Το σταμναγκάθι (Cichorium spinosum) καλλιεργείται εμπορικά κυρίως στην Κρήτη, για τις ροζέτες των φύλλων του, που διατίθενται νωπές, πλυμένες και συσκευασμένες. Σύμφωνα με το Εργαστήριο Λαχανοκομίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, η πρώτη συγκομιδή γίνεται 2,5 ως 4 μήνες μετά τη σπορά, ακολουθούν κοψίματα κάθε 30 ως 40 ημέρες ως το τέλος της άνοιξης, και οι αποδόσεις φτάνουν τα 800 ως 1.500 κιλά ανά στρέμμα, ανάλογα με την τεχνική και τις συνθήκες. Ο σπόρος είναι ακριβός και φυτρώνει σε περισσότερες από 20 ημέρες, οπότε τα ζιζάνια είναι το κύριο πρόβλημα του χωραφιού. Η καλλιέργεια θέλει λίγο άζωτο και ανέχεται μέτρια αλατότητα στο νερό, γι' αυτό ταιριάζει στα παραθαλάσσια χωράφια της Κρήτης.
Το σταμναγκάθι ως εμπορική καλλιέργεια
Η συλλογή του σταμναγκαθιού από τη φύση είναι δύσκολη, οπότε τα τελευταία χρόνια καλλιεργείται συστηματικά. Το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου το χαρακτηρίζει προϊόν υψηλής προστιθέμενης αξίας με προοπτικές εξαγωγών, και οι ερευνητικές ομάδες που το μελετούν σημειώνουν τις πολύ υψηλές τιμές του στην αγορά νωπών λαχανικών.
Η πιο οργανωμένη παραγωγή βρίσκεται στη Γραμβούσα, δυτικά της Κισσάμου στα Χανιά, όπου το σταμναγκάθι καλλιεργήθηκε για πρώτη φορά σε μεγάλες εκτάσεις. Σύμφωνα με τον Αγροτικό Συνεταιρισμό Γραμβούσας, όπως μετέφεραν τα Χανιώτικα Νέα τον Μάρτιο του 2025, στην περιοχή καλλιεργούνται κάθε χρόνο 450 ως 600 στρέμματα, με 2 ή 3 κοψίματα ανά καλλιεργητική περίοδο, και το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής πουλιέται στην ηπειρωτική Ελλάδα. Η τιμή παραγωγού ήταν περίπου 3 ευρώ το κιλό, και ο συνεταιρισμός σημειώνει ότι το προϊόν φτάνει στον καταναλωτή σε υψηλή τιμή, από την οποία οι παραγωγοί καρπώνονται μόνο ένα μέρος. Οι γεωπόνοι του συνεταιρισμού αποδίδουν την καταλληλότητα της περιοχής στον θαλασσινό αέρα και στον ήπιο χειμώνα, και ο συνεταιρισμός επιδιώκει την κατοχύρωση ΠΟΠ «Σταμναγκάθι Γραμβούσας», με εμπόδιο το κόστος της μελέτης που απαιτείται.
Κλίμα και εποχή παραγωγής
Το σταμναγκάθι αναπτύσσεται όταν επικρατούν σχετικά χαμηλές θερμοκρασίες, προτιμά περιοχές με ηλιοφάνεια και αντέχει στο κρύο ως τους 17 βαθμούς υπό το μηδέν. Το καλοκαίρι η ανάπτυξη σταματά, και οι υψηλές θερμοκρασίες οδηγούν γρήγορα στο αγκαθωτό ανθικό στέλεχος και στην ανθοφορία, οπότε η ροζέτα παύει να είναι εμπορεύσιμη. Ο κύκλος του φυτού είναι ο ίδιος στο χωράφι και στον κήπο, με τη ροζέτα από το φθινόπωρο ως την άνοιξη και το αγκάθι το καλοκαίρι.
