Οι εναλλακτικές πρωτεΐνες αναφέρονται όλο και πιο συχνά στα μέσα ενημέρωσης για διάφορους λόγους. Αρχικά, βρέθηκαν στο επίκεντρο καθώς αποτελούν μία βιώσιμη εναλλακτική λύση στην εντατική κτηνοτροφία, λόγω της μείωσης των εκπομπών CO₂ και, συνεπώς, είναι ένα θετικό βήμα προς την καταπολέμηση της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Λίγο αργότερα, οι χορτοφαγικές διατροφές είναι πλέον μία διεθνής τάση, που έχει αρχίσει να προβάλλεται συχνά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Πρόσφατα, η στροφή προς τις plant-based διατροφές γίνεται τόσο για την βελτίωση της υγείας του ατόμου όσο και για την προώθηση της περιβαλλοντικής βιωσιμότητας.
Στόχος αυτού του άρθρου είναι να συστήσει στους αναγνώστες τις εναλλακτικές πρωτεΐνες και να τους βοηθήσει να εξερευνήσουν περισσότερα σχετικά με τις εφαρμογές τους στο παγκόσμιο σύστημα τροφίμων και τη συμβολή τους στην ανθρώπινη διατροφή, τη βιωσιμότητα και, ενδεχομένως, τη μελλοντική οικονομία.
Τι είναι οι εναλλακτικές πρωτεΐνες;
Οι εναλλακτικές πρωτεΐνες είναι φυτικές εναλλακτικές λύσεις που προορίζονται να αντικαταστήσουν τις παραδοσιακές ζωικές πρωτεΐνες, όπως αυτές που βρίσκονται στο κρέας, τα γαλακτοκομικά προϊόντα, τα θαλασσινά και τα αυγά. Προέρχονται από φυτά (για παράδειγμα, δημητριακά, όσπρια και ξηρούς καρπούς), μύκητες (μανιτάρια), φύκια, έντομα, ακόμη και κρέας από κυτταροκαλλιέργειες στο εργαστήριο. Μερικές από τις πηγές πρωτεϊνών που αναφέρθηκαν παραπάνω είναι παραδοσιακές, αλλά υποτιμημένες, ενώ άλλες είναι αποτέλεσμα βιοτεχνολογικών καινοτομιών. Αυτά τα τρόφιμα έχουν σχεδιαστεί για να ταιριάζουν με τη γεύση, την υφή και τις μαγειρική διαχείριση, στην ίδια τιμή και διαθεσιμότητα με τις συμβατικές ζωικές πρωτεΐνες (Bright Green Partners, 2022; FAO, 2021; Good Food Institute, 2022; Lacy-Nichols et al., 2021).
Υπάρχουν διαφορετικοί τύποι εναλλακτικών πρωτεϊνών;
Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, υπάρχουν πολλές πηγές εναλλακτικών πρωτεϊνών. Ωστόσο, μπορούν να κατηγοριοποιηθούν σε δύο κύριες ομάδες: φυτικές και μη φυτικές.
Φυτικές εναλλακτικές
Αυτή η κατηγορία περιλαμβάνει ένα φάσμα πηγών πρωτεΐνης: από φυτά πλούσια σε πρωτεΐνες (ακατέργαστα ή ελάχιστα επεξεργασμένα), όπως μπιζέλια και φακές, έως περισσότερο επεξεργασμένα προϊόντα, όπως tofu με βάση τη σόγια και φυτικά προϊόντα υψηλής επεξεργασίας (π.χ., vegan nuggets, λουκάνικα και burgers). Τα τελευταία παράγονται χρησιμοποιώντας βιοτεχνολογικές μεθόδους για να αναπαράγουν όσο το δυνατόν πιο πιστά τη γεύση και την υφή του κρέατος και των γαλακτοκομικών προϊόντων (Bright Green Partners, 2022; FAO, 2021; National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Health and Medicine Division; Food and Nutrition Board; Food Forum, 2022; Smith et al., 2024).
