Πώς ανακάμπτει η ελιά μετά από πυρκαγιά

Ένας καμένος ελαιώνας μοιάζει με ολική απώλεια. Στις περισσότερες περιπτώσεις δεν είναι, γιατί η ελιά ανήκει στα μεσογειακά είδη που αναγεννώνται μετά από φωτιά και όχι σε αυτά που εξαρτώνται από τον σπόρο. Η ανάκαμψη όμως δεν είναι αυτόματη ούτε ίδια για κάθε δέντρο, και μία απόφαση μέσα στον πρώτο χρόνο μπορεί να καθορίσει αν ο ελαιώνας θα ξαναδώσει την ποικιλία που είχε ή κάτι εντελώς διαφορετικό.

Γιατί η ελιά αναβλασταίνει

Η ικανότητα αυτή δεν είναι τυχαία. Η Olea europaea subsp. europaea περιλαμβάνεται στα μεσογειακά είδη που σχηματίζουν λιγνοτόζο, ένα ξυλώδες εξόγκωμα στη ζώνη μετάβασης από τη ρίζα στον κορμό, το οποίο φέρει συστάδες αδρανών οφθαλμών και αποθέματα υδατανθράκων. Σε ορισμένα είδη το εξόγκωμα διακρίνεται εύκολα, ενώ σε άλλα φανερώνεται μόνο αν ανασκαφεί η περιοχή του λαιμού.

Ο μηχανισμός επιβίωσης στηρίζεται στη μόνωση που προσφέρει το ίδιο το έδαφος. Οι αδρανείς οφθαλμοί που βρίσκονται στο ύψος του λαιμού και ελαφρώς χαμηλότερα προστατεύονται από τη θερμότητα, οπότε παραμένουν ζωντανοί ακόμη και όταν όλο το υπέργειο μέρος καταστρέφεται. Η αναγέννηση των ειδών που αναβλασταίνουν είναι σχετικά απλή διαδικασία, ακριβώς επειδή η νέα βλάστηση τροφοδοτείται από υπόγεια βιομάζα που επέζησε σχεδόν άθικτη.

Τι ακριβώς σκοτώνει το υπέργειο μέρος

Το δέντρο δεν χάνεται επειδή κάηκαν τα φύλλα. Χάνεται όταν καταστραφεί το κάμβιο, το λεπτό στρώμα ζωντανών κυττάρων ακριβώς κάτω από τον φλοιό, μέσα από το οποίο κινούνται νερό και θρεπτικά.

Σε πυρκαγιές μεγάλης έντασης, ο χυμός μέσα στον κορμό ζεσταίνεται τόσο ώστε να ατμοποιείται και να καταστρέφει το κάμβιο από μέσα, ακόμη και όταν ο φλοιός φαίνεται σχετικά ακέραιος εξωτερικά. Το αποτέλεσμα είναι ένα δέντρο νεκρό πάνω από την επιφάνεια του εδάφους, με ζωντανό ριζικό σύστημα από κάτω. Από αυτή ακριβώς την κατάσταση προκύπτουν οι παραφυάδες που εμφανίζονται γύρω από τον κορμό τους επόμενους μήνες.

Γι' αυτό και η αξιολόγηση της ζημιάς δεν γίνεται από την όψη της κόμης αλλά από την κατάσταση του φλοιού και του κάμβιου. Στα κατεστραμμένα τμήματα, ο φλοιός εμφανίζει σχισίματα και αποκολλήσεις μέσα σε περίπου έναν μήνα, ενώ στα ζωντανά εμφανίζονται αναβλαστήσεις.

Πόσο γρήγορα ξεκινά η αναβλάστηση

Πιο γρήγορα από όσο περιμένει κανείς. Μελέτη σε ελιές που είχαν δεχθεί αυστηρή κοπή κατέγραψε έναρξη αναβλάστησης μέσα σε λίγες μόλις εβδομάδες.

Υπάρχει μάλιστα ένα φαινομενικό παράδοξο. Δέντρα με ολοκληρωτική καταστροφή του υπέργειου μέρους δίνουν συχνά τα πρώτα σημάδια αναγέννησης πολύ νωρίτερα από δέντρα που έχασαν μόνο μέρος του φυλλώματος. Η εξήγηση βρίσκεται στην κατανομή των αποθεμάτων. Όταν δεν απομένει υπέργεια βλάστηση να συντηρηθεί, το ριζικό σύστημα διοχετεύει αμέσως τα αποθέματά του σε νέους βλαστούς από τη βάση. Όταν απομένει, το δέντρο πρώτα τη συντηρεί και ακολουθεί τον κανονικό εποχικό ρυθμό.

Τι καθορίζει αν το δέντρο θα επιβιώσει

Δύο παράγοντες έχουν καταγραφεί με σαφήνεια σε πειραματικές συνθήκες.

