Καλλιέργεια και φροντίδα του κρόκου

Ο κρόκος φυτεύεται από τον Σεπτέμβριο ως τον Νοέμβριο και ανθίζει στα τέλη του χειμώνα, από τα πρώτα λουλούδια που ανοίγουν στον κήπο, συχνά πριν καλά καλά φύγει το κρύο. Το ίδιο γένος κρύβει όμως και τον κρόκο τον ήμερο, το φυτό του κρόκου Κοζάνης, που ακολουθεί αντίστροφη πορεία, φυτεύεται το καλοκαίρι, ανθίζει τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο, και από τα στίγματά του παράγεται το σαφράν, το ακριβότερο μπαχαρικό στον κόσμο. Σε αυτόν τον οδηγό θα δούμε τα είδη του κρόκου, πότε και πώς φυτεύονται οι βολβοί, τη φροντίδα σε κήπο και γλάστρα, την περίπτωση του εδώδιμου κρόκου, και μια κρίσιμη προειδοποίηση για το φυτό με το οποίο δεν πρέπει ποτέ να μπερδευτεί.

Τι είναι ο κρόκος

Ο κρόκος (Crocus) είναι γένος περίπου 100 ειδών χαμηλών βολβωδών φυτών της οικογένειας των Ιριδοειδών (Iridaceae). Φτάνει σε ύψος μόλις τα 10 ως 20 εκ., με στενά φύλλα που θυμίζουν γρασίδι και φέρουν χαρακτηριστική λευκή λωρίδα στο κέντρο, ενώ το ανθοφόρο στέλεχος παραμένει υπόγειο και τα κυπελλοειδή άνθη μοιάζουν να κάθονται κατευθείαν πάνω στο χώμα, σε λευκό, κίτρινο, πορτοκαλί και μωβ. Η Ελλάδα είναι από τις πιο πλούσιες χώρες σε αυτοφυή είδη κρόκου, με τον άγριο κρόκο Crocus cartwrightianus της Αττικής, των Κυκλάδων και της Κρήτης να θεωρείται ο πρόγονος του καλλιεργούμενου εδώδιμου κρόκου.

Καλλωπιστικοί και εδώδιμοι κρόκοι

Πότε και πώς φυτεύονται οι βολβοί

Οι ανοιξιάτικοι κρόκοι φυτεύονται από τον Σεπτέμβριο ως τον Νοέμβριο, μαζί με την τουλίπα και τους υπόλοιπους φθινοπωρινούς βολβούς, ώστε να πάρουν τις 10 ως 12 εβδομάδες ψύχους που χρειάζονται. Επιλέγουμε σφιχτούς, γεμάτους βολβούς και τους φυτεύουμε σε ομάδες, γιατί ο κρόκος είναι μικρό φυτό και μόνο οι πυκνές συστάδες δίνουν θέαμα. Τα βασικά της φύτευσης:

• Βάθος: 5 ως 10 εκ., με τη μύτη προς τα πάνω
• Αποστάσεις: 5 ως 8 εκ. στο έδαφος, ακόμη πιο πυκνά στη γλάστρα
• Ομάδες: τουλάχιστον 10 ως 15 βολβοί μαζί για ορατό αποτέλεσμα
• Πότισμα: ελαφρύ πότισμα αμέσως μετά τη φύτευση

Η όψιμη φύτευση, ακόμη και μέσα στον Δεκέμβριο ή τον Ιανουάριο, δεν είναι ιδανική αλλά προτιμότερη από βολβούς που ξεραίνονται στη σακούλα. Τα φυτά θα ανθίσουν αργότερα και φτωχότερα την πρώτη χρονιά και θα επανέλθουν κανονικά την επόμενη.

Θέση και έδαφος

Ο κρόκος χρειάζεται ηλιόλουστη θέση, με τουλάχιστον 6 ώρες άμεσου φωτός, και ελαφρύ, αεριζόμενο έδαφος μέσης γονιμότητας με άριστη αποστράγγιση. Τα συμπαγή, αργιλώδη και μονίμως υγρά χώματα αποφεύγονται, γιατί εκεί ο βολβός σαπίζει. Το ίδιο το φυτό είναι εξαιρετικά ανθεκτικό στο κρύο, με αντοχή έως και τους −15°C, αν και ο παγετός την ώρα της άνθισης χαλά τα άνθη. Ο κρόκος ταιριάζει και σε φυσικές φυτεύσεις μέσα στο γκαζόν, όπου εξαπλώνεται μόνος του χρόνο με τον χρόνο, όπως και ο νάρκισσος, αρκεί το πρώτο κούρεμα να περιμένει το ξέραμα των φύλλων.