Μη φυτικές εναλλακτικές
Οι εναλλακτικές πρωτεΐνες αυτής της κατηγορίας είναι σχετικά νέες στην ΕΕ. Ωστόσο, έχουν γενικά χρησιμοποιηθεί από διάφορους πολιτισμούς ανά τα χρόνια και περιλαμβάνουν καλλιέργειας μικρο- και μακροφυκών και εντόμων. Περιλαμβάνονται επίσης εναλλακτικές που είναι εντελώς νέες, με την έννοια ότι μέχρι πρόσφατα δεν αποτελούσαν πηγή πρωτεΐνης για ανθρώπινες ή ζωικές δίαιτες πουθενά: αυτές είναι η μικροβιακή ζύμωση και το κρέας κυτταροκαλλιέργειας στο εργαστήριο (Bright Green Partners, 2022; FAO, 2021; National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Health and Medicine Division; Food and Nutrition Board; Food Forum, 2022; Smith et al., 2024).
Εικόνα 1. Κατηγορίες εναλλακτικών πρωτεϊνών
Πηγή: Good Food Institute
Διατροφικά Πλεονεκτήματα των Εναλλακτικών Πηγών Πρωτεΐνης
Το θρεπτικό προφίλ των εναλλακτικών πηγών πρωτεΐνης είναι σημαντικό για την ικανότητά τους να αντικαθιστούν τις συμβατικές πηγές στις ανθρώπινες ή ζωικές δίαιτες. Ορισμένες εναλλακτικές πηγές πρωτεΐνης προσφέρουν ένα αξιόλογο προφίλ μακροθρεπτικών συστατικών σε σύγκριση με τις συμβατικές ζωικές πρωτεΐνες. Ωστόσο, η βιοδιαθεσιμότητά τους εξαρτάται από τον τύπο της εναλλακτικής πρωτεΐνης, τον τρόπο παραγωγής και την επεξεργασία (Bright Green Partners, 2022; FAO, 2021; Smith et al., 2024).
Τα μικροάλγη (μικροφύκη) και τα έντομα έχουν υψηλότερη περιεκτικότητα σε πρωτεΐνες και φυτικές ίνες από τις συμβατικές πηγές πρωτεϊνών, αν και η πεπτικότητα είναι χαμηλότερη. Η περιεκτικότητα σε λιπαρά των φυκιών και των μυκοπρωτεϊνων είναι πολύ χαμηλότερη από αυτή των συμβατικών ζωικών πηγών πρωτεΐνης. Τα φύκια περιέχουν επίσης υψηλές συγκεντρώσεις ακόρεστων λιπαρών οξέων. Υποτίθεται ότι το κρέας που καλλιεργείται στο εργαστήριο παρέχει το ίδιο προφίλ μακροθρεπτικών συστατικών με τα συμβατικά προϊόντα κρέατος που θα μπορούσε να αντικαταστήσει, αλλά προς το παρόν αυτό δεν έχει επιβεβαιωθεί (Bright Green Partners, 2022; Smith et al., 2024).
Οι εναλλακτικές πηγές πρωτεΐνης έχουν επίσης καλύτερο προφίλ όσον αφορά την περιεκτικότητα σε μικροθρεπτικά συστατικά. Τα φύκια, τα έντομα και οι ζυμωμένες εναλλακτικές πρωτεΐνες (μυκοπρωτεΐνες) μπορούν να παρέχουν βασικές βιταμίνες και μέταλλα σε υψηλότερες αναλογίες από τις συμβατικές πρωτεΐνες. Ωστόσο, δεν είναι ακόμη βέβαιο πώς η επεξεργασία επηρεάζει αυτά τα μικροθρεπτικά συστατικά και, ως εκ τούτου, τη βιοδιαθεσιμότητά τους. Η βιοδιαθεσιμότητα των μικροθρεπτικών συστατικών στα έντομα έχει αποδειχθεί ότι είναι ισοδύναμη ή υψηλότερη από αυτή του βοείου κρέατος. Το κρέας που καλλιεργείται στο εργαστήριο προσφέρει το ίδιο προφίλ μικροθρεπτικών συστατικών με τα συμβατικά προϊόντα κρέατος (Bright Green Partners, 2022; Smith et al., 2024).
