Ένα έντομο μερικών χιλιοστών εντοπίζει τον σωστό καρπό, το σωστό ταίρι και τη σωστή πηγή τροφής μέσα σε έναν ελαιώνα εκατοντάδων δέντρων. Το κάνει σχεδόν αποκλειστικά με την όσφρηση, και οι ουσίες που το καθοδηγούν έχουν ταυτοποιηθεί σε μεγάλο βαθμό, με σημαντική συμβολή ελληνικών ερευνητικών ομάδων.
Η γνώση αυτή είναι που στηρίζει κάθε παγίδα και κάθε δολωματικό ψεκασμό.
Τρεις διαφορετικές κατηγορίες οσμών
Ο δάκος ανταποκρίνεται σε τρεις ομάδες πτητικών ουσιών, με διαφορετικό ρόλο η καθεμία.
Οι οσμές του ξενιστή, δηλαδή οι πτητικές ενώσεις που εκλύει ο ίδιος ο καρπός, οδηγούν το θηλυκό στο σημείο ωοτοκίας.
Οι οσμές τροφής, κυρίως ενώσεις που περιέχουν άζωτο, οδηγούν και τα δύο φύλα σε πηγές πρωτεΐνης.
Οι φερομόνες, οι ουσίες που εκλύει το ίδιο το έντομο, φέρνουν σε επαφή τα δύο φύλα.
Κάθε μία από τις τρεις έχει αξιοποιηθεί σε εργαλεία παρακολούθησης ή αντιμετώπισης, με διαφορετική επιτυχία.
Η ολεάνη
Η κύρια φερομόνη φύλου του δάκου ταυτοποιήθηκε ως η σπειροκετάλη 1,7-διοξασπειρο[5.5]εννεαδεκάνιο, γνωστή ως ολεάνη. Παράγεται κυρίως από το θηλυκό, εκκρίνεται από τους ορθικούς αδένες, και προσελκύει τα αρσενικά.
Η ταυτοποίησή της έγινε στις αρχές της δεκαετίας του 1980, με τις εργασίες των Baker και συνεργατών και των Μαζωμένου και Χανιωτάκη, ερευνητών που εργάστηκαν στην Ελλάδα και συνέβαλαν καθοριστικά στην κατανόηση της χημικής επικοινωνίας του είδους.
Η φερομόνη δεν είναι μία μόνο ουσία. Μαζί με την ολεάνη έχουν εντοπιστεί το α-πινένιο, η νονανάλη και ο δωδεκανοϊκός αιθυλεστέρας, ενώ μεταγενέστερες έρευνες πρόσθεσαν πάνω από είκοσι δευτερεύουσες ενώσεις. Η ολεάνη παραμένει η πιο δραστική και η μόνη που έχει αξιοποιηθεί ευρέως.
Το ίδιο μόριο, δύο διαφορετικοί παραλήπτες
Το πιο ενδιαφέρον εύρημα της έρευνας πάνω στο είδος αφορά τη γεωμετρία του ίδιου του μορίου.
Η ολεάνη είναι χειρόμορφο μόριο, δηλαδή υπάρχει σε δύο κατοπτρικές μορφές που δεν ταυτίζονται μεταξύ τους, όπως το αριστερό με το δεξί χέρι. Οι δύο αυτές μορφές ονομάζονται εναντιομερή.
Το θηλυκό εκλύει την ολεάνη ως ρακεμικό μείγμα, δηλαδή και τα δύο εναντιομερή σε ίσες ποσότητες. Τα δύο φύλα όμως δεν αντιλαμβάνονται το ίδιο πράγμα.
Σε δοκιμές εργαστηρίου και πεδίου, τα αρσενικά ανταποκρίθηκαν αποκλειστικά στο (R) εναντιομερές, το οποίο λειτουργεί ως ελκυστικό φύλου. Τα θηλυκά ανταποκρίθηκαν αποκλειστικά στο εναντιομερές (S), με ενδείξεις ότι λειτουργεί ως παράγοντας συγκράτησης σε μικρή απόσταση και ως διεγερτικό κατά τη σύζευξη.
Μία έκκριση μεταφέρει δηλαδή δύο διαφορετικά μηνύματα, και ο παραλήπτης καθορίζεται από τη γεωμετρία του μορίου.
Το αρσενικό απαντά
Η επικοινωνία δεν είναι μονόδρομη. Έχει διαπιστωθεί ότι τα αρσενικά παράγουν στους ορθικούς τους αδένες (Z)-9-τρικοζένιο, γνωστό και ως μουσκαλούρη, ουσία που προσελκύει επιλεκτικά τα θηλυκά.
Η διαπίστωση αυτή άλλαξε την εικόνα που υπήρχε για το είδος, καθώς έδειξε ότι και τα δύο φύλα εκλύουν ελκυστικά και συμμετέχουν ενεργά στην αναζήτηση συντρόφου.
