3 εκατομμύρια αγροτικές εκμεταλλεύσεις χάθηκαν στην Ευρώπη μέσα σε μία δεκαετία

Η Ευρώπη χάνει τις μικρές αγροτικές εκμεταλλεύσεις με σταθερό και ανησυχητικό ρυθμό

Μεταξύ 2010 και 2020, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχασε 3 εκατομμύρια αγροτικές εκμεταλλεύσεις, δηλαδή το 24,8% του συνόλου μέσα σε μόλις δέκα χρόνια, σύμφωνα με την απογραφή γεωργίας της Eurostat για το 2020.

Η μείωση αφορά σχεδόν αποκλειστικά τις μικρότερες μονάδες. Οι εκμεταλλεύσεις κάτω από 50 στρέμματα (5 εκτάρια) μειώθηκαν κατά 2,7 εκατομμύρια. Την ίδια περίοδο, οι μεγάλες εκμεταλλεύσεις άνω των 1.000 στρεμμάτων (100 εκταρίων) αυξήθηκαν κατά περίπου 41.000, σημειώνοντας άνοδο 14,3%.

Η γεωργική γη, ωστόσο, δεν μειώθηκε αντίστοιχα. Η συνολική χρησιμοποιούμενη γεωργική έκταση της ΕΕ περιορίστηκε μόλις κατά 1,1% μέσα στη δεκαετία. Με άλλα λόγια,αυτό που μεταβλήθηκε ουσιαστικά ήταν ο τρόπος κατανομής της.

Σταδιακά, μέσω εξαγορών, συγχωνεύσεων και συγκέντρωσης ιδιοκτησιών ή μισθώσεων, εκτάσεις που καλλιεργούνταν από εκατομμύρια μικρούς παραγωγούς πέρασαν στον έλεγχο ενός πολύ μικρότερου αριθμού μεγάλων εκμεταλλεύσεων. Η μεταβολή αυτή δεν αποτελεί απλώς στατιστική εξέλιξη· σηματοδοτεί βαθιά αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται και λειτουργεί η ευρωπαϊκή γεωργία.

Το 3,6% των εκμεταλλεύσεων διαχειρίζεται πάνω από τη μισή γεωργική γη

Το 2020, το 63,8% των αγροτικών εκμεταλλεύσεων στην Ευρωπαϊκή Ένωση είχε μέγεθος μικρότερο από 50 στρέμματα (5 εκτάρια). Παρά τον μεγάλο αριθμό τους, οι μικρές αυτές μονάδες καλλιεργούν συγκριτικά περιορισμένο ποσοστό της συνολικής γης.

Αντίθετα, οι εκμεταλλεύσεις άνω των 1.000 στρεμμάτων (100 εκταρίων), που αντιστοιχούν μόλις στο 3,6% του συνόλου, καλλιεργούν το 52,5% της γεωργικής έκτασης της Ένωσης.

Το μέσο μέγεθος αγροτικής εκμετάλλευσης στην ΕΕ διαμορφώθηκε στα 174 στρέμματα (17,4 εκτάρια). Ο μέσος αυτός όρος, όμως, κρύβει έντονες ανισότητες. Από τη μία πλευρά βρίσκονται εκατομμύρια μικρές, συχνά οικογενειακές ή ημι-επαγγελματικές μονάδες, και από την άλλη ένας πολύ μικρότερος αριθμός μεγάλων εμπορικών επιχειρήσεων που διαχειρίζονται τεράστιες εκτάσεις και συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγικής βάσης.

Η μεταβολή αυτή σηματοδοτεί βαθιά αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται και λειτουργεί η ευρωπαϊκή γεωργία.

Πού συγκεντρώνονται οι εκμεταλλεύσεις στην Ευρώπη

Η κατανομή των αγροτικών εκμεταλλεύσεων ανά χώρα αποτυπώνει καθαρά τις ανισορροπίες.

Η Ρουμανία συγκέντρωνε το 2020 σχεδόν το ένα τρίτο όλων των εκμεταλλεύσεων της ΕΕ (31,8%). Ακολουθούσαν η Πολωνία (14,4%), η Ιταλία (12,5%) και η Ισπανία (10,1%). Οι τέσσερις αυτές χώρες αντιπροσωπεύουν περισσότερα από τα δύο τρίτα των αγροτικών εκμεταλλεύσεων της Ευρώπης και φιλοξενούν τη μεγάλη πλειονότητα των μικρών παραγωγών.

Η συνολική χρησιμοποιούμενη γεωργική έκταση της ΕΕ ανήλθε το 2020 σε 1.574 εκατομμύρια στρέμματα (157,4 εκατομμύρια εκτάρια), δηλαδή στο 38,4% της συνολικής χερσαίας έκτασης της Ένωσης.