Plant-Based Διατροφή: Από Απλή Τάση Διατροφής σε Κύριο Κομμάτι της Βιωσιμότητας
Τις τελευταίες δύο δεκαετίες, οι plant-based δίαιτες έχουν μετατραπεί από "απλώς μια άλλη τάση διατροφής" σε, ενδεχομένως, την πιο ελπιδοφόρα και αειφόρο λύση στην επικείμενη παγκόσμια επισιτιστική κρίση. Με τον παγκόσμιο πληθυσμό να προβλέπεται να φτάσει τα 9,7 δισεκατομμύρια το 2050 από 8 δισεκατομμύρια σήμερα, μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις θα είναι να τραφεί ο επιπλέον πληθυσμός με επαρκή, ασφαλή, βιώσιμα και θρεπτικά τρόφιμα που παράγονται, καταναλώνονται και απορρίπτονται με τρόπο που να διασφαλίζει τα πολύτιμα φυσικά οικοσυστηματα μας (FAO, 2021; Good Food Institute, 2022).
Εικόνα 2. Στόχοι βιώσιμης ανάπτυξης
Πηγή: Παγκόσμιοι στόχοι βιώσιμης ανάπτυξης
Η μετάβαση σε πιο βιώσιμες λύσεις έχει ήδη ξεκινήσει:
- Οι plant-based εναλλακτικές λύσεις κρέατος υπάρχουν στην πλειονότητα των εστιατορίων fast-food και των μεγάλων αλυσίδων εστιατορίων σε όλο τον κόσμο.
- Το κρέας που καλλιεργείται στο εργαστήριο είναι διαθέσιμο στους καταναλωτές σε πολλές χώρες.
- Τα έντομα χρησιμοποιούνται ευρέως για την παραγωγή πρωτεϊνικών μπάρων που διατίθενται σε σούπερ μάρκετ σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση και όχι μόνο.
- Τώρα, περισσότερο από ποτέ, είναι διαθέσιμη μια μεγάλη ποικιλία από εναλλακτικές λύσεις κρέατος, γαλακτοκομικών, θαλασσινών και αυγών.
- Σε παγκόσμιο επίπεδο, η περισσότερη πρωτεΐνη προέρχεται από φυτά (57% και κυρίως δημητριακά) και δευτερευόντως από ζώα (43% και κυρίως κρέας, γαλακτοκομικά και ψάρια). (FAO, 2021; Smith et al., 2024)
Πώς βοηθάει αυτό στη βιωσιμότητα;
Η παραγωγή εναλλακτικών προϊόντων κρέατος (τόσο φυτικών όσο και μη φυτικών) μπορεί να εκσυγχρονίσει τη μαζική παραγωγή με τρόπους που μειώνουν σημαντικά τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις του παγκόσμιου συστήματος τροφίμων, ενώ παράλληλα τρέφουν περισσότερους ανθρώπους με λιγότερους πόρους. Έτσι, περιορίζεται επίσης η αυξανόμενη απειλή της ανθεκτικότητας στα αντιβιοτικά και απελευθερώνονται χερσαία και ωκεάνια οικοσυστήματα για αποκατάσταση και ανάκαμψη της βιοποικιλότητας (Good Food Institute, 2022; National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Health and Medicine Division; Food and Nutrition Board; Food Forum, 2022; Smith et al., 2024).
Υπάρχουν κρυμμένα εμπόδια στο δρόμο προς τη βιωσιμότητα;
Ο δρόμος προς τη βιωσιμότητα έχει μερικά εμπόδια.
Οι περισσότερες προβλέψεις για την παραγωγή φυτικών πρωτεϊνών έως το 2050 έχουν έναν κοινό παρονομαστή: την αποδοχή των καταναλωτών και τη στροφή από το κρέας σε φυτικές επιλογές και τη διαχείριση της υπερκατανάλωσης των ζωικών προϊόντων παγκοσμίως. Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι μια κρίση στη διαθεσιμότητα των ζωικών πρωτεϊνών το 2030 θα μπορούσε να ενθαρρύνει μια τέτοια αλλαγή.
Ένα άλλο εμπόδιο προς τους στόχους βιωσιμότητας είναι το αυξημένο ατμοσφαιρικό CO2. Τα υψηλά επίπεδα CO2 αναμένεται να επηρεάσουν την περιεκτικότητα σε πρωτεΐνες στα των plant-based τροφίμων, και κατά συνέπεια, να αυξήσουν την έλλειψη πρωτεϊνών κατά 0,8% στην Ευρώπη. Η περαιτέρω στροφή προς εναλλακτικές πρωτεΐνες θα μπορούσε να έχει μεγαλύτερη επίδραση.
