Βυθισμένες, καστανές και φελλώδεις κηλίδες στις πράσινες ελιές του καλοκαιριού και μαλακή, καστανή σήψη στους καρπούς που ωριμάζουν το φθινόπωρο είναι οι δύο μορφές της βούλας, η ξεροβούλα και η σαπιοβούλα. Η ασθένεια εμφανίζεται μόνο σε καρπούς που έχει προσβάλει ο δάκος, γιατί η μόλυνση ξεκινά από το νύγμα ωοτοκίας του εντόμου. Γι' αυτό η προστασία των καρπών από τη βούλα περνά πρώτα από την καταπολέμηση του δάκου.
Πώς αναγνωρίζεται η ξεροβούλα και η σαπιοβούλα
Η ξεροβούλα προσβάλλει τους άγουρους καρπούς το καλοκαίρι και στις αρχές του φθινοπώρου, ενώ η σαπιοβούλα τους ώριμους καρπούς το φθινόπωρο και στις αρχές του χειμώνα. Στην ξεροβούλα σχηματίζονται βυθισμένες, καστανόχρωμες, ξηρές κηλίδες με φελλώδη υφή, και στη σαπιοβούλα ολόκληρος ο καρπός μαλακώνει, σαπίζει και αργότερα αφυδατώνεται και ζαρώνει.
Και στις δύο μορφές διακρίνονται πάνω στην κηλίδα μαύρα στίγματα, οι καρποφορίες του μύκητα, και οι προσβεβλημένοι καρποί πέφτουν πρόωρα. Η κηλίδα ξεκινά από το σημείο του νύγματος, οπότε σε μια ελιά με βούλα το σημάδι του δάκου βρίσκεται συνήθως μέσα ή στην άκρη της κηλίδας.
Η κερκόσπορα δίνει κι αυτή ακανόνιστες, ελαφρά βυθισμένες καστανές κηλίδες στους πράσινους καρπούς και σήψη στους ώριμους, όμως συνοδεύεται από συμπτώματα στα φύλλα, κίτρινες κηλίδες στην πάνω επιφάνεια και σκούρο μεταχρωματισμό στην κάτω. Χωρίς νύγμα και με φύλλα που δείχνουν κερκόσπορα, η κηλίδα του καρπού οφείλεται πιθανότατα σε αυτήν.
Η σαπιοβούλα προσβάλλει τους καρπούς καθώς ωριμάζουν το φθινόπωρο και στις αρχές του χειμώνα, αφού η ξεροβούλα έχει εμφανιστεί στους άγουρους το καλοκαίρι.
Ποιος μύκητας προκαλεί τη βούλα
Τα ελληνικά δελτία αποδίδουν τη βούλα στον μύκητα Camarosporium dalmaticum, που στη διεθνή βιβλιογραφία έχει ταξινομηθεί εκ νέου ως Botryosphaeria dothidea με βάση γενετικά και μορφολογικά δεδομένα. Στην Ισπανία η ίδια ασθένεια λέγεται «δαλματική ασθένεια», και ο B. dothidea προκαλεί τη μορφή των άγουρων καρπών, ενώ συγγενικά είδη της ίδιας οικογένειας προκαλούν σήψη στους ώριμους.
Η ζημιά είναι σοβαρότερη στις βρώσιμες ελιές, γιατί οι κηλίδες υποβαθμίζουν την εμφάνιση του καρπού που προορίζεται για επιτραπέζια χρήση. Στις ελαιοποιήσιμες η ζημιά έρχεται κυρίως από την πρόωρη πτώση των καρπών και από τη σήψη, που προστίθεται στην υποβάθμιση του λαδιού από τον ίδιο τον δάκο.