Το μέγεθος του δέντρου: Σε μελέτη σε πυρκαγιά χαμηλής έντασης, τα μεγαλύτερα δέντρα με κορμούς και κλάδους διαμέτρου μεγαλύτερης από 20 χιλιοστά δεν σκοτώθηκαν, ενώ το 80% των νεαρών φυτών με στελέχη κάτω από 20 χιλιοστά χάθηκε. Η διαφορά αποδίδεται στο ότι τα μεγαλύτερα άτομα διαθέτουν περισσότερους προστατευμένους οφθαλμούς και μεγαλύτερα αποθέματα.

Η υδατική κατάσταση πριν από τη φωτιά: Στην ίδια μελέτη, η χαμηλότερη βροχόπτωση που προηγήθηκε του συμβάντος φαίνεται να αύξησε τη θνησιμότητα, μειώνοντας την ικανότητα των μικρών φυτών να αναβλαστήσουν λόγω υδατικής καταπόνησης. Ένας ελαιώνας που μπαίνει στη φωτιά ήδη διψασμένος έχει μικρότερες πιθανότητες από έναν επαρκώς ποτισμένο.

Οι παρατηρήσεις αυτές προέρχονται από μελέτες σε αυτοφυείς πληθυσμούς ελιάς εκτός καλλιέργειας, οπότε τα ποσοστά δεν μεταφέρονται αυτούσια σε οργανωμένο ελαιώνα. Η κατεύθυνση όμως είναι σαφής και συμφωνεί με την πρακτική εμπειρία.

Το σημείο εμβολιασμού αλλάζει τα πάντα

Εδώ βρίσκεται η απόφαση που κρίνει τι ελαιώνα θα έχετε σε πέντε χρόνια, και συνήθως δεν αναφέρεται στις οδηγίες αποκατάστασης.

Όταν το δέντρο έχει προκύψει από εμβολιασμό, οι παραφυάδες που ξεπετάγονται από τη βάση δεν ανήκουν στην ποικιλία σας. Ανήκουν στο υποκείμενο, δηλαδή στο φυτό πάνω στο οποίο έγινε ο εμβολιασμός, το οποίο συχνά είναι αγριελιά ή διαφορετική ποικιλία επιλεγμένη για ζωηρότητα και προσαρμογή στο έδαφος.

Το πόσο συχνό είναι αυτό το φαινόμενο έχει τεκμηριωθεί γενετικά. Σε έρευνα με μοριακούς δείκτες σε 310 παλαιά ελαιόδεντρα από 32 ελαιώνες, όπου συγκρίθηκε το γενετικό αποτύπωμα της κόμης με αυτό των παραφυάδων της βάσης, στο 82,7% των δέντρων τα δύο ήταν γενετικά διαφορετικά. Η γενετική ποικιλότητα των παραφυάδων ήταν μάλιστα πολύ μεγαλύτερη από εκείνη της κόμης. Αντίστοιχη εικόνα προέκυψε και σε μνημειακά ελαιόδεντρα της Σικελίας, όπου στις περισσότερες περιπτώσεις κόμη και παραφυάδα δεν είχαν καμία γενετική αντιστοιχία.

Η πρακτική συνέπεια είναι απλή. Αν επιλέξετε μια παραφυάδα που ξεκινά κάτω από το σημείο εμβολιασμού και την αφήσετε να γίνει το νέο δέντρο, καλλιεργείτε στην ουσία το υποκείμενο. Το δέντρο θα μεγαλώσει, θα είναι ζωηρό, και θα δώσει καρπό διαφορετικό από αυτόν που περιμένατε.

Πριν επιλέξετε παραφυάδες, εντοπίστε το σημείο εμβολιασμού. Φαίνεται ως εξόγκωμα ή γραμμή πάνω στον κορμό, συχνά με διαφορά στο χρώμα ή στην υφή του φλοιού εκατέρωθεν. Κρατήστε μόνο αναβλαστήσεις πάνω από αυτό. Στα φυτά που προήλθαν από μόσχευμα και δεν είναι εμβολιασμένα, το πρόβλημα δεν υφίσταται και η ανασύσταση μπορεί να γίνει ακόμη και από βλαστούς που εμφανίζονται στο επίπεδο του εδάφους ή χαμηλότερα.

Οι τρεις επιλογές μετά τη φωτιά

Η μεσαία επιλογή αξίζει ιδιαίτερη προσοχή, γιατί συχνά αγνοείται. Αντί να εκριζωθεί ένα δέντρο με απόλυτα υγιές ριζικό σύστημα επειδή η παραφυάδα ανήκει στο υποκείμενο, η παραφυάδα μπορεί να εμβολιαστεί με την επιθυμητή ποικιλία. Ένα εγκατεστημένο ριζικό σύστημα δεκαετιών τροφοδοτεί τη νέα βλάστηση με ρυθμό που κανένα νεοφυτεμένο δεντράκι δεν μπορεί να πλησιάσει.

