Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε τον Μάιο του 2026 μια έκθεση 119 σελίδων για το πώς οι Ευρωπαίοι αγρότες διαχειρίζονται τρεις παράλληλες πιέσεις:
- την κλιματική αλλαγή,
- τις κανονιστικές απαιτήσεις,
- τη δημογραφική συρρίκνωση του κλάδου.
Στη σελίδα 35 της έκθεσης βρίσκεται ο πιο αποκαλυπτικός αριθμός. Από 91 διακριτές προσαρμογές που καταγράφηκαν σε 15 εκμεταλλεύσεις σε 11 κράτη μέλη, το 56% αφορά μέτρα αποδοτικότητας (μικρές βελτιώσεις σε υπάρχοντα συστήματα), το 24% είναι υποκατάσταση (αντικατάσταση μιας πρακτικής με μια πιο ανθεκτική) και μόλις το 20% είναι ανασχεδιασμός (πραγματική δομική αλλαγή). Η αναλογία επαναλαμβάνεται σχεδόν αυτούσια σε κάθε πίεση που εξετάστηκε.
Η ίδια η Επιτροπή αντιμετωπίζει πλέον την προσαρμογή ως προϋπόθεση βιωσιμότητας των εκμεταλλεύσεων, όχι ως προαιρετική επιλογή, και τη συνδέει άμεσα με τη νέα Κοινή Αγροτική Πολιτική μετά το 2027. Η έκθεση, που ετοίμασε η γαλλική εταιρεία συμβούλων Oréade-Brèche με τη σύμβαση AGRI-2023-0329, αποτυπώνει με αριθμούς την απόσταση ανάμεσα στους στόχους που τίθενται από τις Βρυξέλλες και στη ρεαλιστική εικόνα του αγροτικού πεδίου.
Τι εξέτασε η έκθεση
Επιλέχθηκαν 15 περιπτώσεις σε 11 κράτη μέλη και επτά γεωργικούς τομείς. Κάθε περίπτωση συνδυάζει έναν τομέα με μια περιοχή και με μια συγκεκριμένη πίεση: σιτηρά στη Ρουμανία με ακραίο καύσωνα και ξηρασία, καλαμπόκι στη Nouvelle-Aquitaine με ξηρασία, κηπευτικά στην Ανδαλουσία με καύσωνες και έλλειψη νερού, αιγοπρόβατα στη Δυτική Ελλάδα με εντατικοποίηση καυσώνων, γαλακτοκομικά στη Σλοβακία και την Πολωνία με συνδυασμένη πίεση εργασίας και κλίματος, αμπελώνες στο Veneto και την Occitanie με λειψυδρία, χοιροτροφία στη Δανία και την Ολλανδία με νέους κανόνες για την καλή διαβίωση των ζώων, και άλλες αντίστοιχες.
Οι πιέσεις που εξετάστηκαν χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες. Στην κλιματική αλλαγή. Στις κανονιστικές μεταβολές (ΚΑΠ, φυτοπροστατευτικά προϊόντα, νιτρικά, καλή διαβίωση ζώων, στόχοι μείωσης αερίων του θερμοκηπίου). Και στις δημογραφικές μετακινήσεις (έλλειψη εργατικών χεριών και ανανέωση γενεών).
Η έκθεση παραδέχεται ρητά ότι τα ευρήματα δεν μπορούν να γενικευτούν σε όλες τις ευρωπαϊκές εκμεταλλεύσεις. Λειτουργούν ως εικόνες του ευρωπαϊκού πεδίου, με υποστηρικτικά οικονομικά στοιχεία από το Δίκτυο Γεωργικής Λογιστικής Πληροφόρησης (FADN), στατιστικά της Eurostat και κλιματικά δεδομένα του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος.
Οι τρεις τύποι προσαρμογής
Η έκθεση χρησιμοποιεί το πλαίσιο των Hill και MacRae (1996) για να ταξινομήσει τις προσαρμογές στις εκμεταλλεύσεις.