Επιπλέον, ο συνδυασμός της αυξημένης θερμοκρασίας και των μεγαλύτερων διακυμάνσεων της ατμοσφαιρικής υγρασίας αναμένεται να επηρεάσει αρνητικά τη μελλοντική παραγωγή τροφίμων. Ωστόσο, οι προβλεπόμενες επιπτώσεις παραμένουν πολύ ασυνεπείς για να ποσοτικοποιηθούν. (Good Food Institute, 2021; Good Food Institute, 2022; Jones, 2022; National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Health and Medicine Division; Food and Nutrition Board; Food Forum, 2022; Smith et. al, 2024)
Τι επιφυλάσσει το μέλλον για τις εναλλακτικές πρωτεΐνες;
- Οι εναλλακτικές πρωτεΐνες (τόσο φυτικές όσο και μη φυτικές) εκτιμάται ότι θα αντιπροσωπεύουν το 11% έως 22% της παγκόσμιας αγοράς πρωτεϊνών για τρόφιμα έως το 2035.
- Τα μικροάλγη θα μπορούσαν να συμβάλουν περισσότερο από τη συνολική προβλεπόμενη ζήτηση πρωτεϊνών έως το 2050.
- Τα έντομα αναμένεται να χρησιμοποιηθούν κυρίως για ζωοτροφές: η χρήση του σε ιχθυάλευρα και τροφές κατοικιδίων αναμένεται να αντιπροσωπεύει πάνω από το 80% της παραγωγής εντόμων στην ΕΕ ως ζωοτροφές (από 50% σήμερα).
- Οι εναλλακτικές λύσεις κρέατος με βάση τους μικροοργανισμούς θα φτάσουν τους 22 εκατομμύρια τόνους παγκοσμίως έως το 2035, ή το 2,5% της παγκόσμιας αγοράς πρωτεϊνών που προέρχονται από κρέας (ζωικής ή εναλλακτικής προέλευσης)
- Το κρέας που καλλιεργείται στο εργαστήριο έχει γενικά μικρό όγκο παραγωγής, και με προβλέψει που δείχνουν πωλήσεις περίπου 100.000 τόνων πριν από το τέλος του 2051. (Smith et. al, 2024)
Συμπέρασμα
Οι εναλλακτικές πρωτεΐνες, λόγω της ευρείας εφαρμογής τους και της συνεχώς αυξανόμενης κατανάλωσης τους, θα μπορούσαν να αποτελέσουν ένα πολύτιμο εργαλείο για το μέλλον της βιομηχανίας τροφίμων, τόσο όσον αφορά την παραγωγή όσο και το κέρδος. Ωστόσο, για να επιτευχθεί ο τελικός στόχος ενός βιώσιμου μέλλοντος για το παγκόσμιο σύστημα τροφίμων, υπάρχουν μερικά ζητήματα που πρέπει να αντιμετωπιστούν από την επιστημονική κοινότητα σε συνεργασία με τις κυβερνήσεις και υπό την καθοδήγηση οργανισμών όπως ο FAO. Εάν αυτές οι προσπάθειες αποδειχθούν επιτυχημένες, το μέλλον θα είναι ελπιδοφόρο.
Πηγές
- Bright Green Partners. (2022, November 15). Alternative Proteins: Benefits, Challenges and Opportunities. Bright Green Partners. https://brightgreenpartners.com/alternative-proteins-bigger-picture/
- FAO. (2021, December 8). The Need for Guidance on Alternative Proteins Highlighted to Codex Alimentarius Commission.
- Good Food Institute. (2021, January 4). What is plant-based meat? The Good Food Institute.
- Good Food Institute. (2022, July 12). Defining Alternative protein. Gfi.org.
- Jones, K. (2022, March 10). Timeline: The Rapid Evolution of Plant-Based Alternatives. Visual Capitalist.
- Lacy-Nichols, J., Scrinis, G., Moodie, R., & Hattersley, L. (2021, March 1). Alternative proteins: Testing the claimed benefits. University of Melbourne.
- National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Health and Medicine Division; Food and Nutrition Board; Food Forum. (2022). Alternative Protein Sources: Balancing Food Innovation, Sustainability, Nutrition, and Health: Proceedings of a Workshop—in Brief. In A. Nicholson (Ed.), PubMed. National Academies Press (US). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588012/
- Smith, E., Etienne, J., & Montanari, F. (2024). Alternative Protein Sources for Food and Feed. Panel for the Future of Science and Technology (STOA).
- The Global Goals.