Πόσος χρόνος χρειάζεται για παραγωγή

Η ανάκαμψη μετριέται σε χρόνια, όχι σε μήνες. Καλλιεργητής στην Καλιφόρνια που παρακολούθησε τα δικά του δέντρα μετά από πυρκαγιά αναφέρει ότι τριάμισι χρόνια μετά τα αναγεννημένα δέντρα έδιναν ελαφριά παραγωγή ελιάς.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η ικανότητα αναγέννησης από τη βάση είναι σπάνια στα οπωροφόρα. Στα καλιφορνέζικα δεδομένα περιορίζεται ουσιαστικά στην ελιά, τη συκιά και τον φοίνικα, ενώ τα υπόλοιπα οπωροφόρα είναι εμβολιασμένα σε υποκείμενα διαφορετικής ποικιλίας ή και είδους, οπότε η αναβλάστηση από τη βάση δεν αποκαθιστά την καλλιέργεια.

Πόσο αντέχει η ελιά στον χρόνο

Ένα παράδειγμα από την ανατολική Ισπανία δείχνει το εύρος αυτής της αντοχής. Ελαιόδεντρα στο Montán, φυτεμένα παλιά για παραγωγή και αρχικά μονόκορμα με τον τυπικό χοντρό κορμό, κάηκαν το 1994. Η φωτιά σκότωσε τον κύριο κορμό και το δέντρο έβγαλε πολλές παραφυάδες από τη βάση, γινόμενο πολύκορμο. Το 2015 η περιοχή κάηκε ξανά, σκοτώνοντας τις εικοσιενός ετών αναβλαστήσεις, και τα δέντρα έβγαλαν πάλι καινούριες.

Η δεύτερη φωτιά κατανάλωσε και τον νεκρό κορμό της πρώτης, μαζί με τη βάση του, αφήνοντας μια τρύπα στο κέντρο του δέντρου. Οι ερευνητές σημειώνουν ότι η εικόνα αυτή είναι αρκετά συνηθισμένη. Η ελιά δηλαδή επέζησε δύο πυρκαγιών σε διάστημα είκοσι ενός ετών.

Τι δεν κάνουμε

Δύο πρακτικές που φαίνονται λογικές είναι λάθος και αξίζει να αναφερθούν ρητά.

Δεν κλαδεύουμε πριν ξεκινήσει η αναβλάστηση: Το κλάδεμα πριν φανεί πού υπάρχει ζωντανό κάμβιο είτε αφαιρεί ζωντανό ξύλο είτε αφήνει νεκρό. Η αναβλάστηση καθορίζει το κλάδεμα, όχι το αντίστροφο.

Δεν αφαιρούμε αναβλαστήσεις την πρώτη βλαστική περίοδο: Το δέντρο πρέπει πρώτα να ανακτήσει φυλλική επιφάνεια και ριζικό σύστημα. Κάθε φύλλο τροφοδοτεί τη ρίζα και κάθε ρίζα στηρίζει περισσότερη βλάστηση. Η διαμόρφωση σχήματος έρχεται αργότερα, όταν υπάρχει από τι να επιλέξει κανείς.

Παράλληλα, η νέα βλάστηση είναι εξαιρετικά ευάλωτη σε φυλλοφάγα και ακάρεα, ενώ τα αποδυναμωμένα δέντρα αποτελούν προτιμώμενο στόχο για ξυλοφάγα έντομα. Τους άμεσους χειρισμούς αμέσως μετά τη φωτιά, όπως τους περιγράφει το δελτίο του Περιφερειακού Κέντρου Προστασίας Φυτών Ηρακλείου, τους βρίσκετε στα καμένα ελαιόδεντρα και τους χειρισμούς αποκατάστασης.

Σημαντικές σημειώσεις

Κάθε ελαιώνας που κάηκε έχει διαφορετική εικόνα, ανάλογα με την ένταση της πυρκαγιάς, τον χρόνο παραμονής της φωτιάς, την ηλικία και την κατάσταση των δέντρων και τη διαθεσιμότητα νερού. Τα ποσοστά και οι χρόνοι που αναφέρονται προέρχονται από μελέτες και καταγραφές σε συγκεκριμένες συνθήκες και λειτουργούν ως τάξη μεγέθους. Πριν από την εκτίμηση της ζημιάς και τον σχεδιασμό της αποκατάστασης, συνιστάται συνεργασία με γεωπόνο, ενώ για τις αποζημιώσεις ακολουθείται η διαδικασία καταγραφής από τον ΕΛΓΑ.

Πηγές

• Paula, S., Naulin, P. I., Arce, C., Galaz, C. & Pausas, J. G. Lignotubers in Mediterranean basin plants. Plant Ecology.
• Barazani, O. et al. A comparative analysis of genetic variation in rootstocks and scions of old olive trees. PMC.
• Recovery and genotyping ancient Sicilian monumental olive trees. Frontiers in Conservation Science.
• Horticulture Industry Network, Victoria. Recovery of olive groves after fire.
• Pausas, J. G. Olive trees resprouting.
• University of California ANR. After the Fire in the Avocado Grove, Replant or Sucker-Graft.