Το ποσοστό γης που χρησιμοποείται στον αγροτικό τομέα διαφέρει σημαντικά μεταξύ των κρατών-μελών:

• Κάτω από 10% στη Σουηδία και τη Φινλανδία
• Πάνω από 50% στην Ουγγαρία, τη Ρουμανία και τη Δανία
• Και φτάνει στο 71,7% στην Ιρλανδία

Η Γαλλία διαθέτει τη μεγαλύτερη γεωργική έκταση στην ΕΕ, με 274 εκατομμύρια στρέμματα (27,4 εκατομμύρια εκτάρια), που αντιστοιχούν στο 17,4% της συνολικής γεωργικής γης της Ένωσης. Ακολουθεί η Ισπανία με 239 εκατομμύρια στρέμματα (23,9 εκατομμύρια εκτάρια), δηλαδή 15,2% του συνόλου.

Γιατί χάνονται οι μικρές αγροτικές εκμεταλλεύσεις;

Η μηχανοποίηση και η αυτοματοποίηση ευνοούν τις εκμεταλλεύσεις που έχουν τη δυνατότητα να επενδύσουν σε σύγχρονο εξοπλισμό. Η γεωργία ακριβείας και οι τεχνολογίες που μειώνουν την ανάγκη για εργασία αυξάνουν την αποδοτικότητα, αλλά απαιτούν σημαντικό κεφάλαιο.

Μεταξύ 2013 και 2023, το ποσοστό της απασχόλησης στη γεωργία στην ΕΕ μειώθηκε από 5,2% σε 3,9% του συνολικού εργατικού δυναμικού. Η μείωση αυτή συνδέεται άμεσα με την τεχνολογική εξέλιξη και τη σταδιακή υποκατάσταση της ανθρώπινης εργασίας.

Στη Ρουμανία η απασχόληση στη γεωργία μειώθηκε από 29,6% σε 20,7%, καταγράφοντας τη μεγαλύτερη πτώση στην ΕΕ (μείωση κατά 8,9 ποσοστιαίες μονάδες). Όλες οι χώρες της ΕΕ παρουσίασαν μείωση την ίδια περίοδο, χωρίς εξαίρεση.

Το αυξημένο κόστος εισροών

Πέρα από την τεχνολογική εξέλιξη, οι αγρότες αντιμετωπίζουν και το αυξημένο κόστος παραγωγής.

Το 2022, μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, οι τιμές των λιπασμάτων αυξήθηκαν κατά 31,1%. Οι μικρότερες εκμεταλλεύσεις, που λειτουργούν με περιορισμένα περιθώρια κέρδους, επηρεάστηκαν περισσότερο.

Παρότι το 2023 και το 2024 οι τιμές υποχώρησαν (κατά 24,5% και 17,6% αντίστοιχα), εξακολουθούν να βρίσκονται πάνω από τα προπολεμικά επίπεδα.

Το 2024, το συνολικό κόστος εισροών για τη γεωργία της ΕΕ ανήλθε σε 303,3 δισεκατομμύρια ευρώ. Η δυνατότητα απορρόφησης αυτών των αυξήσεων σχετίζεται άμεσα με το μέγεθος της εκμετάλλευσης: όσο μεγαλύτερη η μονάδα, τόσο μεγαλύτερη η αντοχή σε διακυμάνσεις κόστους.

Ο ρόλος της ΚΑΠ

Η οικονομική διάσταση της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ) περιπλέκει ακόμη περισσότερο την εικόνα.

Οι άμεσες ενισχύσεις της ΚΑΠ ανήλθαν σε 28,8 δισεκατομμύρια ευρώ το 2024. Η μεταρρύθμιση της περιόδου 2023–2027 στοχεύει στην ενίσχυση μικρότερων και νεότερων αγροτών. Ωστόσο, οι μεγαλύτερες εκμεταλλεύσεις εξακολουθούν να έχουν σαφή πλεονεκτήματα.

Η εξάρτηση από τις άμεσες ενισχύσεις διαφέρει σημαντικά μεταξύ των κρατών-μελών. Στην Εσθονία, οι άμεσες ενισχύσεις αντιστοιχούν στο 89,5% του αγροτικού εισοδήματος. Στη Λετονία το ποσοστό φτάνει το 63,9% και στη Λιθουανία το 61,4%.

Στον αντίποδα, στις Κάτω Χώρες οι επιδοτήσεις αντιπροσωπεύουν μόλις το 5,5% του αγροτικού εισοδήματος, στην Ιταλία το 10,5% και στην Κύπρο το 10,7%.

