της αξίας, αντί να περιμένει απλώς μια καλύτερη διεθνή τιμή. Αυτό περνά μέσα από δουλειές που ανεβάζουν την αξία στον τόπο παραγωγής, καλύτερη ποιότητα, πιστοποίηση, τοπική μεταποίηση, δική του επωνυμία, ώστε να μένει εκεί μεγαλύτερο μέρος της τελικής τιμής. Για να γίνουν όμως αυτά, χρειάζονται πιο δυνατοί συνεταιρισμοί, πρόσβαση σε χρηματοδότηση και επενδύσεις, δημόσιες και ιδιωτικές. Βοηθά επίσης να ξέρει ο καθένας τι παίζεται στην αγορά και να υπάρχει σταθερότερη πολιτική στο εμπόριο, ώστε τα μηνύματα των τιμών που όντως περνούν να είναι πιο αξιόπιστα και η αλυσίδα να δουλεύει καλύτερα και για τις δύο άκρες.