Γιατί οι παγίδες δεν χρησιμοποιούν φερομόνη
Παρότι η ολεάνη είναι γνωστή και συνθετικά διαθέσιμη εδώ και δεκαετίες, τα οργανωμένα δίκτυα παρακολούθησης χρησιμοποιούν τροφικά ελκυστικά, δηλαδή αμμωνιακά άλατα και υδρολυμένες πρωτεΐνες.
Ο λόγος προκύπτει από τα ίδια τα ευρήματα. Η ολεάνη προσελκύει κυρίως αρσενικά, ενώ τη ζημιά στον καρπό την προκαλούν αποκλειστικά τα θηλυκά. Μια παγίδα που πιάνει αρσενικά δίνει έμμεση πληροφορία για το μέγεθος του πληθυσμού, όχι άμεση για την πίεση ωοτοκίας.
Τα τροφικά ελκυστικά λειτουργούν διαφορετικά. Στοχεύουν τη διατροφική ανάγκη και όχι την αναπαραγωγική, οπότε προσελκύουν και τα δύο φύλα. Επειδή μάλιστα τα θηλυκά χρειάζονται πρωτεΐνη για την ωρίμανση των ωαρίων τους, η ανταπόκρισή τους στα ελκυστικά αζώτου είναι έντονη ακριβώς την περίοδο που πρόκειται να ωοτοκήσουν.
Η γ-εξαλακτόνη και μια πιθανή αλλαγή
Πρόσφατη έρευνα άνοιξε νέα κατεύθυνση. Ταυτοποιήθηκε η γ-εξαλακτόνη, ουσία που εκλύεται αποκλειστικά από τα αρσενικά και βρέθηκε ελκυστική και για τα δύο φύλα.
Σε δοκιμές πεδίου, παγίδες με συνδυασμό όξινου ανθρακικού αμμωνίου και γ-εξαλακτόνης συνέλαβαν σημαντικά περισσότερα άτομα και των δύο φύλων ανά εβδομάδα, σε σύγκριση τόσο με το αμμωνιακό άλας μόνο του όσο και με τον συνδυασμό αμμωνιακού άλατος και ολεάνης.
Το εύρημα έχει πρακτική σημασία, γιατί αν επιβεβαιωθεί σε ευρεία κλίμακα, μπορεί να βελτιώσει την αποδοτικότητα της μαζικής παγίδευσης, μεθόδου η οποία σήμερα περιορίζεται από τον μεγάλο αριθμό παγίδων που απαιτεί.
Η θερμοκρασία αλλάζει την ανταπόκριση
Ένα τελευταίο στοιχείο συνδέει τη χημική οικολογία με το ημερολόγιο του ελαιώνα.
Έρευνα σε μεσογειακές συνθήκες έδειξε ότι η ανταπόκριση των θηλυκών στις πτητικές ουσίες του καρπού εξαρτάται από τη θερμοκρασία. Η ανταπόκριση κορυφώνεται γύρω στους 30 βαθμούς και μηδενίζεται πρακτικά στους 15 και στους 35.
Οι ίδιες ουσίες δηλαδή δεν έχουν την ίδια δράση σε κάθε συνθήκη. Μια παγίδα που δουλεύει τον Σεπτέμβριο μπορεί να δίνει ελάχιστες συλλήψεις μέσα στον καύσωνα του Αυγούστου, χωρίς ο πληθυσμός να έχει μειωθεί.
Σημαντικές σημειώσεις
Τα ευρήματα που περιγράφονται προέρχονται από ερευνητικές εργασίες και αφορούν την κατανόηση της συμπεριφοράς του εντόμου. Η επιλογή ελκυστικών, η πυκνότητα των παγίδων και ο χρόνος των επεμβάσεων στον αγρό καθορίζονται από τα κατά τόπους προγράμματα και δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων, σε συνεργασία με γεωπόνο.
Πηγές
- Mazomenos, B. E. & Haniotakis, G. E. Sex-specific activity of (R) and (S) 1,7-dioxaspiro[5.5]undecane, the major pheromone of Dacus oleae. Journal of Chemical Ecology.
- Analyzing Diurnal and Age-Related Pheromone Emission of the Olive Fruit Fly, Bactrocera oleae by Sequential SPME-GCMS Analysis. Journal of Chemical Ecology.
- Canale, A. et al. Behavioural and electrophysiological responses of the olive fruit fly to male and female borne sex attractants. Chemoecology.
- A shift in the paradigm, a male-specific lactone increases the response of both sexes of the olive fruit fly to the food lure ammonium bicarbonate. Journal of Pest Science.
- International Olive Council. The olive fruit fly Bactrocera oleae (Rossi), World Catalogue of Olive Varieties.
