Καλλιέργεια και φροντίδα της μυρτιάς

Η μυρτιά (Myrtus communis) είναι ένας από τους πιο όμορφους αειθαλείς θάμνους της Μεσογείου, και ένα φυτό βαθιά δεμένο με την ελληνική παράδοση. Τα μικρά γυαλιστερά φύλλα της μοσχοβολούν όταν τα τρίψεις, τα λευκά της ανθάκια γεμίζουν τον κήπο άρωμα στα μέσα του καλοκαιριού, και τα σκουρόχρωμα μούρα της στολίζουν τον θάμνο το φθινόπωρο. Είναι ανθεκτική, χαμηλής συντήρησης, και ιδανική για φράχτες, διαμορφώσεις και γλάστρες.

Βοτανικά ανήκει στην οικογένεια των Μυρτοειδών (Myrtaceae) και κατάγεται από τη Μεσόγειο και τη δυτική Ασία. Στην Ελλάδα φυτρώνει και άγρια στους θαμνότοπους και τις φρυγανικές πλαγιές, και καλλιεργείται εδώ και αιώνες ως διακοσμητικό και αρωματικό φυτό.

Στον οδηγό που ακολουθεί θα δούμε πώς να καλλιεργήσετε μυρτιά στον κήπο ή στη γλάστρα, πώς να τη συντηρήσετε, και πώς να τη διαμορφώσετε σε φράχτη ή σχήμα.

Η μυρτιά στην ελληνική παράδοση

Στην αρχαιότητα η μυρτιά ήταν το ιερό φυτό της Αφροδίτης, της θεάς του έρωτα και της ομορφιάς. Σύμφωνα με τον μύθο, όταν η Αφροδίτη αναδύθηκε από τη θάλασσα στην Κύπρο, κρύφτηκε πίσω από μια μυρτιά για να καλύψει τη γύμνια της. Από τότε το φυτό συνδέθηκε με τον έρωτα, την ομορφιά και τη νιότη.

Οι νύφες στην αρχαία Ελλάδα στεφανώνονταν με κλαδιά μυρτιάς την ημέρα του γάμου τους, μια συνήθεια που επιβίωσε σε πολλές περιοχές της Μεσογείου μέχρι και τη σύγχρονη εποχή. Ο Διοσκουρίδης, ο σπουδαίος γιατρός της αρχαιότητας, περιέγραψε τις θεραπευτικές χρήσεις της, και τα φύλλα και τα μούρα της χρησιμοποιούνται ακόμη στη λαϊκή ιατρική και τη μαγειρική.

Στη Σαρδηνία και την Κορσική, από τα μούρα της μυρτιάς παρασκευάζεται το παραδοσιακό λικέρ mirto. Στην Ελλάδα, η μυρτιά παραμένει αγαπημένο φυτό για αυλές, κήπους και εκκλησιαστικούς χώρους.

Είδη και ποικιλίες

Το γένος Myrtus περιλαμβάνει ελάχιστα είδη, και στους κήπους συναντάμε σχεδόν αποκλειστικά το κοινό μυρτιά (Myrtus communis) και τις ποικιλίες του.

Myrtus communis: το κοινό μυρτιά, με όρθια θαμνώδη ανάπτυξη που φτάνει τα 2-3 μέτρα. Έχει βραβευθεί με Award of Garden Merit από το RHS.

Myrtus communis subsp. tarentina (μυρτιά του Τάραντα): πιο συμπαγής, με μικρότερα φύλλα και λευκά μούρα. Ιδανική για χαμηλούς φράχτες και γλάστρες.

Myrtus communis 'Variegata': με κρεμ άκρες στα φύλλα, για περισσότερο χρώμα στον κήπο.

Myrtus communis 'Compacta': νάνα ποικιλία που μένει χαμηλή, κατάλληλη για μικρούς χώρους και διαμορφώσεις.

Πού φυτεύουμε μυρτιά

Η μυρτιά είναι μεσογειακό φυτό και ταιριάζει απόλυτα στο ελληνικό κλίμα. Θέλει πολύ ήλιο και προστασία από τους κρύους, ξηρούς ανέμους του χειμώνα.

Διαλέξτε μια ηλιόλουστη θέση. Η μυρτιά ανθίζει πλούσια στον ήλιο, ενώ σε σκιερές θέσεις βγάζει λιγότερα άνθη και γίνεται αραιή. Σε πολύ θερμές περιοχές ανέχεται και την ελαφριά σκιά τις πιο καυτές ώρες.

