Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ο μέσος όρος ηλικίας των αγροτών είναι σήμερα 57 έτη, ενώ μόλις το 12% των γεωργικών εκμεταλλεύσεων διοικείται από άτομα κάτω των 40 ετών. Μεταξύ 2010 και 2020, περίπου 3 εκατομμύρια γεωργικές εκμεταλλεύσεις σταμάτησαν να λειτουργούν στην ΕΕ. Εάν αυτή η εξέλιξη συνεχιστεί, μελέτη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εκτιμά ότι η Ένωση θα μπορούσε να χάσει ακόμη 6,4 εκατομμύρια εκμεταλλεύσεις έως το 2040.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση αναγνωρίζει την ανάγκη ανανέωσης του αγροτικού πληθυσμού. Η Κοινή Αγροτική Πολιτική προβλέπει ειδική χρηματοδότηση για νέους αγρότες, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε το 2025 τη Στρατηγική για την Ανανέωση των Γενεών στη Γεωργία. Παρ’ όλα αυτά, το ποσοστό των νέων αγροτών συνεχίζει να μειώνεται.
Τα εμπόδια για την είσοδο στη γεωργία παραμένουν διαρθρωτικά, οικονομικά και πρακτικά, και τα υφιστάμενα μέτρα πολιτικής δεν έχουν καταφέρει να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά αυτές τις δυσκολίες.
Οι νέοι αγρότες που καταφέρνουν να μπουν στον κλάδο είναι ακριβώς αυτοί που χρειάζεται η ΕΕ
Οι σχετικά λίγοι νέοι που τελικά ξεκινούν αγροτική δραστηριότητα είναι συχνά καλύτερα προετοιμασμένοι από τις παλαιότερες γενιές. Σύμφωνα με αναλυτικό σημείωμα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής το 2025 για τους νέους αγρότες στην ΕΕ, περίπου το 20% των αγροτών κάτω των 40 ετών έχει ολοκληρώσει πλήρη εκπαίδευση στον αγροτικό τομέα, ποσοστό σημαντικά υψηλότερο από εκείνο των μεγαλύτερων ηλικιακά διαχειριστών εκμεταλλεύσεων.
Οι εκμεταλλεύσεις τους είναι κατά μέσο όρο μεγαλύτερες, τόσο ως προς την έκταση όσο και ως προς την οικονομική τους παραγωγή. Παρουσιάζουν επίσης μεγαλύτερη παρουσία στη βιολογική γεωργία. Παράλληλα, στα περισσότερα κράτη μέλη της ΕΕ, οι νέοι αγρότες που διαχειρίζονται εμπορικές εκμεταλλεύσεις έχουν υψηλότερο εισόδημα ανά εργαζόμενο σε σύγκριση με αγρότες ηλικίας 40 έως 64 ετών.
Πρόκειται ουσιαστικά για το προφίλ παραγωγών που περιγράφεται στο ευρωπαϊκό όραμα για το μέλλον της γεωργίας και των τροφίμων. Δηλαδή παραγωγοί με εκπαίδευση, παραγωγικότητα και προσανατολισμό σε πιο βιώσιμα συστήματα παραγωγής. Παρ’ όλα αυτά, η είσοδος στη γεωργία παραμένει ιδιαίτερα δύσκολη.
Η γη αποτελεί το πρώτο εμπόδιο
Οι αγρότες κάτω των 40 ετών διαχειρίζονται το 18% της γεωργικής γης της ΕΕ (27,3 εκατομμύρια εκτάρια), όμως κατέχουν μόνο το 37% της γης που καλλιεργούν. Για τους μεγαλύτερους αγρότες το αντίστοιχο ποσοστό φτάνει περίπου το 50%. Σε επίπεδο εκμεταλλεύσεων, το 79% των νέων αγροτών διαθέτει κάποια ιδιόκτητη γη, ενώ για τους μεγαλύτερους το ποσοστό αυτό ανέρχεται στο 91%.