- Αποδοτικότητα. Διατήρηση του υπάρχοντος συστήματος με βελτιώσεις. Πιο αποτελεσματική στάγδην άρδευση, σύγχρονος έλεγχος κλίματος στους στάβλους, εργαλεία υποστήριξης αποφάσεων, λίπανση μεταβλητής δόσης. 51 από τις 91 παρατηρημένες προσαρμογές.
- Υποκατάσταση. Αντικατάσταση μιας πρακτικής ή ποικιλίας με μια πιο ανθεκτική στο κλίμα. Ποικιλίες ανθεκτικές στη ζέστη, υποκείμενα ανθεκτικά στην ξηρασία, εναλλακτικά καλλιεργούμενα είδη. 22 από τις 91 προσαρμογές.
- Ανασχεδιασμός. Αλλαγή του ίδιου του υποκείμενου συστήματος. Αλλαγή τύπου παραγωγής, αναδιάρθρωση αμπελώνα, αλλαγή αμειψισπορών, μετάβαση από συνδυασμένη αιγοπροβατοτροφία σε αμιγή προβατοτροφία. 18 από τις 91 προσαρμογές.
Όταν η έκθεση αναλύει τις προσαρμογές κατά πίεση, εμφανίζονται διαφορετικά μοτίβα. Στις προσαρμογές που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή, η κατανομή είναι περίπου 45% αποδοτικότητα, 45% υποκατάσταση, 10% ανασχεδιασμός. Η δημογραφική πίεση παράγει το μεγαλύτερο ποσοστό ανασχεδιασμού, 45%, γιατί η έλλειψη εργατικών χεριών συχνά οδηγεί τις εκμεταλλεύσεις είτε σε αναδιάρθρωση είτε σε έξοδο από τον κλάδο. Η κανονιστική πίεση μοιράζεται περίπου ισόποσα ανάμεσα σε αποδοτικότητα και ανασχεδιασμό, στο 41% η καθεμία.
Η ίδια η Επιτροπή ερμηνεύει τα ευρήματα ξεκάθαρα. Οι προσαρμογές «περιορίζονται συχνά σε βελτιστοποίηση ή υποκατάσταση πρακτικών, χωρίς να φτάνουν σε βαθιές δομικές αλλαγές».
Πώς αντιδρούν οι μεσογειακές εκμεταλλεύσεις
Στις μεσογειακές περιπτώσεις, τα μέτρα αποδοτικότητας κυριαρχούν στη δουλειά που γίνεται καθημερινά. Πιο αποτελεσματική στάγδην άρδευση. Αποθήκευση νερού στην εκμετάλλευση. Βελτιωμένη διαχείριση κλίματος στους σταβλισμούς. Εργαλεία υποστήριξης αποφάσεων για τη χρονική στιγμή της άρδευσης. Αντικατάσταση ποικιλιών με πιο θερμοανθεκτικές, συχνά μέσα από προγράμματα γενετικής βελτίωσης που χρηματοδοτεί η ίδια η βιομηχανία, και που αναφέρονται σε 8 από τις 15 περιπτώσεις.
Στην περίπτωση των κηπευτικών στην Ανδαλουσία, μέρος των παραγωγών εξετάζει σοβαρά την εγκατάλειψη της κηπευτικής λόγω λειψυδρίας. Στο Roussillon της Occitanie, ένας αμπελοκαλλιεργητής που έδωσε συνέντευξη για τη μελέτη περιγράφει τη στρατηγική του απλά: δραστική μείωση κόστους παραγωγής, παγωμένες επενδύσεις, εστίαση σε ό,τι δουλεύει σήμερα. Διυπουργική αποστολή στην Occitanie εκτιμά ότι η γεωργική γη της περιοχής θα μειωθεί κατά τουλάχιστον 10% μέσα στα επόμενα χρόνια.
Ο ανασχεδιασμός είναι σπανιότερος, αλλά υπάρχει. Αμπελώνες που αναδιαρθρώνονται με νέες ποικιλίες και διαφορετικές πυκνότητες φύτευσης. Μετάβαση από συνδυασμένη αιγοπροβατοτροφία σε αμιγή προβατοτροφία ως απάντηση σε διπλή πίεση από την αγορά και το κλίμα. Εγκατάλειψη οπωρώνων σε πολωνικές περιοχές, όπου το κόστος των επενδύσεων υπερβαίνει τις αναμενόμενες αποδόσεις, και η γη παραμένει ως περιουσιακό στοιχείο, όχι ως παραγωγικός αγρός.