Όσον αφορά την αντοχή στο κρύο, η μυρτιά είναι μετρίως ανθεκτική. Τα ώριμα φυτά αντέχουν για σύντομα διαστήματα θερμοκρασίες μέχρι και -10°C, αρκεί να είναι προστατευμένα από τον παγωμένο άνεμο. Στη νότια Ελλάδα και τα παράλια ευδοκιμεί στον κήπο χωρίς πρόβλημα. Στις πιο ψυχρές ηπειρωτικές περιοχές, φυτέψτε τη σε προστατευμένη θέση κοντά σε νότιο τοίχο, ή κρατήστε τη σε γλάστρα που μπαίνει σε προστατευμένο χώρο τον χειμώνα.

Η μυρτιά είναι εξαιρετική επιλογή για παραθαλάσσιους κήπους, καθώς αντέχει τον θαλασσινό άνεμο και το αλάτι.

Έδαφος

Η μυρτιά προσαρμόζεται σε διάφορα εδάφη, αρκεί να στραγγίζουν καλά. Προτιμά γόνιμο έδαφος με καλή αποστράγγιση, αλλά ευδοκιμεί και σε φτωχότερα, πετρώδη εδάφη όπως αυτά που συναντάμε σε μεγάλο μέρος της χώρας.

Δεν αντέχει το νερό που λιμνάζει στις ρίζες. Σε βαριά αργιλώδη εδάφη, ανακατέψτε χονδρή άμμο ή κηπευτικό χαλίκι για να βελτιώσετε τη στράγγιση. Το ιδανικό pH είναι ουδέτερο έως ελαφρώς όξινο, αλλά η μυρτιά ανέχεται και ελαφρώς αλκαλικά εδάφη.

Φύτευση

Καλύτερη εποχή φύτευσης είναι η άνοιξη, μετά τους τελευταίους παγετούς, ώστε το φυτό να προλάβει να εδραιωθεί πριν τον χειμώνα. Σε ήπιες περιοχές της νότιας Ελλάδας μπορείτε να φυτέψετε και το φθινόπωρο.

Βήματα φύτευσης στον κήπο

1. Ανοίξτε λάκκο διπλάσιο σε διάμετρο από τη μπάλα χώματος και ίδιου βάθους
2. Σκαλίστε το χώμα στον πυθμένα και προσθέστε λίγο χωνεμένο κομπόστ
3. Τοποθετήστε το φυτό ώστε η επιφάνεια της μπάλας χώματος να είναι στο ίδιο ύψος με το γύρω έδαφος
4. Αν φυτεύετε φράχτη, αφήστε 60-80 cm απόσταση ανάμεσα στα φυτά
5. Γεμίστε με χώμα, πατήστε ελαφρά και ποτίστε γενναιόδωρα
6. Απλώστε στρώμα κομπόστ ή πευκόφλοιο γύρω από τη βάση για να διατηρείται η υγρασία

Καλλιέργεια σε γλάστρα

Η μυρτιά ευδοκιμεί σε γλάστρα, και είναι ιδανική για μπαλκόνια, βεράντες και αυλές. Η γλάστρα δίνει και τη δυνατότητα να μεταφέρετε το φυτό σε προστατευμένο χώρο τον χειμώνα στις ψυχρές περιοχές.

• Διαλέξτε γλάστρα με αρκετές οπές αποστράγγισης, αρκετά μεγάλη για να αναπτυχθεί το ριζικό σύστημα
• Χρησιμοποιήστε ποιοτικό φυτόχωμα με προσθήκη περλίτη ή άμμου για στράγγιση
• Τοποθετήστε τη γλάστρα στο πιο ηλιόλουστο σημείο που έχετε
• Στη γλάστρα η μυρτιά χρειάζεται πιο τακτικό πότισμα από ό,τι στον κήπο, καθώς το χώμα στεγνώνει γρηγορότερα

Πότισμα

Τον πρώτο χρόνο μετά τη φύτευση, ποτίζετε τακτικά ώστε να εδραιωθεί το ριζικό σύστημα, χωρίς όμως να μουσκεύετε το χώμα. Μόλις εδραιωθεί, η μυρτιά αντέχει καλά την ξηρασία και χρειάζεται πότισμα κυρίως στις μεγάλες περιόδους ζέστης του καλοκαιριού.