Η εποχή σποράς καθορίζει πόσα κοψίματα θα δώσει η καλλιέργεια. Σε πείραμα του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας σε μη θερμαινόμενο θερμοκήπιο, η σπορά της 2ας Σεπτεμβρίου έδωσε δύο συγκομιδές, ενώ η σπορά των μέσων Δεκεμβρίου μία μόνο, γιατί οι συνθήκες της άνοιξης προκάλεσαν πρόωρη ανθοφορία. Το φυτό είναι πολυετές, αναβλαστάνει μετά το καλοκαίρι με το πρώτο πότισμα ή τις πρώτες βροχές, και η παραγωγική του ζωή φτάνει τα 2 ως 3 χρόνια.
Έδαφος και αμειψισπορά
Το σταμναγκάθι αναπτύσσεται καλύτερα σε αμμώδη και αμμοπηλώδη εδάφη, με ικανοποιητική περιεκτικότητα σε οργανική ουσία και καλή στράγγιση, και προσαρμόζεται σε pH από 6 ως 8. Κατά την προετοιμασία μπορεί να ενσωματωθεί οργανική ουσία, όμως η κοπριά πρέπει να είναι χωνεμένη και απαλλαγμένη από σπόρους ζιζανίων, όπως σημειώνει το Plant Protection, γιατί οι σπόροι ζιζανίων της κοπριάς φυτρώνουν πριν από τα αργά φυτάρια του σταμναγκαθιού. Η ίδια πηγή περιγράφει την καλλιέργεια ως παρόμοια με του ραδικιού και προτείνει αμειψισπορά και ηλιοαπολύμανση του εδάφους τους καλοκαιρινούς μήνες, για τους νηματώδεις, τα έντομα εδάφους και τα ζιζάνια.
Πόση αλατότητα αντέχει το σταμναγκάθι
Το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου αναφέρει υψηλή αντοχή στην αλατότητα και στα σταγονίδια της θάλασσας. Σε υδροπονικό πείραμα στο Μεσογειακό Αγρονομικό Ινστιτούτο Χανίων, το ξηρό βάρος των φυτών δεν μειώθηκε σημαντικά με θρεπτικό διάλυμα 20 mmol/L χλωριούχου νατρίου, δηλαδή ηλεκτρικής αγωγιμότητας 4,1 dS/m, ενώ μειώθηκε στα 40 mmol/L, ή 6,1 dS/m. Σε πείραμα του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου, τα 40 και τα 120 mmol/L μείωσαν το νωπό βάρος έως 39% σε περλίτη, 34% σε κίσσηρη και 31% σε πετροβάμβακα, ενώ στην άμμο η μείωση εμφανίστηκε μόνο στα 120 mmol/L. Στο ίδιο πείραμα η υψηλή αλατότητα έκανε τα φύλλα πιο πικρά και λιγότερο αποδεκτά στη γευστική δοκιμή.
Στο πείραμα των Χανίων, φυτά από σπόρο του Σταυρού, δίπλα στη θάλασσα, έδωσαν περισσότερο νωπό βάρος με αλμυρό νερό από φυτά του Ομαλού, στα 1.200 μέτρα περίπου. Τα ορεινά φυτά είχαν όμως ξηρή ουσία 12% έναντι 8,3% των παραθαλάσσιων και περισσότερες φαινολικές ενώσεις, καροτενοειδή και φλαβονοειδή. Για χωράφι με υφάλμυρο νερό, ο παραθαλάσσιος πληθυσμός είναι η ασφαλέστερη επιλογή.
Πώς σπέρνεται και πόσα φυτά μπαίνουν ανά στρέμμα
Ο σπόρος του σταμναγκαθιού διαχωρίζεται δύσκολα από τα καρπίδια, και γι' αυτό το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου σημειώνει το μεγάλο κόστος του. Η σπορά γίνεται κυρίως απευθείας στο χωράφι και σπανιότερα με μεταφύτευση.
