Πώς προβλέπονται οι πτήσεις της καρπόκαψας

Τα δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων δίνουν ημερομηνίες επέμβασης για την καρπόκαψα (Cydia pomonella) με αξιοσημείωτη ακρίβεια, συχνά αρκετές ημέρες πριν συμβεί οτιδήποτε ορατό στον οπωρώνα. Δεν πρόκειται για εμπειρική εκτίμηση. Πίσω από κάθε τέτοια ημερομηνία υπάρχει ένα μοντέλο θερμοάθροισης, και ο παραγωγός που καταλαβαίνει πώς δουλεύει μπορεί να προβλέπει αντί να ακολουθεί.

Γιατί η θερμοκρασία ορίζει τον κύκλο

Η καρπόκαψα, όπως όλα τα έντομα, είναι ποικιλόθερμος οργανισμός. Δεν ρυθμίζει τη θερμοκρασία του σώματός της, οπότε ο ρυθμός της ανάπτυξής της ακολουθεί τη θερμοκρασία του περιβάλλοντος. Κάτω από ένα ορισμένο όριο η ανάπτυξη σταματά, και πάνω από αυτό επιταχύνεται όσο ανεβαίνει ο υδράργυρος.

Από αυτή τη σχέση προκύπτει η βασική ιδέα των βαθμοημερών. Αντί να μετρά κανείς ημερολογιακές ημέρες, μετρά σωρευτικά τη θερμότητα που δέχθηκε το έντομο πάνω από το κατώφλι ανάπτυξης. Ένα ζεστό δεκαήμερο συσσωρεύει περισσότερες βαθμοημέρες από ένα δροσερό, και το έντομο προχωρά αντίστοιχα γρηγορότερα.

Έτσι εξηγείται και γιατί οι ίδιες ημερομηνίες δεν ισχύουν κάθε χρόνο ούτε σε κάθε υψόμετρο. Ο οπωρώνας δεν μετράει σε ημέρες, μετράει σε θερμότητα.

Το μοντέλο που βαθμονομήθηκε σε ελληνικούς μηλεώνες

Για την ελληνική μηλοκαλλιέργεια υπάρχει μοντέλο αναπτυγμένο και επικυρωμένο σε μεσογειακές συνθήκες, με δεκαέξι σετ δεδομένων από ελληνικούς μηλεώνες την περίοδο 2011 έως 2014.

Το μοντέλο χρησιμοποιεί κατώτερο θερμικό κατώφλι 10,1°C και ξεκινά τη συσσώρευση από την 1η Ιανουαρίου. Περιέγραψε τη φαινολογία και των τριών πτήσεων των αρσενικών με υψηλή ακρίβεια, με συντελεστή προσδιορισμού πάνω από 0,9 σε όλες τις περιπτώσεις.

Γιατί η έναρξη από την 1η Ιανουαρίου

Στη διεθνή βιβλιογραφία η συσσώρευση ξεκινά συνήθως από ένα βιολογικό σημείο αναφοράς, το biofix, δηλαδή την ημερομηνία που καταγράφονται σταθερές συλλήψεις ακμαίων στις φερομονικές παγίδες. Το ελληνικό μοντέλο ξεκινά αντ' αυτού από ημερολογιακή ημερομηνία, και υπάρχει λόγος.

Έρευνα σε μηλεώνες της Ουάσιγκτον σύγκρινε τις δύο προσεγγίσεις και διαπίστωσε ότι η απόδοση του μοντέλου ήταν παρόμοια και στις δύο γενιές, ανεξάρτητα από το αν χρησιμοποιήθηκε biofix ή απλή συσσώρευση από την 1η Ιανουαρίου. Η κατάργηση του biofix απλοποιεί τη διαχείριση και εξαλείφει τα σφάλματα που προκύπτουν από κακή σύλληψη στις παγίδες, ιδίως σε καταστάσεις χαμηλού πληθυσμού όπου η σύγχυση των ακμαίων μειώνει την αποτελεσματικότητα των παγίδων.