Η μεγάλη αυτή απόκλιση αντικατοπτρίζει βαθιές διαφορές στο μέγεθος και την οργάνωση των εκμεταλλεύσεων, στον τρόπο παραγωγής και στη δυνατότητα πρόσβασης στις αγορές, παράγοντες που δεν μπορούν να εξισορροπηθούν αποκλειστικά μέσω πολιτικής στήριξης.

Η μέση ηλικία των αγροτών αυξάνεται

Το 2020, το 32,6% των ιδιοκτητών ή επικεφαλής αγροτικών εκμεταλλεύσεων στην ΕΕ ήταν 65 ετών και άνω. Πρόκειται κυρίως για μικρές ή ημι-αυτοσυντηρούμενες μονάδες.

Μόλις 12,2% ήταν κάτω των 40 ετών, ενώ οι άνδρες αποτελούσαν το 73,5% αυτής της νεότερης ομάδας.

Ακόμη και μεταξύ όσων ανέλαβαν τη διαχείριση μιας εκμετάλλευσης τα τρία τελευταία χρόνια, η πλειονότητα δεν ήταν νέοι σε ηλικία: το 58,9% ήταν ήδη άνω των 40 ετών.

Το φαινόμενο είναι εντονότερο στη νότια Ευρώπη. Στην Ελλάδα, την Πορτογαλία, τη Σλοβενία και την Ισπανία, πάνω από το 70% όσων μπήκαν τα τελευταία χρόνια στη διαχείριση αγροτικής εκμετάλλευσης ήταν άνω των 40 ετών. Αντίθετα, στην Πολωνία, τη Φινλανδία και την Αυστρία, η πλειονότητα των ανθρώπων που άρχισαν να ασχολούνται με τον αγροτικό τομέα ήταν έως 40 ετών.

Συνολικά, τα στοιχεία δείχνουν ότι η είσοδος νεότερων ανθρώπων στη γεωργία παραμένει περιορισμένη, ενώ σε αρκετές χώρες η μέση ηλικία των επικεφαλής εκμεταλλεύσεων συνεχίζει να αυξάνεται.

Περισσότερες ώρες δουλειάς και μεγαλύτερος κίνδυνος ατυχημάτων

Η γεωργία παραμένει ένας από τους πιο απαιτητικούς και επικίνδυνους κλάδους της οικονομίας.

Το 2024, ο μέσος εβδομαδιαίος χρόνος εργασίας στη γεωργία στην ΕΕ ήταν 40,6 ώρες, έναντι 35,5 ωρών στο σύνολο των κλάδων. Παράλληλα, το 22% των εργαζομένων στη γεωργία εργάζεται 49 ώρες ή περισσότερες την εβδομάδα, όταν στο σύνολο της οικονομίας το αντίστοιχο ποσοστό είναι 6,5%.

Τα εργατικά ατυχήματα είναι επίσης συχνότερα. Το 2022 καταγράφηκαν 4,2 θανατηφόρα ατυχήματα ανά 100.000 εργαζομένους στη γεωργία, δηλαδή 2,5 φορές περισσότερα από τον μέσο όρο της οικονομίας (1,7 ανά 100.000).

Η αυτοαπασχόληση κυριαρχεί στον κλάδο, φτάνοντας το 53,7%, ενώ η απλήρωτη οικογενειακή εργασία είναι σημαντικά συχνότερη στη γεωργία (9,4%) σε σύγκριση με το σύνολο της οικονομίας (0,6%).

Επιπλέον, μόλις το 13,8% του αγροτικού εργατικού δυναμικού διαθέτει τριτοβάθμια εκπαίδευση, όταν στο σύνολο των κλάδων το ποσοστό ανέρχεται στο 38,6%.

Οι συνθήκες αυτές καθιστούν τη γεωργία λιγότερο ελκυστική για τις νεότερες γενιές και δυσκολεύουν την ανανέωση των μικρότερων εκμεταλλεύσεων, ιδιαίτερα όπου δεν υπάρχει σαφής διαδοχή.

Τι σημαίνουν όλα αυτά για τον αγροτικό τομέα;

Οι αλλαγές αυτές δεν αφορούν μόνο τους ίδιους τους παραγωγούς. Επηρεάζουν το τι καλλιεργείται, πώς καλλιεργείται και τελικά τι φτάνει στο πιάτο μας.

Οι μικρές εκμεταλλεύσεις συνήθως καλλιεργούν περισσότερα και διαφορετικά προϊόντα και συμβάλλουν στη διατήρηση πιο ποικιλόμορφων αγροτικών τοπίων. Αντίθετα, οι πολύ μεγάλες μονάδες τείνουν να βασίζονται σε πιο ομοιόμορφα, εξειδικευμένα παραγωγικά μοντέλα που βασίζονται στη μονοκαλλιέργεια.