Η διαφορά αυτή είναι σημαντική, επειδή η γη αποτελεί το βασικό παραγωγικό κεφάλαιο της γεωργίας, αλλά και την κύρια εγγύηση που δέχονται οι τράπεζες για τη χορήγηση αγροτικών δανείων. Όταν οι νέοι αγρότες δεν μπορούν να αποκτήσουν γη, δυσκολεύονται περισσότερο να εξασφαλίσουν χρηματοδότηση, να επενδύσουν και να αναπτύξουν την εκμετάλλευσή τους σε βάθος χρόνου.
Την ίδια στιγμή, οι τιμές της αγροτικής γης σε πολλές περιοχές της ΕΕ παραμένουν σε ανοδική πορεία, κάτι που συνδέεται και με τη συνεχιζόμενη συγκέντρωση γης σε λιγότερες και μεγαλύτερες εκμεταλλεύσεις. Μόλις το 3,6% των γεωργικών εκμεταλλεύσεων της ΕΕ, όσες ξεπερνούν τα 1.000 στρέμματα (100 εκτάρια), ελέγχει ήδη το 52,5% της συνολικής γεωργικής γης.
Σε χώρες όπως η Ελλάδα, η Πορτογαλία και η Ισπανία, όπου οι νέοι διαχειριστές εκμεταλλεύσεων είναι συχνά μεγαλύτερης ηλικίας, πάνω από το 70% αναλαμβάνει τη διαχείριση μετά τα 40, η γεωργική δραστηριότητα περνά συνήθως από γενιά σε γενιά μέσα στην οικογένεια και σπανιότερα ξεκινά μέσω αγοράς γης. Για νέους που δεν διαθέτουν οικογενειακή γη, η πρόσβαση στον κλάδο παραμένει ιδιαίτερα δύσκολη.
Οι τράπεζες απορρίπτουν συχνά αιτήματα χρηματοδότησης από νέους αγρότες
Το έλλειμμα πρόσβασης σε χρηματοδότηση για νέους αγρότες στην ΕΕ έφτασε τα 14,2 δισεκατομμύρια ευρώ το 2022, σύμφωνα με αξιολόγηση της πρωτοβουλίας fi-compass της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων. Το ποσό αυτό ήταν κατά 12% υψηλότερο σε σχέση με το 2017 και αφορά αποκλειστικά τραπεζικό δανεισμό, χωρίς να περιλαμβάνει άλλες πηγές κεφαλαίου.
Τα ποσοστά απόρριψης δανείων δείχνουν πιο καθαρά το μέγεθος του προβλήματος. Στον τομέα των σιτηρών, των ελαιούχων και των πρωτεϊνούχων καλλιεργειών, το 14% των αιτήσεων δανείου από νέους αγρότες απορρίφθηκε. Οι συχνότεροι λόγοι ήταν υφιστάμενος δανεισμός, ανεπαρκείς εγγυήσεις (που συχνά συνδέονται με τη δυσκολία απόκτησης γης), έλλειψη λογιστικών στοιχείων, αλλά και τραπεζικές πολιτικές που περιορίζουν τη χρηματοδότηση προς τον αγροτικό τομέα.
Στην παραγωγή λαχανικών, ο έντονος ανταγωνισμός και η μεταβλητότητα των τιμών αυξάνουν την αντίληψη κινδύνου από την πλευρά των τραπεζών. Στον γαλακτοκομικό τομέα, σημαντικό ρόλο παίζει κυρίως η περιορισμένη διάθεση των τραπεζών να χρηματοδοτήσουν νέες εκμεταλλεύσεις.