Η περίπτωση της Ελλάδας
Η ελληνική μελέτη περίπτωσης αφορά την εκτατική αιγοπροβατοτροφία στη Δυτική Ελλάδα, με κύρια πίεση την εντατικοποίηση των καυσώνων. Μερικά ευρήματα ξεχωρίζουν.
Στη γαλακτοπαραγωγή της περιοχής συγκλίνουν προβλήματα από πολλές πλευρές. Λειψυδρία στις αρδευόμενες κτηνοτροφικές καλλιέργειες όπως ενσίρωμα καλαμποκιού και ζωοτροφές, έλλειψη νερού για πότισμα των ζώων, λιγότερο νερό για τις τυροκομικές μονάδες. Οι τιμές ζωοτροφών και λιπασμάτων αυξήθηκαν περίπου 25% μέσα στην περίοδο της μελέτης. Η θερμική καταπόνηση των ζώων μειώνει άμεσα την παραγωγή γάλακτος. Συγκρίσιμη περίπτωση από τη Σλοβακία ανέφερε πτώση 25% στην παραγωγή γάλακτος κατά τους καλοκαιρινούς μήνες.
Η στήριξη από την πολιτική υπάρχει, αλλά είναι κατακερματισμένη. Το περιφερειακό σχέδιο προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για τη Δυτική Ελλάδα κινητοποιεί πόρους από το ΕΤΠΑ, το LIFE και το ΕΓΤΑΑ. Το Περιφερειακό Πρόγραμμα Δυτικής Ελλάδας 2021-2027 συμπληρώνει τα μέτρα της ΚΑΠ με στοχευμένη υποστήριξη στη γαλακτοβιομηχανία, στις τυροκομικές μονάδες και στις επιχειρήσεις ζωοτροφών, και συνδυάζεται με προγράμματα κατάρτισης για ευάλωτες ομάδες, ανέργους και γυναίκες.
Ένα συγκεκριμένο κενό στην ελληνική περίπτωση αξίζει προσοχή. Η ισχύουσα ελληνική νομοθεσία για την καλή διαβίωση των ζώων δεν απαιτεί τη χρήση του Δείκτη Θερμοκρασίας-Υγρασίας (THI), που είναι ο διεθνώς αναγνωρισμένος δείκτης θερμικής καταπόνησης ζώων στους κτηνοτροφικούς χώρους. Αυτό σημαίνει ότι η αντιμετώπιση της θερμικής καταπόνησης μέσα σε στάβλους και αμελκτήρια δεν έχει μετρήσιμη βάση συμμόρφωσης, ακόμη και για ημιεντατικές και εντατικές εκμεταλλεύσεις. Η έκθεση κατατάσσει την έλλειψη αυτή στα «ελλιπή μέτρα» της ελληνικής περίπτωσης.
Όσα ανέφεραν οι Έλληνες παραγωγοί συμπίπτουν με όσα ακούστηκαν και στις υπόλοιπες μεσογειακές περιπτώσεις. Χαμηλή εμπιστοσύνη στις συμβουλευτικές υπηρεσίες, περιορισμένη οικονομική ικανότητα για επένδυση σε προσαρμογή, και η αίσθηση ότι ο αγρότης βρίσκεται εγκλωβισμένος ανάμεσα στην αυξανόμενη κλιματική πίεση και στην αργή πολιτική απόκριση.
Γιατί ο ανασχεδιασμός μένει σπάνιος
Η έκθεση εξηγεί τους μηχανισμούς πίσω από αυτό το εύρημα.
