Ο φοίνικας δίνει έναν εξωτικό, μεσογειακό τόνο σε πλατείες, παραλιακούς δρόμους, ξενοδοχεία και κήπους σε όλη την Ελλάδα. Στην καθημερινή γλώσσα ονομάζουμε «φοίνικες» όλα τα φοινικοειδή, αν και το γένος Phoenix είναι μόνο ένα από τα εκατοντάδες της οικογένειας. Τις δύο τελευταίες δεκαετίες, όμως, η εικόνα των φοινίκων στη χώρα σημαδεύτηκε από την προσβολή του κόκκινου ρυγχοφόρου, που αφάνισε χιλιάδες δέντρα. Σε αυτόν τον οδηγό θα δούμε τα είδη που συναντάμε στην Ελλάδα, τον μοναδικό ιθαγενή φοίνικα της Κρήτης, τη σωστή φροντίδα και το κλάδεμα, και κυρίως την αντιμετώπιση του εντόμου που απειλεί τους φοίνικες.
Τι είναι ο φοίνικας
Οι φοίνικες ανήκουν στην οικογένεια Arecaceae και είναι κατά κύριο λόγο φυτά των τροπικών και υποτροπικών περιοχών, με λίγα είδη αρκετά ανθεκτικά ώστε να ευδοκιμούν και σε ψυχρότερα κλίματα. Σε αντίθεση με τα πλατύφυλλα δέντρα, ο φοίνικας έχει ένα μόνο σημείο ανάπτυξης, τον κορυφαίο οφθαλμό στην κορυφή του κορμού, και δεν διακλαδίζεται. Αυτό το χαρακτηριστικό παίζει καθοριστικό ρόλο τόσο στο κλάδεμα όσο και στην ευπάθειά του στους εχθρούς.
Ο απλούστερος τρόπος να ξεχωρίσουμε τους φοίνικες είναι από το σχήμα του φύλλου. Οι φοίνικες με πτεροειδή φύλλα φέρουν μακριά φύλλα με φυλλάρια διατεταγμένα κατά μήκος ενός κεντρικού άξονα, όπως η χουρμαδιά και ο κοκοφοίνικας. Οι φοίνικες με φύλλα σε σχήμα βεντάλιας ανοίγουν τα φυλλάριά τους ακτινωτά από ένα σημείο, όπως ο χαμαίρωπας και η ουασιγκτόνια.
Ο κρητικός φοίνικας, το μοναδικό ιθαγενές είδος
Ενώ οι περισσότεροι φοίνικες στους ελληνικούς δρόμους είναι εισαγόμενα καλλωπιστικά είδη, η Ελλάδα έχει τον δικό της αυτοφυή φοίνικα. Ο φοίνικας του Θεόφραστου ή κρητικός φοίνικας (Phoenix theophrasti) είναι ενδημικός της ανατολικής Μεσογείου, με κύρια εξάπλωση στην Κρήτη και μικρότερους πληθυσμούς στα παράλια της νοτιοδυτικής Τουρκίας και σε λίγα νησιά του Αιγαίου. Περιγράφηκε ως ξεχωριστό είδος το 1967 από τον βοτανικό Werner Greuter, ο οποίος του έδωσε το όνομα του Θεόφραστου, του πατέρα της Βοτανικής, που πρώτος ανέφερε τον φοίνικα της Κρήτης στο έργο του «Περί Φυτών Ιστορία».
Το φοινικόδασος του Βάι, στον νομό Λασιθίου, φιλοξενεί τον μεγαλύτερο πληθυσμό του είδους στον κόσμο και αποτελεί το μοναδικό φυσικό φοινικόδασος της Ευρώπης, ενώ ένα δεύτερο δάσος βρίσκεται στον Πρέβελη της νότιας Κρήτης. Ο κρητικός φοίνικας είναι χαμηλότερος από τους υπόλοιπους μεσογειακούς φοίνικες, συχνά πολύκορμος με στελέχη που ξεκινούν ακτινωτά από τη βάση, με γκριζογάλαζα φύλλα και στενά, κοφτερά φυλλάρια. Οι καρποί του είναι μικροί και δεν τρώγονται. Λόγω της περιορισμένης εξάπλωσής του προστατεύεται από την εθνική και την ευρωπαϊκή νομοθεσία.
Τα είδη φοίνικα που συναντάμε στην Ελλάδα
Κανάριος φοίνικας (Phoenix canariensis): ο πιο κοινός καλλωπιστικός φοίνικας σε πλατείες, δρόμους και μεγάλους κήπους, με χοντρό κορμό και πυκνή κόμη. Είναι δυστυχώς και το είδος που προσβάλλεται πιο εύκολα από τον ρυγχοφόρο.