Με απλά λόγια, το ημερολογιακό ξεκίνημα δίνει την ίδια ακρίβεια χωρίς να εξαρτάται από το αν έπιασε ή όχι μια παγίδα τη σωστή εβδομάδα.

Από την πτήση στην εκκόλαψη

Το κρίσιμο σημείο που χάνεται συχνά είναι ότι η πτήση των ακμαίων δεν είναι ο στόχος. Τα ακμαία δεν προκαλούν ζημιά. Ζημιά προκαλεί η νεοεκκολαπτόμενη προνύμφη, στο σύντομο διάστημα ανάμεσα στην έξοδό της από το αυγό και την είσοδό της στον καρπό.

Μόλις η προνύμφη εισχωρήσει, βρίσκεται προστατευμένη μέσα στη σάρκα και κανένα σκεύασμα επαφής δεν τη φτάνει. Το χρονικό παράθυρο είναι δηλαδή στενό, και το μοντέλο υπάρχει ακριβώς για να το εντοπίσει.

Η καμπύλη των συλλήψεων χρησιμεύει ως δείκτης του πότε ωοτοκείται και επομένως πότε θα εκκολαφθούν προνύμφες. Δεν είναι μέτρο της ζημιάς. Ένας οπωρώνας μπορεί να έχει μέτριες συλλήψεις και σοβαρή προσβολή, ή το αντίστροφο, γι' αυτό η παρακολούθηση των παγίδων συνοδεύεται πάντα από δειγματοληπτικό έλεγχο των ίδιων των καρπών.

Πόσες γενιές έχει η καρπόκαψα

Ανάλογα με τις θερμοκρασίες της χρονιάς και την περιοχή, η καρπόκαψα ολοκληρώνει δύο έως τέσσερις γενιές ανά καλλιεργητική περίοδο. Στις ελληνικές συνθήκες καταγράφονται τυπικά τρεις πτήσεις.

Το υψόμετρο μετατοπίζει ολόκληρο το χρονοδιάγραμμα. Ένας ορεινός οπωρώνας συσσωρεύει βαθμοημέρες πιο αργά, οπότε φτάνει στα ίδια στάδια αργότερα μέσα στη σεζόν και συχνά με μικρότερο αριθμό γενεών. Γι' αυτό και τα δελτία εκδίδονται ξεχωριστά για πεδινές και για ορεινές ζώνες.

Τι κάνει διαφορετική την τρίτη γενιά

Η τρίτη γενιά δεν είναι απλώς μία ακόμη επανάληψη. Έχει τρία χαρακτηριστικά που αλλάζουν τη διαχείριση.

Πρώτον, οι καρποί βρίσκονται κοντά στη συγκομιδή, οπότε το περιθώριο για επεμβάσεις στενεύει από τους χρόνους αναμονής και η επιλογή σκευασμάτων περιορίζεται σε αυτά με μικρή υπολειμματική διάρκεια.

Δεύτερον, έχουν ήδη προηγηθεί επεμβάσεις για τις δύο πρώτες γενιές μέσα στην ίδια σεζόν. Ο πληθυσμός που επιβιώνει είναι επιλεγμένος, και η ανθεκτικότητα γίνεται πραγματικός κίνδυνος αν οι διαδοχικοί ψεκασμοί μοιράζονται τον ίδιο τρόπο δράσης.

Τρίτον, η πτήση συχνά εμφανίζεται παρατεταμένη και με αυξομειώσεις αντί για καθαρή κορυφή, καθώς επικαλύπτεται με το τέλος της προηγούμενης γενιάς. Μια εβδομάδα χαμηλών συλλήψεων δεν σηματοδοτεί το τέλος της.

Τα εργαλεία πέρα από τον ψεκασμό

Η σύγχυση των ακμαίων με φερομόνες είναι η πλέον διαδεδομένη μέθοδος διαχείρισης σε περιοχές έντονης μηλοκαλλιέργειας διεθνώς. Λειτουργεί κορεννύοντας τον αέρα με συνθετική φερομόνη ώστε τα αρσενικά να μη βρίσκουν τα θηλυκά. Έχει όμως μια συνέπεια που πρέπει να γνωρίζει ο καλλιεργητής, καθώς μειώνει και την αποτελεσματικότητα των ίδιων των παγίδων παρακολούθησης, οπότε ο έλεγχος των καρπών αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα.