Οικονομική ευθραυστότητα
Πολλές εκμεταλλεύσεις λειτουργούν με στενά περιθώρια και δεν μπορούν να επενδύσουν σε νέα συστήματα. Στη Λετονία, σύμφωνα με την έκθεση, «η αδράνεια ήταν μία από τις στρατηγικές». Στην Πολωνία, «είναι πιθανότερο οι αγρότες να σταματήσουν την παραγωγή εξ ολοκλήρου παρά να αλλάξουν τύπο παραγωγής, λόγω του υψηλού κόστους που συνεπάγεται μια τέτοια αλλαγή».
Αβεβαιότητα και απώλεια ελέγχου
Παράγοντες του τομέα σε πολλές περιπτώσεις περιέγραψαν συναισθήματα άγχους, παραίτησης και θυμού. Οι αγροτικές διαμαρτυρίες του 2024 σε όλη την ΕΕ καταγράφονται στην έκθεση ως σύμπτωμα αυτής της κατάστασης. Οι διαμαρτυρίες ξεκίνησαν από διαφορετικά εθνικά ζητήματα σε κάθε χώρα, αλλά συνέκλιναν στη δυσαρέσκεια για την κατεύθυνση της μεταρρύθμισης της ΚΑΠ και για τα γεωργικά μέτρα της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας.
Έλλειψη μακροπρόθεσμου, ολοκληρωμένου οράματος
Τα περισσότερα μέτρα στήριξης της ΚΑΠ σχεδιάζονται με γνώμονα τη σταθεροποίηση εισοδημάτων και τη συμμόρφωση με περιβαλλοντικούς όρους, όχι τον δομικό μετασχηματισμό. Η έκθεση καταλήγει ότι ο τομέας «πιθανόν εξακολουθεί να στερείται ενός μακροπρόθεσμου, ολοκληρωμένου οράματος που θα διαμορφώσει συνεκτικές στρατηγικές για την επίτευξη των στόχων του». Οι αγρότες μένουν χωρίς σαφές σημείο αναφοράς για το πώς θα μοιάζει η εκμετάλλευσή τους σε δέκα ή δεκαπέντε χρόνια.
Σοκ στις τιμές των εισροών εκτοπίζουν τις επενδύσεις προσαρμογής
Η ελληνική αύξηση κατά 25% στις τιμές ζωοτροφών και λιπασμάτων είναι ένα από τα παραδείγματα. Όταν μια εκμετάλλευση διαχειρίζεται απότομη άνοδο των εισροών, δεν μπορεί ταυτόχρονα να χρηματοδοτεί αναδιάρθρωση.
Τι προτείνει η Επιτροπή
Η έκθεση καταθέτει τρεις δομικές προτάσεις προς τη διαδικασία σχεδιασμού της ΚΑΠ μετά το 2027.
Ζώνες Γεωργικής Ανθεκτικότητας (ARAs)
Επέκταση του γαλλικού περιφερειακού μοντέλου σε επίπεδο ΕΕ, με λεπτομερή περιφερειακή ανάλυση και διακυβέρνηση που εμπλέκει αγρότες, τοπικές αρχές, ερευνητές και επιχειρήσεις. Οι ζώνες αυτές θα επέτρεπαν τη ρύθμιση των ενισχύσεων της ΚΑΠ ανάλογα με την εδαφική ευπάθεια, αντί για ομοιόμορφη εφαρμογή σε όλη την Ένωση.
Εδαφικά Σχέδια Δράσης (TAPs)
Σχέδια που σχεδιάζονται από τη βάση προς τα πάνω, σε περιφερειακό επίπεδο, με τις περιφερειακές αρχές και την κοινωνία πολιτών να συνδιαμορφώνουν στρατηγικές που ευθυγραμμίζονται με τα ευρωπαϊκά και εθνικά πλαίσια. Ως σημείο αναφοράς προτείνεται το πρόγραμμα Néo Terra στη Nouvelle-Aquitaine, που εξαρτά τη χρηματοδότηση από φιλόδοξους περιφερειακούς στόχους.
