Στη μισή αρόσιμη γη της Ευρώπης το χώμα χάνεται ταχύτερα από όσο σχηματίζεται

Σε 54% της αρόσιμης γης της ΕΕ και του Ηνωμένου Βασιλείου η διάβρωση κινείται σε μη βιώσιμα επίπεδα, δηλαδή σε 55 εκατομμύρια εκτάρια περίπου, ενώ στο 13% ξεπερνά τους 10 τόνους ανά εκτάριο τον χρόνο. Τα στοιχεία δημοσιεύονται στην έκθεση Status of the World's Soil Resources 2026 του FAO και της Διακυβερνητικής Τεχνικής Επιτροπής για τα Εδάφη, και το κόστος τους για την Ένωση υπολογίζεται σε 1,25 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως από τη μειωμένη παραγωγικότητα της γης.

Η διάβρωση από το νερό αναδεικνύεται δεύτερη πιο διαδεδομένη μορφή υποβάθμισης στην ΕΕ, πίσω μόνο από τη γενική κατηγορία των απειλών κατά των βιολογικών λειτουργιών του εδάφους. Προηγείται δηλαδή του πλεονάσματος αζώτου, της σφράγισης του εδάφους, της συμπίεσης και της επιβάρυνσης με βαρέα μέταλλα.

Η διάβρωση από το νερό επηρεάζει περίπου το 20 τοις εκατο των εδαφών της ΕΕ.png

Η διάβρωση από το νερό επηρεάζει περίπου το 20% των εδαφών της ΕΕ και έρχεται δεύτερη μετά τις απειλές κατά των βιολογικών λειτουργιών του εδάφους, που φτάνουν το 32%. Πηγή: FAO και ITPS, Status of the World's Soil Resources 2026, Figure 9.10, βάσει Panagos et al. (2024).

Ο βορράς και ο νότος της Ευρώπης δεν έχουν το ίδιο πρόβλημα

Πίσω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο κρύβεται μια έντονη διαφορά. Στη νότια Ευρώπη οι ρυθμοί διάβρωσης είναι πολύ υψηλότεροι από ό,τι στην κεντρική και βόρεια, εικόνα που οφείλεται στην ένταση των βροχοπτώσεων, στο ανάγλυφο και σε αιώνες καλλιέργειας σε επικλινή εδάφη, και όχι μόνο σε σημερινές πρακτικές.

Τα εθνικά νούμερα δείχνουν πόσο μεγάλη είναι η απόσταση. Η Δανία αναφέρει εθνικό μέσο όρο κάτω από 3 τόνους ανά εκτάριο τον χρόνο και η Φινλανδία μεταξύ 0,1 και 1,3 τόνων. Η Ιταλία δίνει εθνικό μέσο όρο 8,4 τόνων, με την Καλαβρία να φτάνει τους 30,6 τόνους και το 13% περίπου της περιφέρειας να υφίσταται πολύ σοβαρή διάβρωση, από 75 έως 300 τόνους ανά εκτάριο ετησίως. Η Πορτογαλία καταγράφει 10 τόνους ανά εκτάριο, με τα δύο τρίτα της χώρας να απειλούνται με απώλειες άνω των 6 τόνων. Η Ουγγαρία έχει μέσο όρο 8,74 τόνους, με τουλάχιστον το 16% της επικράτειας πάνω από τους 5 τόνους.

Η απόσταση αυτή οδηγεί την έκθεση να αμφισβητήσει το ίδιο το εργαλείο μέτρησης. Αν εφαρμοστεί ενιαίο όριο 2 τόνων σε όλη την Ευρώπη, ολόκληρη η νότια Ευρώπη κατατάσσεται ως σοβαρά υποβαθμισμένη, ακόμη και εκεί όπου η διάβρωση συσσωρεύτηκε επί αιώνες μέσα από πάγιες χρήσεις γης. Η επιτροπή θέτει ανοιχτά το ζήτημα και προτείνει όρια προσαρμοσμένα στις εθνικές συνθήκες αντί για μία κοινή γραμμή για όλη την ήπειρο.

Η Ελλάδα δεν διαθέτει εθνικά δεδομένα για τον άνθρακα των εδαφών της

Στον πίνακα των κρατών μελών η Ελλάδα εμφανίζεται με 700.000 εκτάρια, δηλαδή το 50% της αρόσιμης γης της, σύμφωνα με εθνική εργασία που δημοσιεύτηκε το 2015. Η μισή καλλιεργούμενη έκταση της χώρας έχει αναγνωρισμένο πρόβλημα διάβρωσης, και το πιο πρόσφατο εθνικό στοιχείο που βρήκε διαθέσιμο μια παγκόσμια αξιολόγηση του 2026 είναι ήδη μιας δεκαετίας.

Για τον οργανικό άνθρακα δεν υπάρχει καν νούμερο. Η έκθεση αναφέρει ρητά ότι δεν βρέθηκε καμία εθνική πληροφορία παρακολούθησης οργανικού άνθρακα για την Κύπρο, την Ελλάδα και την Ιταλία. Τρεις μεσογειακές χώρες, με τις ίδιες υψηλές θερμοκρασίες, τις ίδιες έντονες εποχικές βροχές και την ίδια μακρά γεωργική ιστορία, δεν διαθέτουν εθνική εικόνα για το τι συμβαίνει στον άνθρακα των εδαφών τους.