Κρόκος σε γλάστρα

Στη γλάστρα ο κρόκος αποδίδει εξαιρετικά, σε δοχείο βάθους και διαμέτρου τουλάχιστον 20 εκ. με οπές αποστράγγισης, ελαφρύ φυτόχωμα και μια χούφτα περλίτη ή χοντρή άμμο για γρήγορο στράγγισμα. Οι βολβοί μπαίνουν πυκνά, σε αποστάσεις 2 ως 5 εκ. χωρίς να ακουμπούν, σε βάθος 5 ως 10 εκ. Στα «λαζάνια βολβών», τις γλάστρες με στρώσεις διαφορετικών βολβών, ο κρόκος παίρνει πάντα την επάνω στρώση, στα 7 ως 12 εκ., πάνω από τουλίπες και ζουμπούλια, και ανοίγει τη σεζόν πριν από όλους.

Πότισμα και λίπανση

Ο κρόκος είναι από τα πιο ανθεκτικά στην ξηρασία βολβώδη. Μετά το ελαφρύ πότισμα της φύτευσης, το χώμα κρατιέται μέτρια νωπό στην περίοδο της ανάπτυξης και της ανθοφορίας, και το καλοκαίρι, στον λήθαργο, μένει εντελώς στεγνό, γιατί το υγρό καλοκαιρινό χώμα είναι ο συχνότερος λόγος που οι βολβοί χάνονται. Η λίπανση περιορίζεται σε λίγο κομπόστ ή χωνεμένη κοπριά στη φύτευση και μια μικρή δόση κοκκώδους λιπάσματος όταν ξεκινούν να αναπτύσσονται οι ανθοφόροι βλαστοί.

Ο κρόκος Κοζάνης και το σαφράν

Ο κρόκος ο ήμερος (Crocus sativus) είναι ο εδώδιμος κρόκος από τον οποίο παράγεται το σαφράν, η ζαφορά, δηλαδή τα αποξηραμένα κόκκινα στίγματα του άνθους. Η συλλογή του απεικονίζεται ήδη στις μινωικές τοιχογραφίες, ενώ σήμερα ο κρόκος Κοζάνης ΠΟΠ θεωρείται από τα καλύτερα σαφράν του κόσμου. Το φυτό είναι στείρο και δεν παράγει σπόρους, οπότε πολλαπλασιάζεται αποκλειστικά βλαστητικά, με τα βολβίδια.

Στην πράξη, ο ήμερος κρόκος καλλιεργείται εύκολα και σε κήπο ή γλάστρα. Οι βολβοί φυτεύονται από τον Ιούλιο ως τις αρχές Οκτωβρίου, βαθύτερα από τους καλλωπιστικούς, στα 10 ως 15 εκ. και σε αποστάσεις γύρω στα 10 ως 15 εκ., σε πλήρη ήλιο και άριστα στραγγιζόμενο χώμα. Η άνθιση έρχεται τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο, και τα στίγματα συλλέγονται με το χέρι, νωρίς το πρωί, από άνθη σε πλήρη άνθιση, και αποξηραίνονται. Οι ποσότητες έχουν ενδιαφέρον για να καταλάβει κανείς την τιμή του μπαχαρικού, αφού ένα ολόκληρο στρέμμα καλλιέργειας αποδίδει κατά μέσο όρο περίπου 800 γραμμάρια σαφράν τον χρόνο. Για μερικές πρέζες οικιακής παραγωγής αρκούν 20 ως 30 βολβοί σε μια γωνιά του κήπου ή δύο μεγάλες γλάστρες.