- Ποσότητα σπόρου: 60 ως 110 γραμμάρια ανά στρέμμα για σπορά στο χωράφι, σύμφωνα με το Plant Protection
- Τρόπος: ο σπόρος είναι πολύ μικρός, οπότε ανακατεύεται με ελαφρά υγρή ποταμίσια άμμο, και το μείγμα σπέρνεται σε δύο περάσματα με αντίθετη διεύθυνση
- Πότισμα ως το φύτρωμα: τακτικό και προσεκτικό, με επιφανειακούς εκτοξευτήρες, για περισσότερες από 20 ημέρες, ώσπου να φυτρώσει ο σπόρος
- Αποστάσεις: 15 ως 22 εκατοστά ανάμεσα στις γραμμές και επί της γραμμής, που σε τετράγωνη διάταξη αντιστοιχούν σε περίπου 21.000 ως 44.000 φυτά ανά στρέμμα
- Μεταφύτευση: στο πείραμα των Χανίων τα σπορόφυτα από δίσκους τύρφης και περλίτη μεταφυτεύθηκαν δύο μήνες μετά τη σπορά του Δεκεμβρίου, ενώ με τεχνητό φωτισμό σε 27 ημέρες
Η μεταφύτευση κοστίζει περισσότερο, όμως τα φυτά μπαίνουν στο χωράφι ήδη αναπτυγμένα, οπότε αποφεύγονται το αργό φύτρωμα και ο ανταγωνισμός των ζιζανίων.
Λίπανση με λίγο άζωτο
Η λίπανση καθορίζεται από την ανάλυση εδάφους, γιατί κάθε χωράφι διαφέρει σε οργανική ουσία, ιστορικό καλλιεργειών και διαθέσιμα θρεπτικά. Το Plant Protection συστήνει προσοχή στο άζωτο, γιατί η περίσσειά του δίνει λεπτά και μακριά φύλλα, που δεν είναι επιθυμητά στη ροζέτα, και προτείνει βασική λίπανση με κοκκώδη σύνθετα λιπάσματα χαμηλής περιεκτικότητας σε άζωτο, όπως 12-12-17 ή 14-7-14. Στη διάρκεια της καλλιέργειας τα θρεπτικά μπορούν να δοθούν με υδρολίπανση, κυρίως άζωτο και κάλιο σε μικρές δόσεις, με υγρά λιπάσματα μέσα από το σύστημα στάγδην. Με πολύ χαμηλές θερμοκρασίες, που δυσκολεύουν την απορρόφηση, βοηθούν τα οργανικά και τα χουμικά λιπάσματα.
Τα υδροπονικά πειράματα δείχνουν ότι το σταμναγκάθι αποδίδει και με λίγο άζωτο. Στα Χανιά, θρεπτικό διάλυμα με 4 mmol/L ολικό άζωτο έδωσε 27,7 γραμμάρια ανά φυτό, έναντι 26,8 με 16 mmol/L, χωρίς στατιστική διαφορά. Σε κάθετη καλλιέργεια με τεχνητό φωτισμό, το περιορισμένο άζωτο δεν μείωσε σημαντικά την παραγωγή, και τα νιτρικά στα φύλλα έμειναν κάτω από το όριο ασφαλείας σε όλες τις μεταχειρίσεις.
Άρδευση
Η στάγδην άρδευση είναι η καταλληλότερη, γιατί κρατά το φύλλωμα στεγνό. Το Plant Protection συστήνει σταλάκτες αντί για καταιονισμό από πάνω, καθώς η υγρασία στα φύλλα ευνοεί τον περονόσπορο και τον βοτρύτη, ενώ οι εκτοξευτήρες χρησιμοποιούνται μόνο ως το φύτρωμα. Το έδαφος θέλει καλή στράγγιση, οπότε οι ποτισμένες ποσότητες ρυθμίζονται ώστε να μη μένει νερό στο ριζόστρωμα. Το καλοκαίρι η άρδευση περιορίζεται, και το πρώτο πότισμα του φθινοπώρου ξεκινά την αναβλάστηση. Πριν από την εγκατάσταση, το νερό της γεώτρησης ελέγχεται για αλατότητα.
Πώς περιορίζονται τα ζιζάνια
Τα ζιζάνια είναι το κύριο πρόβλημα της καλλιέργειας, γιατί ο σπόρος φυτρώνει αργά και η νεαρή ροζέτα αναπτύσσεται χαμηλά, κοντά στο έδαφος. Στο ύπαιθρο οι παραγωγοί χρησιμοποιούν εδαφοκάλυψη με μαύρο πλαστικό και φυτεύουν τα σπορόφυτα σε οπές, όπως φαίνεται στο υλικό του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου. Στην απευθείας σπορά τα ζιζάνια αντιμετωπίζονται με σκαλίσματα και βοτανίσματα, ενώ η ηλιοαπολύμανση το καλοκαίρι πριν από τη σπορά μειώνει τον πληθυσμό των σπόρων τους στο έδαφος. Κάθε χημική επέμβαση γίνεται μόνο με ζιζανιοκτόνα εγκεκριμένα για το σταμναγκάθι.