Χουρμαδιά (Phoenix dactylifera): ο φοίνικας των χουρμάδων, με ψηλό κορμό και τοξωτά πτεροειδή φύλλα. Στην Ελλάδα φυτεύεται κυρίως ως καλλωπιστική, καθώς το κλίμα σπάνια επαρκεί για να ωριμάσουν πλήρως οι καρποί.
Ουασιγκτόνια (Washingtonia spp.): ψηλός φοίνικας με φύλλα σε σχήμα βεντάλιας, πολύ διαδεδομένος σε παραλιακούς δρόμους και δημόσιους χώρους.
Χαμαίρωπας (Chamaerops humilis): ο μόνος αυτοφυής φοίνικας της δυτικής Μεσογείου, θαμνώδης και ανθεκτικός, που αντέχει την ξηρασία, τον άνεμο και τον ελαφρύ παγετό, ιδανικός για μεσογειακούς κήπους.
Τραχύκαρπος (Trachycarpus fortunei): από τους πιο ανθεκτικούς στο κρύο φοίνικες, με ινώδη κορμό και σκληρά φύλλα βεντάλιας, κατάλληλος για βορειότερες ή ορεινές περιοχές.
Ο κόκκινος ρυγχοφόρος, ο μεγάλος εχθρός των φοινίκων
Ο κόκκινος ρυγχοφόρος (Rhynchophorus ferrugineus), γνωστός και ως κόκκινο σκαθάρι του φοίνικα, θεωρείται σήμερα ο σοβαρότερος εχθρός των φοινικοειδών. Εντοπίστηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα το 2005 σε φοίνικες Washingtonia και Phoenix canariensis που έφτασαν στην Κρήτη, με την πρώτη επίσημη αναφορά από το Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο τον Ιανουάριο του 2006. Από τότε εξαπλώθηκε ταχύτατα, κυρίως στη νότια Ελλάδα, και κατέστρεψε χιλιάδες φοίνικες. Το ακμαίο έντομο είναι κοκκινοκάστανο, μήκους 3 με 4 εκ., με μακρύ, χαρακτηριστικό ρύγχος.
Η ζημιά προκαλείται από τις προνύμφες, που ανοίγουν στοές μέσα στην κόμη και τον κορμό και καταστρέφουν τον κορυφαίο οφθαλμό. Επειδή ο φοίνικας έχει ένα μόνο σημείο ανάπτυξης, η καταστροφή του οφθαλμού σημαίνει τον θάνατο του δέντρου. Το μεγάλο πρόβλημα είναι ότι η προσβολή περνά απαρατήρητη στα πρώτα στάδια και γίνεται ορατή μόνο όταν έχει προχωρήσει.
Τα σημάδια που πρέπει να προσέξετε είναι η ασύμμετρη ή μασημένη κόμη, τα κεντρικά φύλλα που γέρνουν και ανοίγουν σαν σπασμένη ομπρέλα, οι φαγωμένες ίνες και οι τρύπες με υπολείμματα σαν πριονίδι στη βάση των φύλλων, καθώς και μια χαρακτηριστική οσμή ζύμωσης. Ο Κανάριος φοίνικας είναι ο πιο ευπαθής, ακολουθούμενος από τη χουρμαδιά.
Η αντιμετώπιση απαιτεί συνδυασμό μέτρων και ξεκινά από την πρόληψη και την τακτική παρακολούθηση των φοινίκων. Οι διαθέσιμες προσεγγίσεις περιλαμβάνουν την εφαρμογή εγκεκριμένων φυτοπροστατευτικών προϊόντων, με λούσιμο της κόμης ή με ενδοθεραπεία μέσω κορμοεγχύσεων, την τοποθέτηση παγίδων φερομόνης για μαζική παγίδευση των ακμαίων, και τη βιολογική καταπολέμηση με εντομοπαθογόνους νηματώδεις του είδους Steinernema carpocapsae. Καθοριστική είναι και η άμεση απομάκρυνση και καταστροφή των φοινίκων που δεν σώζονται, ώστε να μη γίνουν εστία εξάπλωσης προς τα γειτονικά δέντρα. Επειδή η επιλογή και ο χρόνος εφαρμογής των σκευασμάτων αλλάζουν, καθώς και ο κατάλογος των εγκεκριμένων προϊόντων, η αντιμετώπιση γίνεται πάντα σε συνεννόηση με γεωπόνο. Στην ίδια κατηγορία εχθρών ανήκει και η πεταλούδα Paysandisia archon, της οποίας οι προνύμφες προσβάλλουν επίσης τους φοίνικες.
