Το βιοδιασπώμενο φιλμ δεν είναι η ασφαλής λύση

Όποιος αντικαθιστά το πολυαιθυλένιο με βιοδιασπώμενο πλαστικό εδαφοκάλυψης συνήθως πιστεύει ότι έλυσε το πρόβλημα του πλαστικού. Νέα έκθεση εργασίας του FAO για τη ρύπανση των εδαφών καταλήγει αλλού. Από τα πειραματικά δεδομένα σε ρεαλιστικά επίπεδα ρύπανσης δεν προκύπτει ότι τα βιοδιασπώμενα πλαστικά είναι ασφαλέστερα από τα συμβατικά για το έδαφος και τις καλλιέργειες, ενώ καταγράφονται επιδράσεις από συγκεντρώσεις μόλις 0,02% της μάζας του εδάφους.

Η διάκριση μετράει, γιατί το υλικό φτιάχτηκε για να μείνει. Το πολυαιθυλένιο μαζεύεται στο τέλος της περιόδου. Το βιοδιασπώμενο φιλμ αφήνεται συνήθως στο χωράφι και ενσωματώνεται στο έδαφος, οπότε ό,τι δεν διασπαστεί μένει εκεί που θα ριζώσει η επόμενη καλλιέργεια.

Βασικά σημεία

Οι επιδράσεις σε έδαφος και φυτά εμφανίζονται από 0,02% πλαστικού στο έδαφος, μέσα στο εύρος που αφήνει πίσω του το βιοδιασπώμενο φιλμ.
Τα υπολείμματα στο χωράφι κινούνται εύλογα από 0,004% έως 0,4%, οπότε πραγματικά χωράφια βρίσκονται πάνω από το επίπεδο όπου καταγράφονται βλάβες.
Το βιοδιασπώμενο φιλμ θρυμματίζεται ευκολότερα από το συμβατικό, με τον ήλιο, τη θερμοκρασία και τις μηχανικές καταπονήσεις.
Μελέτη του 2024 βρήκε τα μικροπλαστικά PBAT πιο βλαπτικά από εκείνα του πολυαιθυλενίου σε πέντε δείκτες εδάφους και φυτού.
Τα πρόσθετα φτάνουν το 60% της μάζας ενός πλαστικού και απελευθερώνονται καθώς αυτό διασπάται.

Οι λέξεις στη συσκευασία περιγράφουν διαφορετικές ιδιότητες, και μόνο μία από αυτές αφορά το τι γίνεται μέσα στο χωράφι.

Τέσσερις κατηγορίες πλαστικών που συχνά μπερδεύονται.png

Τα πλαστικά βιολογικής προέλευσης φτιάχνονται εν όλω ή εν μέρει από ανανεώσιμες πρώτες ύλες, φυτικές, ζωικές ή θαλάσσιες, και δεν είναι απαραίτητα βιοδιασπώμενα, αφού αυτό εξαρτάται από τη χημεία του πολυμερούς και από τα πρόσθετα. Τα βιοδιασπώμενα προέρχονται είτε από ανανεώσιμες πηγές είτε εξ ολοκλήρου από ορυκτό άνθρακα, και σχεδιάζονται ώστε να διασπώνται βιολογικά πιο γρήγορα από τα συμβατικά, κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες. Για τα φιλμ εδαφοκάλυψης χρησιμοποιούνται οι τύποι που έχουν σχεδιαστεί να διασπώνται μέσα στο έδαφος. Τα κομποστοποιήσιμα αποτελούν υποσύνολο των βιοδιασπώμενων και τα περισσότερα χρειάζονται τις συνθήκες μιας βιομηχανικής μονάδας, τις οποίες ένα χωράφι δεν προσφέρει. Τα οξοδιασπώμενα είναι συμβατικά πλαστικά με πρόσθετα που τα διαλύουν με τη θερμότητα και το φως αντί με βιολογικές διεργασίες, και έτσι παράγουν γρήγορα μεγάλες ποσότητες μικρο- και νανοπλαστικών που μπορούν να παραμείνουν για καιρό.

Για όποιον αγοράζει φιλμ, το πρακτικό συμπέρασμα είναι ότι η ένδειξη «βιολογικής προέλευσης» δεν λέει τίποτα για το αν εξαφανίζεται το υπόλειμμα, ενώ η ένδειξη «κομποστοποιήσιμο» μπορεί να σημαίνει ότι το υλικό θέλει μονάδα και όχι αυλάκι.

