Μόνο το 10% του κόσμου βελτιώνει τα εδάφη του

Τα εδάφη του πλανήτη υφίστανται σήμερα χειρότερη μεταχείριση από ό,τι πριν από δέκα χρόνια. Στην παγκόσμια αξιολόγηση της έκθεσης Status of the World's Soil Resources 2026, ο FAO και η Διακυβερνητική Τεχνική Επιτροπή για τα Εδάφη χαρακτηρίζουν κακή ή πολύ κακή τη διαχείριση στο 52,5% των αξιολογήσεων, ενώ στο 58% η κατάσταση επιδεινώνεται. Βελτίωση εμφανίζει μόλις το 10%, όταν το 2015 το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 13%.

Στην αποτίμηση συμμετείχαν 290 ειδικοί από 75 χώρες, οι οποίοι βαθμολόγησαν την κατάσταση και την πορεία της διαχείρισης για επτά απειλές και για κάθε περιοχή του κόσμου. Δεν υπάρχει πληρέστερη εικόνα για τα εδάφη σε παγκόσμιο επίπεδο, και το συμπέρασμά της είναι ότι η τελευταία δεκαετία πήγε χαμένη.

soil-management-dashboard-el (2).png

Οι περιοχές όπου η διαχείριση των εδαφών επιδεινώνεται είναι σχεδόν έξι φορές περισσότερες από εκείνες που βελτιώνονται. Το ποσοστό με βελτίωση υποχώρησε από 13% το 2015 σε 10% το 2026. Πηγή: FAO και ITPS, Status of the World's Soil Resources 2026.

Η διάβρωση παραμένει η σοβαρότερη απειλή και επεκτείνεται

Πρώτη στον κατάλογο των απειλών παραμένει η διάβρωση, όπως και το 2015. Το 81% των αξιολογήσεων χαρακτηρίζει κακή ή πολύ κακή την αντιμετώπισή της, ενώ το 65% διαπιστώνει επιδείνωση. Σε καμία περιοχή του κόσμου η κατάσταση δεν κρίνεται καλή. Η επιτροπή θεωρεί τη διάβρωση την απειλή που επηρεάζει περισσότερο όλες τις υπόλοιπες, γιατί μαζί με το χώμα χάνονται ο άνθρακας, τα θρεπτικά στοιχεία και η βιολογική ζωή του εδάφους.

Το πρόβλημα γίνεται δύσκολα αναστρέψιμο εξαιτίας της διαφοράς στους ρυθμούς. Το χώμα που παρασύρεται από τα χωράφια είναι πολλαπλάσιο από εκείνο που προλαβαίνει να σχηματιστεί, οπότε το έλλειμμα μεγαλώνει με κάθε καλλιεργητική περίοδο. Οι λύσεις που προτείνει η επιτροπή είναι γνωστές εδώ και δεκαετίες, από τη φυτοκάλυψη και την καλλιέργεια κατά τις ισοϋψείς μέχρι τη μειωμένη κατεργασία, και συμφωνούν με τις καθιερωμένες αιτίες και μεθόδους πρόληψης της διάβρωσης του εδάφους. Αυτό που λείπει, σύμφωνα με την αξιολόγηση, είναι η εφαρμογή τους σε μεγάλη κλίμακα.

Η βιοποικιλότητα του εδάφους ανέβηκε στην κατάταξη των απειλών

Η απώλεια της βιοποικιλότητας του εδάφους πέρασε από την έκτη στην τέταρτη θέση, σημειώνοντας τη μεγαλύτερη άνοδο στην κατάταξη. Καμία περιοχή δεν δηλώνει ικανοποιητική κατάσταση, ενώ η επιτροπή αποδίδει χαμηλή αξιοπιστία σε μεγάλο μέρος των δεδομένων, αφού η παρακολούθηση των οργανισμών του εδάφους παραμένει σχεδόν ανύπαρκτη.

Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται σε όλη την έκθεση, με απειλές που μεγαλώνουν και μετρήσεις που λείπουν. Στα εδάφη ζει περίπου το 59% των ειδών του πλανήτη, που τα καθιστά το πλουσιότερο σε βιοποικιλότητα ενδιαίτημα της Γης, και όμως η βιολογική τους ζωή είναι ό,τι παρακολουθείται λιγότερο. Στις καλλιεργούμενες εκτάσεις όπου υπάρχουν μετρήσεις, τα αποτελέσματα εξαρτώνται από το αν εφαρμόζονται πρακτικές διατήρησης.

Τι δείχνουν τα νούμερα για τον άνθρακα του εδάφους

Τα ορυκτά εδάφη αποθηκεύουν περίπου 1.700 γιγατόνους οργανικού άνθρακα, ποσότητα που φτάνει τους 2.900 γιγατόνους αν συνυπολογιστούν οι τυρφώνες και το permafrost. Πρόκειται για πολλαπλάσιο του άνθρακα που βρίσκεται στην ατμόσφαιρα, και γι' αυτό η διαχείριση των εδαφών αφορά το κλίμα εξίσου με τη γεωργία.