Το ζήτημα αφορά βασικούς παραγωγικούς τομείς της ευρωπαϊκής γεωργίας. Οι καλλιέργειες σιτηρών και ελαιούχων σπόρων αποτελούν από τους μεγαλύτερους κλάδους παραγωγής στην ΕΕ. Όταν οι νέοι αγρότες δυσκολεύονται να εξασφαλίσουν χρηματοδότηση ακόμη και για αυτές τις καλλιέργειες, το εμπόδιο δεν περιορίζεται σε μεμονωμένες εκμεταλλεύσεις αλλά επηρεάζει την ίδια την παραγωγική βάση του αγροτικού τομέα.
Οι συνθήκες εργασίας δυσκολεύουν ακόμη περισσότερο την προσέλκυση νέων
Ακόμη και όταν νέοι άνθρωποι θέλουν να ασχοληθούν με τη γεωργία και καταφέρνουν να εξασφαλίσουν γη ή χρηματοδότηση, οι ίδιες οι συνθήκες εργασίας στον κλάδο λειτουργούν αποτρεπτικά. Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat για το 2024, οι εργαζόμενοι στη γεωργία στην ΕΕ εργάζονται κατά μέσο όρο 40,6 ώρες την εβδομάδα, ενώ στον υπόλοιπο οικονομικό τομέα ο μέσος όρος είναι 35,5 ώρες. Παράλληλα, το 22% εργάζεται 49 ώρες ή περισσότερο την εβδομάδα, ποσοστό υπερτριπλάσιο από το 6,5% που καταγράφεται στους υπόλοιπους κλάδους.
Η εικόνα είναι δυσμενέστερη και σε ό,τι αφορά την ασφάλεια στην εργασία. Το 2022, ο αγροτικός τομέας στην ΕΕ κατέγραψε 4,2 θανατηφόρα εργατικά ατυχήματα ανά 100.000 εργαζομένους, δηλαδή περίπου 2,5 φορές περισσότερα από τα 1,7 ατυχήματα ανά 100.000 εργαζομένους που καταγράφονται στους άλλους κλάδους. Οι φυσικοί κίνδυνοι, η χρήση μηχανημάτων, η έκθεση σε χημικές ουσίες, οι πολλές ώρες εργασίας και η συχνή απομόνωση στον χώρο εργασίας συμβάλλουν σε αυτή την εικόνα.
Παράλληλα, η δομή της απασχόλησης στον αγροτικό τομέα προσφέρει περιορισμένη εργασιακή προστασία. Το 53,7% των εργαζομένων στη γεωργία είναι αυτοαπασχολούμενοι, ποσοστό σχεδόν τετραπλάσιο από τον μέσο όρο των υπόλοιπων κλάδων (13,7%). Επιπλέον, το 9,4% είναι απλήρωτα μέλη οικογενειακών εκμεταλλεύσεων, έναντι μόλις 0,6% στην υπόλοιπη οικονομία.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι σχεδόν δύο στους τρεις ανθρώπους που εργάζονται στη γεωργία δεν έχουν τις τυπικές παροχές ενός εργοδότη. Δεν υπάρχει εγγυημένος κατώτατος μισθός, άδεια ασθενείας με αποδοχές ή εργοδοτικές εισφορές για σύνταξη.
Για μια γενιά που έχει πολλές επαγγελματικές επιλογές, ο συνδυασμός πολλών ωρών εργασίας, αυξημένου κινδύνου, περιορισμένης προστασίας και χαμηλότερων εισοδημάτων λειτουργεί αποτρεπτικά. Σε επίπεδο ΕΕ, οι νέοι αγρότες που διαχειρίζονται εμπορικές εκμεταλλεύσεις κερδίζουν κατά μέσο όρο 28% λιγότερα από τον μέσο μισθό στους υπόλοιπους κλάδους της οικονομίας.
Η εικόνα των εισοδημάτων είναι πιο σύνθετη από όσο φαίνεται
Τα στοιχεία για το εισόδημα των νέων αγροτών σε επίπεδο ΕΕ επηρεάζονται έντονα από την Πολωνία και τη Ρουμανία, οι οποίες μαζί αντιπροσωπεύουν το 44% των νέων αγροτών που περιλαμβάνονται στο Δίκτυο Γεωργικής Λογιστικής Πληροφόρησης (ΔΙΓΕΛΠ). Το εισόδημα ανά εργαζόμενο στις δύο αυτές χώρες βρίσκεται αρκετά χαμηλότερα από τον μέσο όρο της ΕΕ, περίπου στο 51% στην Πολωνία και στο 40% στη Ρουμανία.