Το 2020, Το 58,2% των εκμεταλλεύσεων στην ΕΕ αφορούσε αποκλειστικά ή κυρίως φυτικές καλλιέργειες. Περίπου το ένα τρίτο επικεντρωνόταν σε αροτραίες καλλιέργειες και περίπου το ένα πέμπτο σε μόνιμες, όπως δενδρώδεις και αμπελώνες. Οι μικτές εκμεταλλεύσεις, που συνδυάζουν φυτική και ζωική παραγωγή, αντιστοιχούσαν στο 19,3% του συνόλου. Όσο μειώνεται ο αριθμός των μικρότερων μονάδων, τόσο περιορίζεται και αυτή η πολυμορφία στην παραγωγή.

Η βιολογική γεωργία ακολουθεί διαφορετική πορεία.

Το 2023, οι βιολογικά καλλιεργούμενες εκτάσεις αντιστοιχούσαν περίπου στο 10,8% της συνολικής χρησιμοποιούμενης γεωργικής γης στην ΕΕ. Την περίοδο 2013–2023, η βιολογική έκταση σε 26 κράτη-μέλη αυξήθηκε κατά 76 εκατομμύρια στρέμματα (7,6 εκατομμύρια εκτάρια), δηλαδή κατά 84% μέσα σε μία δεκαετία.

Το 2020, μια βιολογική εκμετάλλευση είχε κατά μέσο όρο 424 στρέμματα (42,4 εκτάρια), ενώ μια μη βιολογική 159 στρέμματα (15,9 εκτάρια). Παράλληλα, η τυπική αξία παραγωγής ανά εκμετάλλευση ήταν υψηλότερη στις βιολογικές μονάδες παραγωγής: 86.400 ευρώ έναντι 37.500 ευρώ. Ο στόχος της ΕΕ να φτάσει το 25% της γεωργικής γης σε βιολογική καλλιέργεια έως το 2030 προϋποθέτει σημαντικά ταχύτερους ρυθμούς ανάπτυξης. Ωστόσο, η μέχρι τώρα πορεία δείχνει ότι πιο βιώσιμα παραγωγικά μοντέλα μπορούν να είναι οικονομικά βιώσιμα και να εφαρμόζονται σε διαφορετικά μεγέθη εκμεταλλεύσεων.

Οι συνέπειες γίνονται πιο αισθητές στις αγροτικές περιοχές

Η απασχόληση στη γεωργία μειώθηκε κατά 32,3% την περίοδο 2009–2024, με μέσο ετήσιο ρυθμό μείωσης 2,6%. Λιγότερες εκμεταλλεύσεις σημαίνουν λιγότερα αγροτικά νοικοκυριά, μικρότερη ζήτηση για τοπικές υπηρεσίες και σταδιακή αποδυνάμωση της οικονομικής δραστηριότητας στην ύπαιθρο.

Το πραγματικό γεωργικό εισόδημα ανά ετήσια μονάδα εργασίας αυξήθηκε κατά 93,6% στο ίδιο διάστημα. Ωστόσο, η αύξηση αυτή οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη μείωση του αριθμού των εργαζομένων, καθώς περίπου το ένα τρίτο του εργατικού δυναμικού αποχώρησε από τον κλάδο.

Οι διαφορές μεταξύ χωρών είναι έντονες. Η Σλοβακία κατέγραψε μέση ετήσια αύξηση εισοδήματος ανά εργαζόμενο 9,2%, η Δανία 7,5% και η Βουλγαρία 7,4%. Αντίθετα, η Γαλλία κινήθηκε μόλις στο 2%, ενώ η Μάλτα ήταν η μόνη χώρα που σημείωσε πραγματική μείωση.

Η Κοινή Αγροτική Πολιτική μετά το 2027, η οποία εξετάζεται αυτή την περίοδο από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, θέτει ως στόχο έναν αγροτικό τομέα πιο ανταγωνιστικό, βιώσιμο, ανθεκτικό και δίκαιο. Το κατά πόσο θα μπορέσει να ανακόψει τη μακροχρόνια συγκέντρωση γης και παραγωγής θα καθορίσει αν η ευρωπαϊκή γεωργία της επόμενης δεκαετίας θα συνεχίσει να περιλαμβάνει μικρές και πολυλειτουργικές εκμεταλλεύσεις, οι οποίες διαμόρφωσαν για δεκαετίες τα αγροτικά τοπία και την επισιτιστική ασφάλεια της ηπείρου.

Πηγές

Eurostat. (2025). Key figures on the European food chain, 2025 edition. Publications Office of the European Union.