Στη γλάστρα, ποτίζετε όταν στεγνώσουν τα πρώτα εκατοστά του χώματος. Τους καλοκαιρινούς μήνες αυτό μπορεί να σημαίνει αρκετά συχνό πότισμα, ενώ τον χειμώνα πολύ αραιότερο. Σε κάθε περίπτωση, αποφύγετε το νερό που λιμνάζει, που οδηγεί σε σηψηρριζία.

Λίπανση

Η μυρτιά δεν είναι ιδιαίτερα απαιτητική. Στον κήπο, μία προσθήκη χωνεμένου κομπόστ γύρω από τη βάση κάθε άνοιξη είναι συνήθως αρκετή. Για πιο πλούσια ανθοφορία, μπορείτε να προσθέσετε ένα ισορροπημένο λίπασμα την άνοιξη.

Στη γλάστρα, χρησιμοποιήστε υγρό λίπασμα κάθε δύο με τέσσερις εβδομάδες κατά την περίοδο ανάπτυξης. Σταματήστε τη λίπανση τον χειμώνα.

Κλάδεμα και διαμόρφωση

Η μυρτιά αντέχει εξαιρετικά το κλάδεμα, και αυτό την κάνει ιδανική για φράχτες, μπορντούρες και διαμορφώσεις σχημάτων. Στους μεσογειακούς και αυλικούς κήπους χρησιμοποιείται συχνά για χαμηλούς αρωματικούς φράχτες.

Η καλύτερη εποχή για κλάδεμα είναι η άνοιξη. Μπορείτε να κλαδέψετε ελαφρά και μετά την ανθοφορία για να διατηρήσετε το σχήμα. Αν θέλετε να απολαύσετε τα μούρα του φθινοπώρου, μην κλαδεύετε μετά την ανθοφορία, καθώς θα αφαιρέσετε τα σημεία όπου σχηματίζονται τα μούρα.

Για φράχτες, κλαδεύετε τακτικά ώστε να παραμένουν πυκνοί. Για ελεύθερη ανάπτυξη ως θάμνος, αρκεί ένα ελαφρύ κλάδεμα κάθε χρόνο για να αφαιρείτε ξερά ή άτακτα κλαδιά.

Πολλαπλασιασμός

Η μυρτιά πολλαπλασιάζεται με μοσχεύματα ή με σπόρο.

Με μοσχεύματα

Είναι ο πιο αξιόπιστος τρόπος, και διατηρεί τα χαρακτηριστικά της μητρικής ποικιλίας.

1. Στα τέλη του καλοκαιριού, κόψτε ημιξυλώδη μοσχεύματα μήκους 8-10 cm από υγιείς βλαστούς της χρονιάς
2. Αφαιρέστε τα κάτω φύλλα και αφήστε μερικά στην κορυφή
3. Βουτήξτε τη βάση σε ορμόνη ριζοβολίας
4. Φυτέψτε σε μείγμα τύρφης και περλίτη
5. Κρατήστε σε φωτεινό, ζεστό σημείο με σταθερή υγρασία μέχρι να ριζώσουν

Με σπόρο

Σπείρετε φρέσκους σπόρους από ώριμα μούρα το φθινόπωρο, σε καλά στραγγιζόμενο υπόστρωμα. Η βλάστηση είναι αργή, και τα φυτά παίρνουν αρκετά χρόνια να φτάσουν σε μέγεθος ανθοφορίας. Τα φυτά από σπόρο μπορεί να διαφέρουν από τη μητρική ποικιλία.

Εχθροί και ασθένειες

Η μυρτιά είναι από τα πιο ανθεκτικά φυτά και σπάνια αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να εμφανίσει τα παρακάτω.

• Σηψηρριζία: το πιο σοβαρό πρόβλημα, σχεδόν πάντα από υπερβολικό πότισμα ή κακή στράγγιση. Πρόληψη με σωστό υπόστρωμα και προσεκτικό πότισμα
• Κοκκοειδή: μικρές καστανές φολίδες στους βλαστούς και τα φύλλα. Σε μικρές προσβολές αφαιρέστε τα με βαμβάκι βουτηγμένο σε οινόπνευμα, σε μεγαλύτερες ψεκάστε με θερινό πολτό
• Αφίδες (μελίγκρα): μικρά μυζητικά έντομα στη νέα τρυφερή βλάστηση. Ξεπλύνετε με δυνατό πίδακα νερού ή ψεκάστε με πράσινο σαπούνι
• Καπνιά: μαύρο φιλμ στα φύλλα που αναπτύσσεται πάνω στο μελίτωμα των μυζητικών εντόμων. Αντιμετωπίστε πρώτα τα έντομα και μετά καθαρίστε τα φύλλα

Είναι τοξική η μυρτιά

Η μυρτιά δεν είναι τοξικό φυτό. Τα μούρα της είναι βρώσιμα και χρησιμοποιούνται παραδοσιακά σε λικέρ και στη μαγειρική, ενώ τα φύλλα της χρησιμοποιούνται ως αρωματικό, παρόμοια με τη δάφνη. Δεν περιλαμβάνεται στις λίστες τοξικών φυτών για κατοικίδια.

