Η ελιά Αμφίσσης και τα χαρακτηριστικά της

Από τις 10 Σεπτεμβρίου ξεκίνησε σε ορισμένες περιοχές η συγκομιδή της πράσινης ελιάς Αμφίσσης, ενώ η μαύρη θα ακολουθήσει τον χειμώνα, από τον ίδιο καρπό και τα ίδια δέντρα. Η ποικιλία δίνει διαφορετικά προϊόντα ανάλογα με τον χρόνο συγκομιδής, από πράσινη ελιά έως φυσική μαύρη, ώριμη ή ζαρωμένη, και αυτή η ευελιξία εξηγεί εν μέρει γιατί είναι η ιστορικά πιο διαδεδομένη επιτραπέζια ελιά της χώρας.

Η ποικιλία λέγεται Κονσερβολιά

Το όνομα της ποικιλίας είναι Κονσερβολιά, από την κύρια χρήση της στην κονσερβοποίηση, ενώ κυκλοφορεί και ως ελιά Αμφίσσης ή Άμφισσας, από την περιοχή που την έκανε γνωστή. Οι μαύρες ελιές της ποικιλίας συναντώνται στο εμπόριο και ως κονσερβοελιές, και αποτελούν την κύρια μαύρη επιτραπέζια ελιά της χώρας.

Σε ορισμένες περιοχές η Κονσερβολιά αναφέρεται και ως Χονδρολιά, ονομασία που χρειάζεται προσοχή. Η Χονδρολιά Χαλκιδικής είναι άλλη ποικιλία, μία από τις δύο που καλύπτει η ΠΟΠ Πράσινες Ελιές Χαλκιδικής, οπότε η σκέτη λέξη «χονδρολιά» δεν αρκεί για να ταυτοποιηθεί το φυτικό υλικό.

Έξι ΠΟΠ και μία ΠΓΕ για μία ποικιλία

Η Κονσερβολιά συνδέεται με έξι Προστατευόμενες Ονομασίες Προέλευσης, καθεμία για τη δική της ζώνη: Κονσερβολιά Αμφίσσης, Κονσερβολιά Άρτας, Κονσερβολιά Αταλάντης, Κονσερβολιά Ροβιών, Κονσερβολιά Στυλίδας και Κονσερβολιά Πηλίου Βόλου. Σε αυτές προστίθεται και μία Προστατευόμενη Γεωγραφική Ένδειξη, η Κονσερβολιά Αγρινίου.

Η ΠΟΠ Κονσερβολιά Αμφίσσης καλύπτει την ποικιλία στον Νομό Φωκίδας, σε δήμους μεταξύ των οποίων η Άμφισσα, η Ιτέα και οι Δελφοί. Η ΠΓΕ Κονσερβολιά Αγρινίου αφορά τις επαρχίες Τριχωνίδας, Μεσολογγίου, Ναυπακτίας, Ξηρομέρου και Βάλτου, και η σχετική απόφαση περιγράφει καρπό μεγαλόκαρπο, αυγοειδή προς υποστρόγγυλο χωρίς θηλή, με ιδιαίτερα συνεκτική σάρκα και αντοχή στην επεξεργασία.

Ο ελαιώνας της Άμφισσας

Η ζώνη που έδωσε το όνομά της στην ποικιλία είναι από τους παλαιότερους ελαιώνες της χώρας, με ιστορία περίπου 3.000 ετών. Καταλαμβάνει 55.000 στρέμματα σε αλλουβιακά εδάφη, με περίπου 1.100.000 δέντρα, από τα οποία το 70% ξεπερνά τα 150 χρόνια ηλικίας.

Πρόκειται για αμιγή, μη γραμμική καλλιέργεια, με κορμούς βαθιά πτυχωμένους και δέντρα που φτάνουν σε πολλές περιπτώσεις τα 10 μέτρα. Το στοιχειώδες αγροτεμάχιο ονομάζεται λαχίδι, και τα λαχίδια χωρίζονται με αναχώματα, τα τράφια, που συγκρατούν το νερό της βροχής, ενώ στις επικλινείς εκτάσεις έχουν διαμορφωθεί αναβαθμίδες.

Ο καρπός

Ο καρπός είναι μεγάλος, στρογγυλός και ελαφρά ασύμμετρος, με μέσο βάρος 6 έως 10 γραμμάρια, που αντιστοιχεί περίπου σε 100 έως 165 καρπούς ανά κιλό. Η σχέση σάρκας προς πυρήνα φτάνει το 10 προς 1, με σάρκα πλούσια και τραγανή.

Το χρώμα αλλάζει καθαρά με την ωρίμανση, από βαθύ πράσινο σε πρασινοκίτρινο, κοκκινωπό και ιώδες, για να καταλήξει στην πλήρη ωρίμανση μελανοϊώδες. Η ελαιοπεριεκτικότητα είναι χαμηλή, γύρω στο 16%, οπότε η ποικιλία αξιοποιείται κυρίως ως επιτραπέζια.

Πράσινη και μαύρη από το ίδιο δέντρο

Η Κονσερβολιά δίνει και τα δύο κύρια προϊόντα της επιτραπέζιας ελιάς, με τη διαφορά να κρίνεται από τον χρόνο συγκομιδής.