Το κενό αυτό έχει πρακτικές συνέπειες. Ο οργανικός άνθρακας καθορίζει την υδατοϊκανότητα, την τροφοδοσία με θρεπτικά στοιχεία και τη σταθερότητα της δομής, δηλαδή ακριβώς τις ιδιότητες που κρίνουν πώς αντέχει ένα έδαφος στην ξηρασία και στις δυνατές βροχές. Χωρίς σημείο εκκίνησης, κανείς δεν μπορεί να πει αν τα ελληνικά εδάφη κερδίζουν ή χάνουν αυτό το απόθεμα, ούτε να αξιολογήσει αν μια επιδοτούμενη πρακτική απέδωσε, ούτε να στηρίξει με δεδομένα τη θέση της χώρας στις ευρωπαϊκές συζητήσεις για τα εδάφη. Η διαχείριση του ισοζυγίου της οργανικής ουσίας παραμένει εφικτή σε επίπεδο εκμετάλλευσης, όμως ως εθνική πολιτική χρειάζεται δεδομένα που σήμερα λείπουν.

Αξιόπιστη παρακολούθηση της διάβρωσης υπάρχει σε τρία σημεία της Ευρώπης

Η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση σε αυτό, και εδώ βρίσκεται το πιο ενοχλητικό εύρημα. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, μόνο η Αυστρία, η περιφέρεια της Βαλλονίας στο Βέλγιο και η Φινλανδία διαθέτουν αξιόπιστα δεδομένα παρακολούθησης της διάβρωσης. Για την Ιρλανδία, τη Λιθουανία, το Λουξεμβούργο, τη Σλοβενία και τη Σουηδία δεν βρέθηκε καμία απολύτως εθνική πληροφορία.

Το κενό καλύπτεται με μοντέλα σε ηπειρωτική κλίμακα, και το 54% με το οποίο ανοίγει αυτό το άρθρο προκύπτει ακριβώς από τέτοιου είδους μοντελοποίηση και όχι από μετρήσεις σε ευρωπαϊκά χωράφια. Η έκθεση είναι προσεκτική ως προς το τι σημαίνει αυτό. Οι ηπειρωτικές αξιολογήσεις εντοπίζουν αρκετά καλά τα γενικά μοτίβα, τις περιφερειακές ανισότητες και τις περιοχές προτεραιότητας ώστε να στηρίξουν αποφάσεις πολιτικής. Εκείνο που δεν μπορούν να δείξουν είναι αν οι σημερινές καλλιεργητικές πρακτικές βελτιώνουν ή χειροτερεύουν την κατάσταση σε κάθε χώρα, γιατί η επίδραση της διαχείρισης και του κλίματος παραμένει αβέβαιη χωρίς αντιπροσωπευτική εθνική παρακολούθηση.

Η Ευρώπη δηλαδή γνωρίζει ότι τα εδάφη της διαβρώνονται και αγνοεί, στα περισσότερα κράτη μέλη, αν η πορεία είναι ανοδική ή καθοδική. Το ίδιο ισχύει και για τον οργανικό άνθρακα, όπου ελάχιστες χώρες δημοσιεύουν μακροχρόνιες τάσεις για βοσκοτόπους, καλλιέργειες και δάση.

Τι σημαίνει το κενό για τις μεσογειακές εκμεταλλεύσεις

Η αντιμετώπιση της διάβρωσης δεν περιμένει τις εθνικές στατιστικές, και οι πρακτικές που δουλεύουν σε μια ελληνική πλαγιά είναι οι ίδιες που προτείνει η έκθεση παντού. Η διατήρηση φυτοκάλυψης την περίοδο που πέφτουν οι πιο δυνατές βροχές, η καλλιέργεια κατά τις ισοϋψείς αντί για κάθετα στην κλίση, η μειωμένη κατεργασία και η παραμονή των υπολειμμάτων στην επιφάνεια μειώνουν μετρήσιμα την απώλεια χώματος. Οι μηχανισμοί πίσω από την καθεμία περιγράφονται στις καθιερωμένες αιτίες και μεθόδους πρόληψης της διάβρωσης, ενώ σε ένα κλίμα όπου η βροχή πέφτει συγκεντρωμένη σε λίγες ώρες, το κέρδος στη διήθηση του νερού μετρά όσο και το χώμα που συγκρατείται.

Το συμπέρασμα της έκθεσης για την Ευρώπη είναι ότι η διάβρωση αντιμετωπίζεται ανεπαρκώς σε σχέση με το μέγεθος του προβλήματος, με επιδεινούμενη πορεία και με τη διαχείριση να κρίνεται ανεπαρκής σε όλη την περιοχή. Οι ελληνικές εκμεταλλεύσεις βρίσκονται στη δυσκολότερη πλευρά αυτής της εικόνας, σε πιο απότομα εδάφη, με πιο διαβρωτικές βροχές και με λιγότερες μετρήσεις από σχεδόν οποιαδήποτε χώρα της βόρειας Ευρώπης. Οι πρακτικές είναι γνωστές και διαθέσιμες. Αυτό που λείπει είναι η μέτρηση που θα έδειχνε αν εφαρμόζονται και αν αποδίδουν.