Γιατί το φιλμ θρυμματίζεται πιο γρήγορα απ' όσο διασπάται

Η βιοαποδόμηση μετατρέπει το πλαστικό σε διοξείδιο του άνθρακα, νερό, ανόργανα άλατα και νέα μικροβιακή βιομάζα, και σε ορισμένες περιπτώσεις σε μεθάνιο. Το πόσο γρήγορα γίνεται εξαρτάται από τη θερμοκρασία, την υγρασία και το pH του εδάφους, από τη μικροβιακή κοινότητα και από το ίδιο το φιλμ, δηλαδή το σχήμα του, τον τύπο του πολυμερούς και το μείγμα προσθέτων και πληρωτικών υλών. Το ίδιο φιλμ διασπάται με πολύ διαφορετικό ρυθμό σε διαφορετικά χωράφια, ενώ η έκθεση σημειώνει ιδιαίτερη ανησυχία για τις ψυχρές συνθήκες και για τα υδάτινα περιβάλλοντα που δημιουργεί η απορροή.

Το φιλμ δέχεται όμως πρώτα τις ίδιες δυνάμεις που ψαθυροποιούν το συμβατικό πλαστικό, δηλαδή μηχανικές καταπονήσεις, μεταβολές θερμοκρασίας, ηλιακή ακτινοβολία και θρυμματισμό από ζώα, και απέναντί τους εμφανίζεται γενικά πιο ευάλωτο. Το φύλλο σπάει έτσι γρήγορα σε κομμάτια που μπαίνουν στο έδαφος, ενώ το αργό βιολογικό στάδιο εκκρεμεί ακόμη. Η μηχανική προηγείται της βιολογίας.

Δοκιμή του 2022 κατέγραψε υπολείμματα βιοδιασπώμενου φιλμ να παραμένουν στο έδαφος, ενώ αναλύσεις υπολειμμάτων από πιστοποιημένο βιοδιασπώμενο φιλμ δείχνουν ότι πέφτουν στο μέγεθος του μικροπλαστικού, με κατανομή παρόμοια με εκείνη των συμβατικών μικροπλαστικών. Υπολείμματα φιλμ με βάση το PBAT έχουν ανακτηθεί από έδαφος αγροκτήματος στη Νορβηγία.

Η έκθεση ασκεί κριτική και στον τρόπο που εκτιμήθηκε ο κίνδυνος. Ορισμένες εκτιμήσεις υποθέτουν μία μόνο εφαρμογή φιλμ και πλήρη διάσπαση μέσα σε ένα ή δύο χρόνια, κάτι που δεν περιγράφει χωράφι όπου το φιλμ στρώνεται κάθε σεζόν.

Τι δείχνουν τα δεδομένα για το έδαφος και τις καλλιέργειες

Οι επιδράσεις στα φυτά καταγράφονται σε συγκεντρώσεις που τα χωράφια εύλογα φτάνουν. Οι μελέτες αναφέρουν μεταβολές στον αριθμό των φύλλων στο μαρούλι, στην περιεκτικότητα σε χλωροφύλλη και στις παραμέτρους της φωτοσύνθεσης, καθώς και στην περιεκτικότητα των φύλλων σε άζωτο, φώσφορο και κάλιο. Καταγράφουν επίσης επιταχυνόμενη συσσώρευση υπεροξειδίου του υδρογόνου και υπεροξειδικών ριζών, αυξημένη μηλονική διαλδεΰδη, πτώση των διαλυτών πρωτεϊνών στα φύλλα και αυξημένη συσσώρευση καδμίου στις ρίζες του ρυζιού.

Πού βρίσκεται το κατώφλι της βλάβης μέσα στο εύρος που κουβαλά ένα χωράφι.png

Αρκετές από αυτές τις αποκρίσεις ήταν παρόμοιες ανάμεσα σε βιοδιασπώμενα και συμβατικά σωματίδια. Σε μια μελέτη του 2024 το βιοδιασπώμενο υλικό βγήκε χειρότερο, με τα μικροπλαστικά PBAT να προκαλούν σημαντικά μεγαλύτερες επιπτώσεις από εκείνα του πολυαιθυλενίου στην οξειδωτική βλάβη, στον ρυθμό φωτοσύνθεσης, στη συσσωμάτωση του εδάφους, στη μικροβιακή δραστηριότητα και στο αμμώνιο του εδάφους. Η έκθεση το αντιμετωπίζει ως προκαταρκτικό εύρημα και όχι ως οριστικό, όμως η κατεύθυνσή του μετράει για όποιον θεωρεί ότι η αντικατάσταση είναι αυτομάτως βελτίωση.