Όπως με κάθε φυτό, η κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων από φύλλα ή το αιθέριο έλαιο δεν συνιστάται, ιδίως σε εγκυμοσύνη, αλλά στη συνηθισμένη χρήση η μυρτιά θεωρείται ασφαλές φυτό.

Συχνές ερωτήσεις για τη μυρτιά

Πότε ανθίζει η μυρτιά; Στα μέσα με τέλη του καλοκαιριού, με λευκά αρωματικά ανθάκια που έχουν χαρακτηριστικούς μακριούς στήμονες και δίνουν μια αφράτη όψη. Μετά την ανθοφορία σχηματίζονται τα σκουρόχρωμα μούρα.

Τρώγονται τα μούρα της μυρτιάς; Ναι, τα ώριμα μούρα είναι βρώσιμα. Παραδοσιακά χρησιμοποιούνται για την παρασκευή λικέρ, όπως το mirto, και ως καρύκευμα. Έχουν στυφή, αρωματική γεύση.

Κάνει για φράχτη η μυρτιά; Εξαιρετικά. Αντέχει πολύ καλά το κλάδεμα, παραμένει αειθαλής όλο τον χρόνο και μυρίζει υπέροχα. Είναι κλασική επιλογή για χαμηλούς και μεσαίους αρωματικούς φράχτες σε μεσογειακούς κήπους.

Μπορώ να έχω μυρτιά σε γλάστρα; Ναι, η μυρτιά ευδοκιμεί σε γλάστρα σε ηλιόλουστο μπαλκόνι ή βεράντα. Χρειάζεται πιο τακτικό πότισμα από ό,τι στον κήπο και καλή στράγγιση. Στις ψυχρές περιοχές, η γλάστρα διευκολύνει να την προστατέψετε τον χειμώνα.

Αντέχει στο κρύο; Είναι μετρίως ανθεκτική. Αντέχει σύντομες πτώσεις θερμοκρασίας μέχρι περίπου -10°C σε προστατευμένη θέση, αλλά ο παγωμένος άνεμος και ο παρατεταμένος παγετός τη ζημιώνουν. Στις ψυχρές περιοχές προτιμήστε γλάστρα ή προστατευμένη θέση.

Σημαντικές σημειώσεις

Κάθε κήπος και κάθε φυτό είναι μοναδικό. Οι συνθήκες διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με την περιοχή, την έκθεση στον ήλιο, το είδος του εδάφους και τη στράγγισή του. Οι παραπάνω οδηγίες είναι γενικές και αποτελούν αφετηρία.

Εάν υποψιάζεστε σοβαρή ασθένεια ή πρόβλημα που δεν αντιμετωπίζεται με τις βασικές πρακτικές, συνιστάται η επικοινωνία με γεωπόνο για ακριβή διάγνωση.

Η χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων πρέπει να γίνεται με προσοχή και υπευθυνότητα, ιδίως αν σκοπεύετε να χρησιμοποιήσετε τα φύλλα ή τα μούρα. Προτιμήστε πάντα μη χημικές μεθόδους πρώτα, όπως φυσικές πρακτικές και πράσινο σαπούνι. Όταν χρειαστεί χημική παρέμβαση, χρησιμοποιήστε μόνο εγκεκριμένα προϊόντα, τηρήστε τις δοσολογίες της συσκευασίας, και αποφύγετε τον ψεκασμό όταν οι μέλισσες είναι δραστήριες, καθώς η μυρτιά τις προσελκύει.

Βιβλιογραφία

• Royal Horticultural Society. Myrtus communis (common myrtle).
• Royal Horticultural Society. Myrtle plant guide.
• Royal Horticultural Society. Myrtus communis subsp. tarentina.
• BBC Gardeners' World. How to grow a myrtle tree.
• Better Homes & Gardens. How to Plant and Grow Myrtle.