Φυτοπροστασία
- Σαλιγκάρια: τρώνε τα φύλλα, κυρίως των νεαρών φυτών και με υγρό καιρό
- Κάμπιες εδάφους και νηματώδεις: περιορίζονται με αμειψισπορά και ηλιοαπολύμανση
- Αλευρώδης και θρίπες: καταγράφονται ως εχθροί της υπαίθριας καλλιέργειας
- Περονόσπορος: προκαλεί κάψιμο των φύλλων και ευνοείται από την υγρασία στο φύλλωμα
- Βοτρύτης, σκληρωτινίαση και ωίδιο: οι υπόλοιπες ασθένειες που καταγράφει το Plant Protection στην καλλιέργεια
Η πρόληψη στηρίζεται στη μειωμένη χρήση αζώτου, στην άρδευση με σταλάκτες, στην αμειψισπορά και στην ηλιοαπολύμανση, ενώ το Plant Protection προτείνει και λιπάσματα που ενισχύουν την αντοχή των φυτών, όπως καλιούχα με ιχνοστοιχεία και εκχυλίσματα φυκιών. Σε μια καλλιέργεια μικρής έκτασης όπως το σταμναγκάθι, για κάθε σκεύασμα ελέγχεται ότι έχει έγκριση για τη συγκεκριμένη καλλιέργεια, στη βάση φυτοπροστατευτικών προϊόντων του ΥΠΑΑΤ. Με κοψίματα κάθε 30 ως 40 ημέρες, ο χρόνος αναμονής ως τη συγκομιδή καθορίζει και το πρόγραμμα των επεμβάσεων.
Θερμοκήπιο και υδροπονία
Τα πειράματα έγιναν σε μη θερμαινόμενα θερμοκήπια, στα Χανιά και στο Βελεστίνο, και σύμφωνα με την ομάδα των Χανίων η υδροπονία επιτρέπει παραγωγή όλο τον χρόνο. Στο πείραμα εκείνο τα φυτά αναπτύχθηκαν σε σάκους περλίτη μήκους 1 μέτρου, με 4 φυτά στον σάκο και 20 εκατοστά απόσταση επί της γραμμής, με στάγδην άρδευση και απορροή περίπου 30%. Το σταμναγκάθι προσαρμόζεται σε διάφορα υδροπονικά συστήματα, καθώς στο πείραμα της Κύπρου αναπτύχθηκε σε περλίτη, κίσσηρη, πετροβάμβακα και άμμο, και το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου δείχνει και κάθετη υδροπονική καλλιέργεια.
Σε κάθετη φάρμα με λαμπτήρες LED, φυτά που μεταφυτεύθηκαν σε πυκνότητα 100 φυτών ανά τετραγωνικό μέτρο, με φωτοπερίοδο 15 ωρών, συγκομίστηκαν 24 ημέρες μετά τη μεταφύτευση, 51 μετά τη σπορά, και έδωσαν 1,8 κιλά ανά τετραγωνικό μέτρο. Το θρεπτικό διάλυμα είχε αγωγιμότητα 1,5 ως 2 dS/m και pH γύρω στο 5,6.
Συγκομιδή και διάθεση
Η συγκομιδή γίνεται στο στάδιο της ροζέτας, όταν έχει αποκτήσει ικανοποιητικό μέγεθος και πριν εμφανιστεί το αγκάθι. Στο πείραμα των Χανίων οι ροζέτες κρίθηκαν εμπορεύσιμες με διάμετρο 20 ως 27 εκατοστά και πάνω από 30 φύλλα, 60 ημέρες μετά τη μεταφύτευση, και το δεύτερο κόψιμο έγινε 108 ημέρες μετά τη μεταφύτευση. Τα φυτά κόβονται με μαχαίρι λίγο κάτω από τη ροζέτα, ώστε να μένουν ενωμένα τα φύλλα, και η ρίζα με τη βάση του βλαστού μένει στο έδαφος για να αναβλαστήσει. Επειδή τα φυτά δεν μεγαλώνουν ομοιόμορφα, η συγκομιδή γίνεται διαδοχικά, σε περισσότερα από ένα περάσματα.
