Στις χώρες υψηλού εισοδήματος, κάθε απασχολούμενος στον αγροτικό τομέα παράγει αξία που ξεπερνά τα 21.100 δολάρια ΗΠΑ (USD) τον χρόνο. Στην υποσαχάρια Αφρική και τη Νότια Ασία, το αντίστοιχο ποσό μόλις που φτάνει τα 930 δολάρια. Η αναλογία ξεπερνά το είκοσι προς ένα και αποτελεί την αφετηρία της έκθεσης OECD-FAO Agricultural Outlook 2026-2035, της δεκαετούς προβολής που δημοσιεύουν από κοινού ο ΟΟΣΑ και ο FAO. Το φετινό ειδικό αφιέρωμα στην παραγωγικότητα της γεωργικής εργασίας οδηγεί σε ένα άβολο συμπέρασμα. Τα αγροτικά εισοδήματα θα αυξηθούν μέσα στη δεκαετία, το χάσμα όμως ουσιαστικά δεν θα μικρύνει.
Πίσω από τον μέσο όρο του 9% κρύβονται τεράστιες αποκλίσεις
Το μέσο ακαθάριστο αγροτικό εισόδημα ανά απασχολούμενο προβλέπεται να αυξηθεί κατά 9% έως το 2035, χάρη στα κέρδη παραγωγικότητας, παρά το αυξημένο κόστος εισροών και τις σταθερές ή ελαφρώς χαμηλότερες πραγματικές διεθνείς τιμές. Σε παγκόσμιο επίπεδο, το μέγεθος αντιστοιχεί σε περίπου 3.800 δολάρια ανά απασχολούμενο. Ο μέσος όρος όμως κρύβει περισσότερα απ' όσα αποκαλύπτει.
Στις χώρες υψηλού εισοδήματος, η αξία ανά απασχολούμενο εκτιμάται σε 21.100 δολάρια για την περίοδο 2023-2025 και προβλέπεται να φτάσει τα 22.155 δολάρια το 2035. Τις υψηλότερες τιμές καταγράφουν η Βόρεια Αμερική, η Δυτική Ευρώπη και η Ωκεανία, όπου μεγάλες εκτάσεις καλλιεργούνται με ελάχιστα εργατικά χέρια, εκτεταμένη εκμηχάνιση και σημαντικά κεφάλαια. Στον αντίποδα, όσοι απασχολούνται στον αγροτικό τομέα των χωρών χαμηλού εισοδήματος υπολογίζεται ότι θα δουν το αντίστοιχο ποσό να ανεβαίνει από τα 930 μόλις στα 1.100 δολάρια περίπου μέσα στην ίδια δεκαετία. Η αύξηση του 17% φαίνεται σημαντική μόνο μέχρι να συγκριθεί με τη βάση της. Επιπλέον 170 δολάρια τον χρόνο, μοιρασμένα σε μια δεκαετία, δεν βγάζουν ένα αγροτικό νοικοκυριό από τη φτώχεια, και η έκθεση το γράφει καθαρά, χαρακτηρίζοντας τις συνθήκες αυτές ανεπαρκείς για την ανακούφιση της αγροτικής φτώχειας.
Οι μεγαλύτερες μεταβολές αναμένονται στις χώρες χαμηλότερου μεσαίου εισοδήματος, όπου προβλέπονται τα ισχυρότερα κέρδη παραγωγικότητας και η αξία ανά απασχολούμενο εκτιμάται ότι θα φτάσει περίπου τα 2.700 δολάρια το 2035, καθώς η εκμηχάνιση βελτιώνει την αξιοποίηση της γης και τον χρόνο σποράς και συγκομιδής. Πολλές οικονομίες μεσαίου εισοδήματος στη Λατινική Αμερική, την Ανατολική Ευρώπη και την Ανατολική και Κεντρική Ασία περνούν σταδιακά από την εντατική σε εργασία παραγωγή σε πιο εμπορικά, εντατικά σε κεφάλαιο συστήματα, ενώ παράλληλα ελευθερώνονται εργατικά χέρια για καλύτερα αμειβόμενες δουλειές έξω από την εκμετάλλευση.