Στα περισσότερα άλλα κράτη μέλη, οι νέοι αγρότες στην πραγματικότητα κερδίζουν περισσότερο εισόδημα ανά εργαζόμενο σε σύγκριση με τους μεγαλύτερους σε ηλικία αγρότες. Η οικονομική βιωσιμότητα των εμπορικών εκμεταλλεύσεων που διαχειρίζονται νέοι αγρότες είναι παρόμοια με εκείνη των εκμεταλλεύσεων που διοικούνται από αγρότες ηλικίας 40 έως 64 ετών. Επιπλέον, οι νέοι αγρότες λαμβάνουν κατά μέσο όρο 4% υψηλότερες άμεσες ενισχύσεις ανά εκτάριο, λόγω των προβλέψεων της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής για την ανανέωση των γενεών στη γεωργία.
Το βασικό ζήτημα δεν φαίνεται να είναι η κερδοφορία της γεωργίας όταν μια εκμετάλλευση έχει ήδη σταθεροποιηθεί. Η μεγαλύτερη δυσκολία εντοπίζεται στη φάση εισόδου στον κλάδο: στην απόκτηση γης, στην εξασφάλιση χρηματοδότησης, στην ανάπτυξη της εκμετάλλευσης και στη διαχείριση των πρώτων χρόνων, όταν τα εισοδήματα είναι χαμηλότερα και οι υποχρεώσεις συχνά υψηλότερες, καθώς οι νέοι αγρότες διαθέτουν λιγότερα περιουσιακά στοιχεία και μεγαλύτερο δανεισμό σε σχέση με πιο καθιερωμένους παραγωγούς.
Η στήριξη από την ΕΕ υπάρχει, αλλά οι νέοι αγρότες παραμένουν λίγοι
Ο προϋπολογισμός της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής για την περίοδο 2023–2027, ύψους 269,5 δισεκατομμυρίων ευρώ, περιλαμβάνει ειδικά μέτρα για τους νέους αγρότες. Το 2020, περίπου το 55% των νέων αγροτών στην ΕΕ έλαβε στήριξη μέσω προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης, ενώ για τους μεγαλύτερους αγρότες το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 36%.
Το μέτρο που χρησιμοποιήθηκε περισσότερο ήταν οι ενισχύσεις για περιοχές με φυσικούς περιορισμούς, ενώ ακολουθούσαν τα προγράμματα για ανάπτυξη γεωργικών εκμεταλλεύσεων και αγροτικών επιχειρήσεων. Μόλις το 8% των νέων αγροτών αξιοποίησε το ειδικό πρόγραμμα που αφορά την εγκατάσταση νέων εκμεταλλεύσεων.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, με την πρόταση για τη νέα ΚΑΠ της περιόδου 2028–2034 και με τη στρατηγική της για την είσοδο περισσότερων νέων ανθρώπων στη γεωργία, επιχειρεί να ενισχύσει ακόμη περισσότερο τη στήριξη. Στα σχέδια περιλαμβάνονται μέτρα για τη μείωση των εμποδίων εισόδου στον κλάδο, την ενίσχυση της μεταβίβασης εκμεταλλεύσεων από τη μία γενιά στην επόμενη και τη διευκόλυνση επενδύσεων.