Μετά την κοπή οι ροζέτες διαλέγονται, πλένονται με καθαρό νερό και συσκευάζονται σε πλαστικές σακούλες, που αυξάνουν τη μετασυλλεκτική ζωή τους, και διατίθενται για 4 ως 5 ημέρες. Το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου δίνει 3 κοψίματα από τον χειμώνα ως το τέλος της άνοιξης, ενώ το Plant Protection αναφέρει περίοδο παραγωγής 9 ως 10 μηνών, οπότε ο αριθμός των κοψιμάτων εξαρτάται από τον καιρό και την εποχή σποράς.
Αποδόσεις ανά στρέμμα και ανά φυτό
| Πηγή | Σύστημα | Απόδοση |
| Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου | Χωράφι | 800 ως 1.500 κιλά ανά στρέμμα |
| Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, 2018 | Γλάστρες σε μη θερμαινόμενο θερμοκήπιο, σπορά Σεπτεμβρίου | 50 ως 66 γραμμάρια ανά φυτό σε δύο κοψίματα |
| Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, 2018 | Γλάστρες σε μη θερμαινόμενο θερμοκήπιο, σπορά Δεκεμβρίου | 15 ως 20 γραμμάρια ανά φυτό σε ένα κόψιμο |
| Voutsinos-Frantzis κ.ά., 2024 | Κάθετη φάρμα, 100 φυτά ανά τετραγωνικό μέτρο | 1,8 κιλά ανά τετραγωνικό μέτρο σε κύκλο 51 ημερών |
Πηγές: Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου· Petropoulos κ.ά., 2018· Voutsinos-Frantzis κ.ά., 2024
Οι αριθμοί ανά φυτό προέρχονται από γλάστρες και δεν μετατρέπονται σε στρέμματα, δείχνουν όμως ότι η απόδοση κρίνεται από την εποχή σποράς και τον αριθμό των κοψιμάτων. Σε πείραμα του 2017 με διαδοχικές συγκομιδές, η συνολική παραγωγή και ο αριθμός των φύλλων ήταν μεγαλύτερα από ό,τι με ένα κόψιμο, ενώ περισσότερα από δύο κοψίματα μείωσαν την ποιότητα στην πρώτη καλλιεργητική περίοδο.
Συχνές ερωτήσεις
Ποια είναι η απόδοση του σταμναγκαθιού ανά στρέμμα
Σύμφωνα με το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, 800 ως 1.500 κιλά ανά στρέμμα. Εξαρτάται κυρίως από το πόσα κοψίματα θα προλάβει η καλλιέργεια πριν από την ανθοφορία.
Πόσο σπόρο σταμναγκαθιού χρειάζεται ένα στρέμμα
Για σπορά στο χωράφι, 60 ως 110 γραμμάρια ανά στρέμμα, ανακατεμένα με υγρή ποταμίσια άμμο για ομοιόμορφη κατανομή.
Πόσα κοψίματα δίνει το σταμναγκάθι
Συνήθως 2 ή 3 τον χρόνο, κάθε 30 ως 40 ημέρες, από τον χειμώνα ως το τέλος της άνοιξης. Με σπορά τον Δεκέμβριο τα κοψίματα λιγοστεύουν, γιατί η ζέστη της άνοιξης φέρνει νωρίτερα την ανθοφορία.
Πού καλλιεργείται το σταμναγκάθι στην Ελλάδα
Κυρίως στην Κρήτη, με τη μεγαλύτερη οργανωμένη παραγωγή στη Γραμβούσα της Κισσάμου, όπου καλλιεργούνται κάθε χρόνο 450 ως 600 στρέμματα.
Μπορεί το σταμναγκάθι να καλλιεργηθεί υδροπονικά
Ναι. Έχει καλλιεργηθεί πειραματικά σε περλίτη, κίσσηρη, πετροβάμβακα και άμμο, και σε κάθετη φάρμα με LED έδωσε 1,8 κιλά ανά τετραγωνικό μέτρο σε 51 ημέρες από τη σπορά.