Μετά την ανθοφορία

Μετά το τέλος της άνθισης, τα φύλλα αφήνονται να κιτρινίσουν και να ξεραθούν μόνα τους, γιατί μέσα από αυτά ο βολβός γεμίζει τα αποθέματα της επόμενης χρονιάς. Οι βολβοί δεν ξεθάβονται. Μένουν στη θέση τους, περνούν το καλοκαίρι στεγνοί και σε λήθαργο, και επανέρχονται κάθε χρόνο, σχηματίζοντας βολβίδια και ολοένα πυκνότερες συστάδες. Όταν μετά από 4 ως 5 χρόνια οι συστάδες παραπυκνώσουν και τα άνθη λιγοστέψουν, οι βολβοί ξεθάβονται το καλοκαίρι, διαχωρίζονται και ξαναφυτεύονται.

Προσοχή στο κολχικό, τον επικίνδυνο σωσία

Ο κρόκος έχει έναν σωσία που επιβάλλεται να γνωρίζει όποιος ασχολείται μαζί του. Το κολχικό (Colchicum autumnale), γνωστό και ως «φθινοπωρινός κρόκος», ανθίζει την ίδια εποχή με τον ήμερο κρόκο, με παρόμοια μωβ άνθη, όμως δεν είναι κρόκος, ανήκει σε άλλη οικογένεια και είναι ισχυρά δηλητηριώδες σε όλα του τα μέρη, με τοξίνη που δεν αδρανοποιείται ούτε με το μαγείρεμα. Κανένα «σαφράν» δεν συλλέγεται ποτέ από φυτό που δεν έχει ταυτοποιηθεί με βεβαιότητα ως Crocus sativus. Το κολχικό ξεχωρίζει από τους 6 στήμονες του άνθους του, ενώ ο κρόκος έχει 3, και από τα φύλλα του, που είναι φαρδιά και όχι σαν γρασίδι. Όσο για τους καλλωπιστικούς κρόκους, είναι ήπια τοξικοί για γάτες και σκύλους σε περίπτωση κατάποσης, οπότε βολβοί και φυτά κρατιούνται μακριά από κατοικίδια που σκάβουν.

Συχνές ερωτήσεις

Πότε φυτεύονται οι βολβοί του κρόκου

Οι ανοιξιάτικοι καλλωπιστικοί από τον Σεπτέμβριο ως τον Νοέμβριο, σε βάθος 5 ως 10 εκ. Ο εδώδιμος κρόκος ο ήμερος φυτεύεται νωρίτερα, από τον Ιούλιο ως τις αρχές Οκτωβρίου, και βαθύτερα, στα 10 ως 15 εκ.

Πότε ανθίζει ο κρόκος

Οι ανοιξιάτικοι κρόκοι ανθίζουν στα τέλη του χειμώνα και στις αρχές της άνοιξης, από τα πρώτα λουλούδια της χρονιάς. Ο κρόκος Κοζάνης και οι φθινοπωρινοί καλλωπιστικοί ανθίζουν τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο.

Ξανανθίζει ο κρόκος κάθε χρόνο

Ναι, είναι πολυετής και από τους πιο αξιόπιστους βολβούς. Οι βολβοί μένουν στο χώμα, πολλαπλασιάζονται με βολβίδια και οι συστάδες πυκνώνουν από μόνες τους χρόνο με τον χρόνο.

Μπορώ να φυτέψω βολβούς κρόκου τον Ιανουάριο

Ναι, αν το χώμα δουλεύεται, αν και η άνθιση της πρώτης χρονιάς θα είναι όψιμη και φτωχότερη. Είναι πάντως καλύτερο από το να μείνουν οι βολβοί στη σακούλα, όπου ξεραίνονται.

Μπορώ να παράγω δικό μου σαφράν

Ναι, με βολβούς κρόκου του ήμερου (Crocus sativus) που φυτεύονται το καλοκαίρι σε ήλιο και στραγγερό χώμα. Καμιά εικοσαριά ως τριανταριά βολβοί δίνουν μερικές πρέζες σαφράν τον χρόνο, με συλλογή των στιγμάτων νωρίς το πρωί.

Είναι τοξικός ο κρόκος

Οι καλλωπιστικοί κρόκοι είναι ήπια τοξικοί για γάτες και σκύλους. Ο πραγματικός κίνδυνος είναι το κολχικό, ο δηλητηριώδης «φθινοπωρινός κρόκος» άλλης οικογένειας, που μοιάζει με τον κρόκο αλλά έχει 6 στήμονες αντί για 3 και δεν συλλέγεται ποτέ για σαφράν.

Πηγές

• Royal Horticultural Society, How to grow crocuses.
• ASPCA Animal Poison Control, Crocus.