Το αποτέλεσμα αυτών των παρεμβάσεων θα εξαρτηθεί κυρίως από το αν αντιμετωπιστούν τα βασικά προβλήματα που κρατούν τους νέους μακριά από τον κλάδο. Μεταξύ αυτών ξεχωρίζουν η συγκέντρωση της γεωργικής γης σε λιγότερες εκμεταλλεύσεις, η περιορισμένη διάθεση των τραπεζών να χρηματοδοτήσουν αγροτικές δραστηριότητες και οι συνθήκες εργασίας στη γεωργία, οι οποίες παραμένουν λιγότερο ελκυστικές σε σύγκριση με πολλούς άλλους τομείς της οικονομίας.
Τι χρειάζονται στην πράξη οι νέοι αγρότες
Τα στοιχεία της Eurostat και της ανάλυσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τους νέους αγρότες δείχνουν τρεις βασικούς τομείς όπου υπάρχουν σημαντικά κενά.
Η πρόσβαση στη γη αποτελεί το πρώτο και πιο άμεσο εμπόδιο. Οι νέοι αγρότες χρειάζονται τρόπους να αποκτήσουν ή να μισθώσουν γη με βιώσιμους οικονομικούς όρους. Συνεταιριστικά σχήματα, τράπεζες γης και προγράμματα μίσθωσης δημόσιας αγροτικής γης μπορούν να αποτελέσουν εναλλακτικές λύσεις απέναντι στην ελεύθερη αγορά γης, όπου οι ήδη εγκατεστημένοι παραγωγοί και οι επενδυτές διαθέτουν σαφές πλεονέκτημα.
Η πρόσβαση σε χρηματοδότηση αποτελεί το δεύτερο κρίσιμο σημείο. Το έλλειμμα χρηματοδότησης των 14,2 δισεκατομμυρίων ευρώ δύσκολα θα καλυφθεί μόνο μέσω τραπεζικών δανείων, δεδομένου του κινδύνου που αποδίδεται στον αγροτικό τομέα. Εγγυητικά σχήματα, μικτά χρηματοδοτικά εργαλεία και δανειακές γραμμές με στήριξη της ΕΕ που απευθύνονται ειδικά σε νέους αγρότες μπορούν να μειώσουν αυτό το εμπόδιο. Ορισμένα κράτη μέλη εφαρμόζουν ήδη τέτοιες πρωτοβουλίες, αλλά η κάλυψη διαφέρει σημαντικά από χώρα σε χώρα.
Η πρόσβαση στην αγορά αποτελεί το τρίτο κρίσιμο στοιχείο. Όταν οι νέοι αγρότες μπορούν να διαθέτουν τα προϊόντα τους απευθείας στους αγοραστές, χωρίς πολλαπλά ενδιάμεσα στάδια, διατηρούν μεγαλύτερο μέρος της αξίας που δημιουργεί η παραγωγή τους.
Την τελευταία δεκαετία, η ευρωπαϊκή γεωργία έχασε περίπου το ένα τέταρτο των γεωργικών εκμεταλλεύσεων. Παράλληλα, περίπου το ένα τρίτο των σημερινών διαχειριστών εκμεταλλεύσεων είναι άνω των 65 ετών. Την ίδια στιγμή, οι νέοι άνθρωποι που θα μπορούσαν να αναλάβουν τη συνέχεια του κλάδου βρίσκονται αντιμέτωποι με οικονομικά, θεσμικά και πρακτικά εμπόδια ήδη από το πρώτο στάδιο εισόδου.
Τα στοιχεία της Eurostat και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής περιγράφουν το πρόβλημα με αρκετή ακρίβεια. Οι λύσεις που θα εφαρμοστούν χρειάζεται να είναι εξίσου στοχευμένες, εστιάζοντας στα σημεία όπου οι νέοι αγρότες συναντούν τα μεγαλύτερα εμπόδια.
Πηγές
- European Commission, DG Agriculture and Rural Development. (2025). Young farmers in EU agriculture, Analytical Brief No. 10. October 2025.
- The Future of the European Farming Model: Socio-economic and territorial implications of the decline in the number of farms and farmers in the EU
- Eurostat. (2025). Key figures on the European food chain, 2025 edition. Publications Office of the European Union.