Από τότε που ξεκίνησε η γεωργία έχουν χαθεί περίπου 133 γιγατόνοι άνθρακα, κυρίως από το επιφανειακό στρώμα που δέχεται την κατεργασία. Η απώλεια οργανικού άνθρακα κατατάσσεται τρίτη ανάμεσα στις απειλές, με σημαντικές διαφορές από περιοχή σε περιοχή. Στη Βόρεια Αμερική ο άνθρακας αυξάνεται, χάρη στα περισσότερα υπολείμματα καλλιεργειών, την εγκατάλειψη εκτάσεων και την αναδάσωση, και είναι η μοναδική περιοχή με θετικό πρόσημο. Στην Ευρώπη η τάση είναι αντίθετη, ενώ μεγάλο μέρος της ηπείρου δεν διαθέτει καν τα δεδομένα για να υπολογίσει το μέγεθος της απώλειας. Η κατεύθυνση της λύσης δεν αλλάζει από τόπο σε τόπο, καθώς χρειάζεται να επιστρέφει στο χωράφι περισσότερη οργανική ύλη από όση απομακρύνεται, δηλαδή να βγαίνει θετικό το ισοζύγιο της οργανικής ουσίας του εδάφους.

Περισσότερη γη καλλιεργείται και περισσότερη καλύπτεται από τσιμέντο

Η συγκομιζόμενη καλλιεργούμενη έκταση αυξήθηκε κατά 24% μεταξύ 2000 και 2022 και έφτασε το 1,47 δισεκατομμύριο εκτάρια, με 80 εκατομμύρια εκτάρια να προστίθενται μόνο μετά την προηγούμενη έκθεση. Η παραγωγή μεγάλωσε επειδή καλλιεργήθηκαν περισσότερα στρέμματα και επειδή καλλιεργήθηκαν εντατικότερα, με την επέκταση να γίνεται κατά κύριο λόγο σε βάρος φυσικών εκτάσεων.

Στον αντίποδα, η σφράγιση του εδάφους αυξήθηκε πάνω από 150% από το 1990. Οι αστικές εκτάσεις προβλέπεται να περάσουν από 213 εκατομμύρια εκτάρια το 2000 σε 621 εκατομμύρια το 2040 και να εκτοπίσουν περίπου 65 εκατομμύρια τόνους γεωργικής παραγωγής, αφού οι πόλεις χτίστηκαν ιστορικά πάνω στα καλύτερα χώματα. Τα αλατούχα εδάφη καλύπτουν σήμερα 1.381 εκατομμύρια εκτάρια, δηλαδή το 10,7% της χερσαίας επιφάνειας, με άλλο ένα δισεκατομμύριο εκτάρια να κινδυνεύουν και με το 10% περίπου των αρδευόμενων εκτάσεων ήδη επηρεασμένο. Η αποδοτικότητα χρήσης του αζώτου παγκοσμίως κυμαίνεται στο 45% με 50%, δηλαδή πάνω από το μισό άζωτο που εφαρμόζεται δεν καταλήγει ποτέ στην καλλιέργεια.

soil-global-assessment-matrix (1).png

Κάθε κύκλος βαθμολογεί μία περιοχή για μία απειλή, με το χρώμα να δείχνει την κατάσταση της διαχείρισης και το βέλος την πορεία της. Πράσινα κελιά υπάρχουν μόνο στον οργανικό άνθρακα για τη Βόρεια Αμερική και την Ανατολική και Νότια Ασία, καθώς και στη σφράγιση του εδάφους για την Ανατολική Ασία.

Οι πρακτικές υπάρχουν αλλά εφαρμόζονται σε μικρή κλίμακα

Η γεωργία διατήρησης εφαρμόζεται σε 205 εκατομμύρια εκτάρια περίπου, μόλις στο 14,7% της παγκόσμιας καλλιεργούμενης έκτασης. Το νούμερο δείχνει πόσο λίγο έχουν απλωθεί πρακτικές που θεωρούνται δοκιμασμένες. Το εμπόδιο, όπως το θέτει η επιτροπή, βρίσκεται στην εφαρμογή και όχι στη γνώση, αφού οι πρακτικές που προστατεύουν το έδαφος είναι τεκμηριωμένες και σε αρκετές περιπτώσεις αποδίδουν οικονομικά μέσα σε λίγες μόνο καλλιεργητικές περιόδους.

Το ασαφές ιδιοκτησιακό καθεστώς της γης αφαιρεί το κίνητρο να επενδύσει κανείς σε ένα χωράφι που ίσως δεν του ανήκει σε δέκα χρόνια. Το αρχικό κόστος το επωμίζεται ο παραγωγός, ενώ μέρος του οφέλους έρχεται χρόνια αργότερα ή καταλήγει στο σύνολο της κοινωνίας, με τη μορφή καθαρότερων νερών και αποθηκευμένου άνθρακα. Οι συμβουλευτικές υπηρεσίες υπολειτουργούν εκεί ακριβώς όπου χρειάζονται περισσότερο, και δεδομένα παρακολούθησης λείπουν από τις περιοχές με την ταχύτερη υποβάθμιση. Σε αυτά τα τέσσερα σημεία επικεντρώνονται οι συστάσεις της έκθεσης, με βάση το επιχείρημα ότι η υγεία του εδάφους καθορίζει τι μπορεί να αντέξει μακροπρόθεσμα ένα καλλιεργητικό σύστημα.

Στα εδάφη στηρίζεται περίπου το 95% της παραγωγής τροφίμων, το 94% της πρωτεΐνης και το 98,8% των θερμίδων που καταναλώνει ο άνθρωπος. Με δεδομένη αυτή την εξάρτηση, το ότι μέσα σε μια δεκαετία οι περιοχές που βελτιώνουν τα εδάφη τους έπεσαν από 13% σε 10% είναι το εύρημα στο οποίο η έκθεση καλεί τις κυβερνήσεις να σταθούν.