Η παραγωγικότητα της εργασίας μετρά περισσότερο από τις αποδόσεις
Η έκθεση διακρίνει δύο μεγέθη που συχνά συγχέονται. Η αύξηση των αποδόσεων ανεβάζει την παραγωγή ανά εκτάριο. Η παραγωγικότητα της εργασίας ανεβάζει την παραγωγή, άρα και το εισόδημα, ανά άνθρωπο. Σε αγροτικές οικονομίες όπου τα νοικοκυριά διαθέτουν άφθονα εργατικά χέρια και ελάχιστο κεφάλαιο, το εισόδημα εξαρτάται κυρίως από το πόσο αποδοτικά αξιοποιείται αυτή η εργασία και από τις δυνατότητες απασχόλησης έξω από την εκμετάλλευση, και λιγότερο από τα βιολογικά κέρδη των καλλιεργειών.
Γι' αυτό η έκθεση τοποθετεί στο επίκεντρο την εκμηχάνιση και την αυτοματοποίηση, την καλύτερη διαχείριση της εκμετάλλευσης, τα εργαλεία διαχείρισης κινδύνου και τις ευκαιρίες εργασίας έξω από αυτήν, και όχι μόνο τις αποδόσεις. Οι σχετικές τεχνολογίες, από την καθοδήγηση των μηχανημάτων έως τη δορυφορική παρακολούθηση και τη λίπανση μεταβλητών δόσεων, μεγαλώνουν την αξία που παράγει κάθε απασχολούμενος, δηλαδή το μέγεθος που καθορίζει τελικά το αγροτικό εισόδημα.
Η εκμηχάνιση όμως εκτοπίζει και εργασία, και όπου δεν δημιουργούνται αρκετές θέσεις έξω από τη γεωργία, οι άνθρωποι που φεύγουν από τα χωράφια καταλήγουν σε επισφαλείς άτυπες δουλειές αντί για τομείς με υψηλότερη παραγωγικότητα. Σε πολλές χώρες χαμηλού και χαμηλότερου μεσαίου εισοδήματος η εργασία εγκαταλείπει τη γεωργία εδώ και χρόνια, πολύ συχνά όμως χωρίς να βρίσκει κάτι που να πληρώνει καλύτερα. Τα κέρδη παραγωγικότητας στο χωράφι μετατρέπονται σε υψηλότερα αγροτικά εισοδήματα μόνο όταν υπάρχουν αξιοπρεπείς θέσεις εργασίας για τα χέρια που περισσεύουν.
Η πιθανότητα τα εισοδήματα να μείνουν κάτω από τις προβλέψεις
Οι παραπάνω προβολές αποτελούν το βασικό σενάριο, και γύρω από κάθε βασικό σενάριο τα αγροτικά εισοδήματα παρουσιάζουν έντονες διακυμάνσεις. Για να ποσοτικοποιηθεί ο κίνδυνος, η έκθεση πήρε τις διακυμάνσεις του ακαθάριστου αγροτικού εισοδήματος ανά απασχολούμενο της περιόδου 2000-2025 και τις πρόβαλε στην επόμενη δεκαετία.
Η ανάλυση δείχνει πιθανότητα 25% το παγκόσμιο εισόδημα ανά απασχολούμενο να υστερήσει τουλάχιστον κατά 12% έναντι του βασικού σεναρίου σε οποιοδήποτε έτος έως το 2035. Στις χώρες χαμηλού εισοδήματος η πιθανή υστέρηση ξεπερνά το 20%, περισσότερο δηλαδή από ολόκληρη την προβλεπόμενη αύξηση του 17%. Οι πιθανότητες, με άλλα λόγια, είναι περίπου μία στις τέσσερις τα αγροτικά εισοδήματα στις φτωχότερες χώρες να κλείσουν τη δεκαετία χαμηλότερα από το σημείο εκκίνησης. Και η αστάθεια αυτή κοστίζει πέρα από τις κακές χρονιές, γιατί αποθαρρύνει τις επενδύσεις και τους νεότερους παραγωγούς που χρειάζεται ο εκσυγχρονισμός της παραγωγής.