Ο ιός της κοκκίωσης της καρπόκαψας, γνωστός ως CpGV, είναι βιολογικό σκεύασμα εξαιρετικά εξειδικευμένο στο συγκεκριμένο έντομο, που δεν διαταράσσει τον φυσικό έλεγχο άλλων εχθρών ούτε τους επικονιαστές. Ο τρόπος δράσης του καθορίζει και τον τρόπο εφαρμογής. Λειτουργεί ως προνυμφοκτόνο και πρέπει να καλύψει τα αυγά, ώστε η προνύμφη που εκκολάπτεται να καταπιεί θανατηφόρα δόση κατά την έξοδό της.

Η υπολειμματική του διάρκεια είναι σύντομη, ιδίως σε συνθήκες θερινού καύσωνα. Εφαρμόζεται απογευματινές ώρες και επαναλαμβάνεται κάθε πέντε με επτά ημέρες, ενώ έρευνα έχει δείξει ότι οι συχνότερες εφαρμογές σε χαμηλή δόση αποδίδουν καλύτερα από τις αραιότερες σε υψηλή, και ταυτόχρονα κοστίζουν λιγότερο.

Παρασιτοειδή, όπως το Mastrus ridens, αξιοποιούνται σε προγράμματα ολοκληρωμένης διαχείρισης, ενώ στην Ελλάδα η επιλογή σκευασμάτων με μακροοργανισμούς γίνεται από τον σχετικό εθνικό κατάλογο του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων.

Πώς αξιοποιείται στην πράξη

Το μοντέλο δεν αντικαθιστά την επίσκεψη στον οπωρώνα, δίνει όμως δύο πράγματα που η παρατήρηση από μόνη της δεν μπορεί.

Δίνει προειδοποίηση, καθώς επιτρέπει να προγραμματιστεί η επέμβαση πριν εμφανιστούν οι προνύμφες και όχι αφού βρεθούν οι πρώτες προσβολές. Και δίνει εξήγηση για τις διαφορές ανάμεσα σε χρονιές και σε περιοχές, που διαφορετικά μοιάζουν τυχαίες.

Πριν από κάθε επέμβαση, οι τρεις ερωτήσεις παραμένουν οι ίδιες. Πότε έγινε η προηγούμενη, με ποια δραστική, και πόση χρονική κάλυψη δίνει αυτή. Το μοντέλο δείχνει πότε ανοίγει το παράθυρο, η υπολειμματική διάρκεια δείχνει αν είναι ήδη καλυμμένο.

Σημαντικές σημειώσεις

Οι τιμές βαθμοημερών που αναφέρονται προέρχονται από μοντέλο βαθμονομημένο σε συγκεκριμένες περιοχές και χρονιές, και λειτουργούν ως πλαίσιο κατανόησης, όχι ως συνταγή για κάθε οπωρώνα. Το υψόμετρο, το μικροκλίμα, η ποικιλία και το ιστορικό προσβολών μετατοπίζουν το χρονοδιάγραμμα. Οι αποφάσεις επέμβασης λαμβάνονται με βάση τα τοπικά δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων, τα δεδομένα των δικών σας παγίδων και τον έλεγχο των καρπών, σε συνεργασία με γεωπόνο. Χρησιμοποιούνται μόνο εγκεκριμένα φυτοπροστατευτικά προϊόντα, σύμφωνα με τις οδηγίες της ετικέτας.

Πηγές

• Damos, P. & Savopoulou-Soultani, M. A degree-day phenological model for Cydia pomonella and its validation in a Mediterranean climate.
• Jones, V. P. et al. Is biofix necessary for predicting codling moth emergence in Washington State apple orchards?. Journal of Economic Entomology.
• UC Statewide IPM Program. Codling Moth, Apple, Pest Management Guidelines.
• Michigan State University Extension. Early season organic codling moth management.