Κλάδεμα φοίνικα
Ο βασικός κανόνας είναι να αφαιρούνται μόνο τα εντελώς ξερά, καστανά φύλλα. Τα πράσινα, ακόμη και τα μισοκίτρινα φύλλα, εξακολουθούν να τρέφουν τον φοίνικα και πρέπει να μένουν στη θέση τους, καθώς το δέντρο ανακτά θρεπτικά στοιχεία από ένα φύλλο πριν αυτό ξεραθεί. Το υπερβολικό κλάδεμα, που αφήνει λίγα μόνο φύλλα να δείχνουν προς τα πάνω, εξασθενεί τον φοίνικα, τον αφήνει εκτεθειμένο στον άνεμο και δεν συνιστάται από τους ειδικούς. Στόχος είναι να διατηρείται μια πλήρης, στρογγυλή κόμη.
Στο ελληνικό κλίμα, το κλάδεμα συνδέεται άμεσα με τον ρυγχοφόρο. Οι νωπές τομές απελευθερώνουν οσμές που προσελκύουν το έντομο, οπότε αποφεύγετε το κλάδεμα τους θερμούς μήνες που δραστηριοποιείται, κόβετε όσο το δυνατόν λιγότερο και καλύπτετε τις τομές. Κόβετε το ξερό φύλλο κοντά στον κορμό αλλά όχι σύρριζα, χωρίς να τραυματίζετε τον ζωντανό ιστό, και χρησιμοποιείτε καθαρά, κοφτερά εργαλεία. Για ψηλούς φοίνικες, το κλάδεμα είναι δουλειά για επαγγελματία και όχι για μια σκάλα και ένα πριόνι.
Φοίνικες σε γλάστρα και εσωτερικό χώρο
Αρκετά είδη φοίνικα καλλιεργούνται σε γλάστρα ως φυτά εσωτερικού χώρου, με πιο δημοφιλείς τον areca (Dypsis lutescens), τον kentia (Howea forsteriana) και τον νάνο φοίνικα του σαλονιού (Chamaedorea elegans). Μέσα στο σπίτι θέλουν φωτεινή αλλά έμμεση θέση, γλάστρα που στραγγίζει καλά και δεν λιμνάζει νερό, και λίγη επιπλέον υγρασία, καθώς ο ξηρός αέρας ξεραίνει τις άκρες των φύλλων. Ένα πλεονέκτημα των φοινίκων εσωτερικού χώρου είναι ότι, μακριά από τους εξωτερικούς φοίνικες, δεν κινδυνεύουν από τον ρυγχοφόρο.
Συχνές ερωτήσεις
Πώς καταλαβαίνω αν ο φοίνικάς μου έχει προσβληθεί από τον ρυγχοφόρο; Ύποπτα σημάδια είναι η ασύμμετρη ή μασημένη κόμη, τα κεντρικά φύλλα που γέρνουν σαν σπασμένη ομπρέλα, οι τρύπες με υπολείμματα σαν πριονίδι και μια οσμή ζύμωσης. Επειδή τα πρώτα στάδια περνούν απαρατήρητα, στην παραμικρή υποψία απευθυνθείτε σε γεωπόνο.
Ποιος φοίνικας αντέχει το κρύο; Ο τραχύκαρπος (Trachycarpus fortunei) είναι από τους πιο ανθεκτικούς στον παγετό, ακολουθούμενος από τον χαμαίρωπα, και οι δύο κατάλληλοι για ψυχρότερες περιοχές.
Τρώγονται οι καρποί του κρητικού φοίνικα; Όχι. Οι καρποί του Phoenix theophrasti είναι μικροί και μη εδώδιμοι, σε αντίθεση με τους χουρμάδες της χουρμαδιάς.
Πότε κλαδεύουμε τον φοίνικα; Αφαιρούμε μόνο τα εντελώς ξερά φύλλα και αποφεύγουμε το κλάδεμα τους θερμούς μήνες, όταν είναι πιο δραστήριος ο ρυγχοφόρος.
Σημαντικές σημειώσεις
Τα είδη φοίνικα διαφέρουν σημαντικά ως προς την αντοχή τους στο κρύο, την ξηρασία και το φως, οπότε επιλέγετε το είδος ανάλογα με το κλίμα και τη θέση. Οι παραπάνω οδηγίες αποτελούν μια γενική αφετηρία.
Για την αντιμετώπιση του ρυγχοφόρου χρησιμοποιείτε μόνο εγκεκριμένα φυτοπροστατευτικά προϊόντα, σύμφωνα με τις οδηγίες της συσκευασίας και τις κατά τόπους ισχύουσες αποφάσεις, και προτιμήστε πρώτα μη χημικές και προληπτικές μεθόδους. Σε προσβολή ή σε σοβαρό πρόβλημα υγείας του φοίνικα, καθώς και για το κλάδεμα ψηλών δέντρων, συμβουλευτείτε γεωπόνο ή αρμόδιο επαγγελματία.
Βιβλιογραφία
- Πανεπιστήμιο Αθηνών, CretaPlant. Phoenix theophrasti.
- University of Florida IFAS Gardening Solutions. Pruning palms.