Αντέχει το σταμναγκάθι σε αλμυρό νερό
Ανέχεται μέτρια αλατότητα. Ως τα 4,1 dS/m στο θρεπτικό διάλυμα η μείωση του βάρους δεν ήταν σημαντική, ενώ σε υψηλότερη αλατότητα η παραγωγή μειώθηκε έως 39% και τα φύλλα έγιναν πιο πικρά. Οι παραθαλάσσιοι πληθυσμοί αντέχουν καλύτερα.
|
Εφόδια για την καλλιέργεια σταμναγκαθιού στο Farmclick Δες τα κοκκώδη λιπάσματα για τη βασική λίπανση, τα υγρά λιπάσματα για την υδρολίπανση, τα μυκητοκτόνα και τα βιολογικά φυτοπροστατευτικά, από προμηθευτές όλης της Ελλάδας. |
Σημαντικές σημειώσεις
Τα αποτελέσματα των υδροπονικών πειραμάτων δεν μεταφέρονται αυτούσια στο χωράφι.
Κάθε φυτό και κάθε περιβάλλον είναι μοναδικό. Οι συνθήκες διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με την περιοχή, την έκθεση, την ποιότητα του νερού, το pH του εδάφους και τη γενικότερη υγεία του φυτού. Οι παραπάνω οδηγίες είναι γενικές και αποτελούν αφετηρία.
Εάν υποψιάζεστε σοβαρή τροφοπενία ή ασθένεια που δεν αντιμετωπίζεται με τις βασικές πρακτικές, συνιστάται η επικοινωνία με γεωπόνο για ακριβή διάγνωση.
Η χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων πρέπει να γίνεται με προσοχή και υπευθυνότητα. Προτιμήστε πάντα μη χημικές μεθόδους πρώτα (φυσικές πρακτικές, πράσινο σαπούνι, θερινός πολτός). Όταν χρειαστεί χημική παρέμβαση, χρησιμοποιήστε μόνο εγκεκριμένα προϊόντα και τηρήστε τις οδηγίες της συσκευασίας.
Πηγές
- Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, Εργαστήριο Λαχανοκομίας. Σταμναγκάθι (Cichorium spinosum L.), θεωρία και εργαστήριο. Σημειώσεις μαθήματος.
- Chatzigianni, M., Ntatsi, G., Theodorou, M., Stamatakis, A., Livieratos, I., Rouphael, Y. και Savvas, D. (2019). Functional quality, mineral composition and biomass production in hydroponic spiny chicory (Cichorium spinosum L.) are modulated interactively by ecotype, salinity and nitrogen supply. Frontiers in Plant Science, 10, 1040.
- Klados, E. και Tzortzakis, N. (2014). Effects of substrate and salinity in hydroponically grown Cichorium spinosum. Journal of Soil Science and Plant Nutrition, 14(1), 211-222.
- Petropoulos, S.A., Fernandes, Â., Karkanis, A., Ntatsi, G., Barros, L. και Ferreira, I.C.F.R. (2017). Successive harvesting affects yield, chemical composition and antioxidant activity of Cichorium spinosum L. Food Chemistry, 237, 83-90.
- Petropoulos, S., Fernandes, Â., Karkanis, A., Antoniadis, V., Barros, L. και Ferreira, I.C.F.R. (2018). Nutrient solution composition and growing season affect yield and chemical composition of Cichorium spinosum plants. Scientia Horticulturae, 231, 97-107.
- Voutsinos-Frantzis, O., Savvas, D., Liakopoulos, G., Karavidas, I., Ntanasi, T., Sabatino, L., Marcelis, L.F.M. και Ntatsi, G. (2024). Optimizing vertical farm cultivation of Cichorium spinosum L.: White light's influence and nutrition management. Heliyon, 10(17), e37146.
- Χανιώτικα Νέα (2025). Στόχος του Συνεταιρισμού Γραμβούσας η αναγνώριση για το σταμναγκάθι.
- Plant Protection. Το σταμναγκάθι και η καλλιέργειά του.
- Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων. Φυτοπροστατευτικά προϊόντα.