Για πράσινη ελιά η συγκομιδή ξεκινά από τα μέσα Σεπτεμβρίου, όταν ο καρπός έχει φτάσει σε μέγεθος αλλά διατηρεί το πράσινο χρώμα, και απαιτεί ιδιαίτερα προσεκτικό χειρισμό, καθώς ο πράσινος καρπός τραυματίζεται ευκολότερα από τον ώριμο. Για μαύρη ελιά ο καρπός αφήνεται να ωριμάσει πάνω στο δέντρο. Η ωρίμανση χαρακτηρίζεται όψιμη, από τα μέσα Νοεμβρίου έως τον Ιανουάριο ή τον Φεβρουάριο, και σε χρονιές υπερπαραγωγής παρατείνεται μέχρι τους πρώτους μήνες της άνοιξης.

Η πράσινη επιτραπέζια ελιά προέρχεται από καρπό που συγκομίζεται σε πλήρες μέγεθος, πριν αλλάξει χρώμα.

Το δέντρο

Το δέντρο είναι ορθόκλαδο και αναπτύσσεται σε ύψος 6 έως 10 μέτρων, με διάμετρο κόμης 5 έως 8 μέτρων, μπορεί όμως να διατηρηθεί στα 4 με 5 μέτρα με συχνό κλάδεμα. Τα φύλλα είναι μέτριου μεγέθους και επιμήκη, με ευδιάκριτη αιχμή στην κορυφή που κάμπτεται προς τα κάτω, χαρακτηριστικό χρήσιμο για την αναγνώριση της ποικιλίας.

Θεωρείται παραγωγική ποικιλία, με ένα καλλιεργημένο δέντρο να δίνει από 15 έως 100 κιλά καρπό ανάλογα με τη χρονιά, το κλάδεμα, τη λίπανση και την άρδευση. Παλαιότερες περιγραφές καταγράφουν για την περιοχή του Χρισσού της Άμφισσας αιωνόβια δέντρα με αποδόσεις 250 έως 380 κιλά το καθένα.

Αντοχές και ευπάθειες

Η ποικιλία εμφανίζει καλή αντοχή στο ψύχος. Κλασική περιγραφή της ποικιλίας, που παραθέτει ο ειδικός Τύπος, αναφέρει ότι ευδοκιμεί σε υψόμετρο έως 600 μέτρα και ότι τα δέντρα αντέχουν ακόμη και όταν καλύπτονται ολόκληρα από χιόνι, όπως συμβαίνει συχνά στο Πήλιο.

Ευδοκιμεί σε αργιλώδη και πηλώδη εδάφη με καλή στράγγιση, ενώ τα βαριά εδάφη που συγκρατούν νερό αποφεύγονται. Αναπτύσσεται και σε φτωχά, πετρώδη εδάφη, αποδίδει όμως πολύ καλύτερα σε γόνιμα εδάφη που συγκρατούν επαρκή υγρασία, και το πότισμα κατά την άνοιξη και το καλοκαίρι βελτιώνει αισθητά το μέγεθος και τη σάρκα του καρπού.

Η σημαντικότερη ευπάθειά της αφορά τη βερτισιλλίωση. Σε μελέτη του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ για την αξιολόγηση της ανθεκτικότητας ελληνικών ποικιλιών, η Αμφίσσης χρησιμοποιήθηκε ως ποικιλία αναφοράς γνωστής ευπάθειας, με την Κορωνέικη ως αντίστοιχη ανθεκτική, οπότε τα αγροτεμάχια με ιστορικό της ασθένειας αποφεύγονται για νέες φυτεύσεις.

Πού καλλιεργείται

Η καλλιέργεια εκτείνεται σε δύο τόξα. Το πρώτο ξεκινά από τη Βόρεια Εύβοια και περνά από τη Μαγνησία, τη Φθιώτιδα και τη Θεσσαλία έως την Πιερία, και το δεύτερο από τη Φωκίδα και την Αιτωλοακαρνανία έως την Άρτα.

Σύμφωνα με στοιχεία της Διεύθυνσης Μητρώων του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, στην Ελλάδα καλλιεργούνται 13,3 εκατομμύρια δέντρα Κονσερβολιάς σε 847.000 στρέμματα, έναντι περίπου 6,5 εκατομμυρίων δέντρων της ποικιλίας Καλαμών.

Σημαντικές σημειώσεις

Τα στοιχεία για τον καρπό, το δέντρο και την απόδοση προέρχονται από διάφορες πηγές και αποτελούν εύρη, καθώς η ποικιλία συμπεριφέρεται διαφορετικά ανάλογα με τη ζώνη και τη διαχείριση. Οι προδιαγραφές κάθε ΠΟΠ και της ΠΓΕ ορίζονται από τις αντίστοιχες αποφάσεις και τους καταχωρισμένους φακέλους, οπότε για την τρέχουσα μορφή τους η σωστή πηγή είναι ο φορέας πιστοποίησης. Πριν από νέα φύτευση, συμβουλευτείτε γεωπόνο της περιοχής σας, ιδίως για το ιστορικό βερτισιλλίωσης του αγροτεμαχίου.

Πηγές

• Markakis, E. A. et al. Evaluation of Olive Varieties Resistance for Sustainable Management of Verticillium Wilt. Sustainability.
• Olivenews. Η Κονσερβολιά έχει παρελθόν, παρόν και μέλλον.
• Έλληνας Αγρότης. Κονσερβολιά, μια παράδοση αιώνων από την Άμφισσα.
• WIPO Lex. Απόφαση αναγνώρισης ΠΟΠ Κονσερβολιά Αμφίσσης.
• WIPO Lex. Απόφαση αναγνώρισης ΠΓΕ Κονσερβολιά Αγρινίου.
• Αγροτική Στέγη. Ελιά Αμφίσσης, η Κονσερβολιά.