Από αυτή την εικόνα κινδύνου προκύπτουν και οι συστάσεις πολιτικής. Στρατηγικές ανθεκτικότητας και διαφοροποίησης που περιορίζουν τις απώλειες, καλύτερη πληροφόρηση ώστε οι παραγωγοί να διαχειρίζονται οι ίδιοι τους κινδύνους τους, εργαλεία αγοράς όπως η ασφάλιση και τα συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης για τη μεταφορά του κινδύνου, και κρατική στήριξη συγκεντρωμένη στα σπάνια αλλά καταστροφικά γεγονότα.
Τι θα έκλεινε πραγματικά το χάσμα
Το χάσμα οφείλεται κατά κύριο λόγο στη δομή των οικονομιών, και οι δομές αλλάζουν αργά. Όπου η γεωργία αντιπροσωπεύει μεγάλο μερίδιο του ΑΕΠ, κυρίως σε χώρες χαμηλού και χαμηλότερου μεσαίου εισοδήματος, η παραγωγή ανά απασχολούμενο είναι σταθερά η χαμηλότερη. Ο αγροτικός τομέας απασχολεί εκεί μεγάλο μέρος του εργατικού δυναμικού, όμως κάθε απασχολούμενος παράγει μικρή αξία. Στον αντίποδα, στις χώρες υψηλού εισοδήματος η γεωργία κατέχει μικρό μερίδιο του ΑΕΠ με υψηλή παραγωγικότητα ανά απασχολούμενο. Οι χώρες ανώτερου μεσαίου εισοδήματος ακολουθούν σταδιακή πορεία από το ένα άκρο προς το άλλο.
Για την Ελλάδα και την υπόλοιπη ΕΕ, που στην ανάλυση εντάσσονται στην ομάδα υψηλού εισοδήματος, το εύρημα διαβάζεται διπλά. Τα κέρδη παραγωγικότητας στις χώρες χαμηλότερου μεσαίου εισοδήματος σημαίνουν εντονότερο ανταγωνισμό στις εξαγωγικές αγορές, ενώ η στασιμότητα των φτωχότερων περιοχών διατηρεί την πίεση στις διεθνείς αλυσίδες τροφίμων, μια πραγματικότητα που ούτε η ΚΑΠ ούτε οι ευρωπαϊκές εκμεταλλεύσεις μπορούν να αγνοήσουν.
Το πακέτο που περιγράφει η έκθεση για τις χώρες χαμηλού εισοδήματος περιλαμβάνει πρόσβαση σε επενδυτικά κεφάλαια για την εκμηχάνιση της παραγωγής, ποιοτικές εισροές και συμβουλευτική υποστήριξη, καλύτερες αγροτικές υποδομές και εφοδιαστική, ανθεκτικότερα συστήματα παραγωγής και περισσότερες θέσεις εργασίας έξω από τη γεωργία, όλα στην ίδια κατεύθυνση. Καμία σύσταση δεν είναι καινούργια. Αυτό που προσθέτει η έκθεση είναι η αριθμητική της αδράνειας. Αν η πορεία δεν αλλάξει, σε δέκα χρόνια ο απασχολούμενος στον αγροτικό τομέα της υποσαχάριας Αφρικής θα εξακολουθεί να παράγει μέσα σε έναν χρόνο όση αξία παράγει ο συνάδελφός του στη Βόρεια Αμερική μέσα σε τρεις εβδομάδες, σε έναν κόσμο που θα ζητά και από τους δύο να παράγουν περισσότερα.
Πηγές
- OECD/FAO. (2026). OECD-FAO Agricultural Outlook 2026-2035. OECD Publishing, Παρίσι και FAO, Ρώμη.