Μπροστά στο εύλογο εύρος υπολειμμάτων από 0,004% έως 0,4%, ένα κατώφλι επίδρασης στο 0,02% βρίσκεται άνετα μέσα στις συγκεντρώσεις που κουβαλά ένα χωράφι σε λειτουργία.

Τα πρόσθετα δεν φεύγουν μαζί με το φιλμ

Τα χημικά πρόσθετα φτάνουν έως και το 60% της συνολικής μάζας ενός πλαστικού και περιλαμβάνουν πλαστικοποιητές, αντιοξειδωτικά, φίλτρα υπεριώδους ακτινοβολίας και άλλες ενώσεις με αναγνωρισμένες τοξικές ιδιότητες. Τα πρόσθετα των βιοδιασπώμενων πλαστικών μπορεί να είναι εξίσου σύνθετα και εξίσου επικίνδυνα με εκείνα των συμβατικών.

Καθώς το πολυμερές διασπάται, τα χημικά αυτά απελευθερώνονται και η τύχη τους αποσυνδέεται από το υλικό που τα μετέφερε. Ένα φιλμ μπορεί δηλαδή να βιοδιασπαστεί όπως υπόσχεται και να αφήσει πίσω του το φορτίο των προσθέτων. Γι' αυτό η έκθεση ξεχωρίζει τον ρυθμό διάσπασης από την περιβαλλοντική ασφάλεια.

Τι σημαίνει αυτό για την επιλογή του υλικού

Τίποτα από αυτά δεν οδηγεί πίσω στο πολυαιθυλένιο, που δεν βιοδιασπάται καθόλου στο έδαφος και πρέπει να μαζευτεί, συνήθως ατελώς. Οδηγεί όμως στο να αντιμετωπίζεται το βιοδιασπώμενο φιλμ ως υλικό που θέλει διαχείριση και όχι ως λύση απόρριψης.

Η πιστοποίηση μετράει, αφού ορισμένα βιοπλαστικά δεν έχουν σχεδιαστεί καθόλου για διάσπαση μέσα στο έδαφος, ενώ σε κάποιες χώρες υπάρχουν πρότυπα για τη βιοδιάσπαση στο έδαφος. Η καθαρή επισήμανση και η ιχνηλασιμότητα αξίζει να ζητούνται τη στιγμή της αγοράς. Όπου το επιτρέπει η καλλιέργεια, οι μη πλαστικές εναλλακτικές, όπως το άχυρο, το χαρτί ή η ζωντανή φυτοκάλυψη, παρακάμπτουν το ζήτημα, ενώ τα πιο χοντρά φιλμ που μαζεύονται καθαρά αφήνουν λιγότερα πίσω τους.

Ο περιορισμός της έκτασης κάτω από φιλμ και η καλύτερη συλλογή και ανακύκλωση όσων χρησιμοποιούνται πιάνουν την πλευρά του όγκου, που δεν είναι μικρή. Η χρήση αγροτικών πλαστικών τρέχει γύρω στους 13,4 εκατομμύρια τόνους τον χρόνο και τα φιλμ αποτελούν περίπου το 40%. Το ευρωπαϊκό έργο PAPILLONS υπολογίζει ότι Ελλάδα, Ιταλία, Πορτογαλία και Ισπανία μαζί παράγουν 1,8 εκατομμύρια τόνους αγροτικών πλαστικών αποβλήτων τον χρόνο, από τους οποίους περίπου 300.000 τόνοι είναι φιλμ κάλυψης, εδαφοκάλυψης και χαμηλών τούνελ.

Η αξία της εδαφοκάλυψης δεν αμφισβητείται και παραμένει στη θέση της, για τον έλεγχο των ζιζανίων, τη συγκράτηση της υγρασίας και τη ρύθμιση της θερμοκρασίας του εδάφους. Το ερώτημα που θέτει η έκθεση είναι στενότερο. Αφορά το ποιο υλικό μένει πίσω, και το αν η ετικέτα στο ρολό περιγράφει πράγματι τι συμβαίνει μόλις αυτό ενσωματωθεί στο χώμα.