Διευρυμένα κριτήρια ευπάθειας
Μετάβαση πέρα από καθαρά κλιματικά κριτήρια κινδύνου, με ενσωμάτωση οικονομικών, κοινωνικών και διαρθρωτικών παραμέτρων. Πρακτικά αυτό σημαίνει διαφοροποιημένες άμεσες ενισχύσεις ΚΑΠ για περιοχές με τη μεγαλύτερη ένταση προβλημάτων, και πρόσθετες ενισχύσεις πρώτης εγκατάστασης για νέους αγρότες σε ευπαθείς περιοχές, συνδεδεμένες με βιώσιμες πρακτικές.
Η έκθεση ζητά επίσης τη δημιουργία ειδικού ταμείου διαχείρισης ξηρασίας, περιφερειακών πιλοτικών προγραμμάτων στη λογική των Living Labs, και ενίσχυση των συμβουλευτικών υπηρεσιών ώστε να γεφυρώνουν την απόσταση ανάμεσα στην έρευνα και στις αποφάσεις σε επίπεδο εκμετάλλευσης.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για κάθε εκμετάλλευση
Το πιο πρακτικό μήνυμα της έκθεσης είναι και το λιγότερο άνετο. Οι σταδιακές βελτιώσεις βρίσκονται ήδη στο ραντάρ της Επιτροπής ως ανεπαρκείς. Η επόμενη ΚΑΠ είναι πιθανό να ζυγίζει τη στήριξη υπέρ των εκμεταλλεύσεων που μπορούν να δείξουν πραγματικές αλλαγές συστήματος, όχι απλώς βελτιώσεις αποδοτικότητας σε υπάρχουσες λειτουργίες. Η αρχιτεκτονική των οικολογικών προγραμμάτων στην τρέχουσα ΚΑΠ 2023-2027 δίνει ήδη ένδειξη του πού πάει η εστίαση της χρηματοδότησης.
Ειδικά για τις μεσογειακές εκμεταλλεύσεις, οι διαρθρωτικές πιέσεις που εντοπίζει η έκθεση δεν πρόκειται να εξαφανιστούν. Ερημοποίηση, θερμική καταπόνηση, λειψυδρία, υποβαθμισμένα εδάφη. Οι ρεαλιστικές επιλογές είναι ήδη γνωστές και τεκμηριωμένες. Τα αγροδασικά συστήματα μπορούν να βελτιώσουν τη διαθεσιμότητα νερού και να προστατεύσουν τις καλλιέργειες από τη θερμική καταπόνηση σε μεσογειακές συνθήκες. Η αντικατάσταση ποικιλιών με θερμοανθεκτικές προχωρά ήδη σε 8 από τις 15 μελέτες περίπτωσης. Σε επίπεδο εκμετάλλευσης, ο ανασχεδιασμός σημαίνει συνήθως μειωμένη παραγωγή, αλλαγμένο μείγμα προϊόντων ή μερική έξοδο από τον κλάδο. Η οικονομική στήριξη που χρειάζεται για να γίνουν αυτές οι μεταβάσεις με συνεκτικό τρόπο είναι ακριβώς το κενό που η Επιτροπή προσπαθεί τώρα να καλύψει.
Η ευρωπαϊκή γεωργία δεν αρνείται την κλιματική αλλαγή. Αργεί όμως να αντιδράσει στην ένταση και στον ρυθμό που αυτή απαιτεί, και αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα της έκθεσης. Ο επόμενος κύκλος της ΚΑΠ θα κρίνει αν το πλαίσιο πολιτικής θα προλάβει.
Πηγές
- Oréade-Brèche. (2025). Changing agricultural and farming systems, final report. European Commission, Directorate-General for Agriculture and Rural Development. DOI: 10.2762/5735340.
- Oréade-Brèche. (2025). Changing agricultural and farming systems, executive summary. European Commission, DG Agriculture and Rural Development.
- European Commission. (2026). Strengthening EU farming resilience, study confirms key adaptation pathways. DG Agriculture and Rural Development, 20 May 2026.
- European Commission. (n.d.). Changing agricultural and farming systems, study landing page. DG Agriculture and Rural Development.
- Hill, S. and MacRae, R. J. (1996). Conceptual framework for the transition from conventional to sustainable agriculture. Journal of Sustainable Agriculture, 7(1), 81-87.