Πώς ο μύκητας φτάνει στον καρπό
Η μόλυνση γίνεται στα νύγματα ωοτοκίας του δάκου, όπου ο μύκητας μεταφέρεται από ένα παράσιτο του ίδιου του δάκου, την Prolasioptera berlesiana. Το μικρό αυτό δίπτερο της οικογένειας Cecidomyiidae αναζητά τα νύγματα του δάκου για να γεννήσει και τρέφεται περιστασιακά με τα αυγά και τις προνύμφες του, μεταφέροντας ταυτόχρονα τα σπόρια του μύκητα μέσα στην πληγή.
Σε ισπανική μελέτη όμως το 77,5% των καρπών με τη δαλματική ασθένεια δεν είχε προνύμφες του εντόμου αυτού, οπότε και το νύγμα του δάκου από μόνο του αρκεί για να μπει ο μύκητας. Οι πηγές διαφωνούν λοιπόν για το πόσο χρειάζεται ο φορέας, όμως συμφωνούν ότι χωρίς νύγμα δεν υπάρχει βούλα.
Πότε και πού εμφανίζεται
Ο μύκητας χρειάζεται παρόμοιες καιρικές συνθήκες με το κυκλοκόνιο και το γλοιοσπόριο, δηλαδή υγρασία και βροχή, και γι' αυτό οι πρώτες φθινοπωρινές βροχές ευνοούν την εξάπλωσή του. Η παρουσία και η ένταση της ασθένειας εξαρτώνται από τον βαθμό δακοπροσβολής του ελαιώνα, οπότε μια χρονιά με υψηλούς πληθυσμούς δάκου είναι συνήθως και χρονιά με περισσότερη βούλα.
Πώς περιορίζεται η βούλα
Αφού ο μύκητας είναι παράσιτο πληγών και μπαίνει από τα νύγματα, η προστασία απαιτεί πρωτίστως τη συστηματική καταπολέμηση του δάκου. Με λιγότερα νύγματα μειώνονται και οι θέσεις όπου μπορεί να μπει ο μύκητας, οπότε η βιολογική καταπολέμηση του δάκου μαζί με τα δολωματικά μέσα της δακοκτονίας περιορίζουν ταυτόχρονα και τη βούλα.
Το σωστό και συστηματικό κλάδεμα διευκολύνει την κίνηση του αέρα και τη διέλευση του ήλιου μέσα στον ελαιώνα, και έτσι μειώνει την υγρασία και την ένταση της προσβολής. Η σωστή αναγνώριση του δάκου στον ελαιώνα βοηθά να ξεκινήσει η δακοκτονία στον σωστό χρόνο, πριν πληθύνουν τα νύγματα.
Τα εντομοκτόνα για τον δάκο επιλέγονται από όσα είναι εγκεκριμένα για την ελιά στη βάση του ΥΠΑΑΤ, με εναλλαγή ομάδων δράσης.
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι η ξεροβούλα στις ελιές
Είναι η μορφή της βούλας στους άγουρους καρπούς, με βυθισμένες, καστανόχρωμες, φελλώδεις και ξηρές κηλίδες που ξεκινούν από το νύγμα του δάκου.
Ποια είναι η διαφορά ξεροβούλας και σαπιοβούλας
Η ξεροβούλα προσβάλλει τους άγουρους καρπούς το καλοκαίρι και στις αρχές του φθινοπώρου, η σαπιοβούλα τους ώριμους το φθινόπωρο και στις αρχές του χειμώνα. Πρόκειται για την ίδια ασθένεια σε διαφορετικό στάδιο του καρπού.
Ψεκάζουμε με μυκητοκτόνο για τη βούλα
Η προστασία στηρίζεται πρωτίστως στη συστηματική καταπολέμηση του δάκου, γιατί ο μύκητας μπαίνει από τα νύγματα. Το κλάδεμα αερισμού μειώνει επιπλέον την υγρασία που τον ευνοεί.
Τι είναι τα μαύρα στίγματα στις σάπιες ελιές
Είναι οι καρποφορίες του μύκητα, που εμφανίζονται πάνω στις κηλίδες και στην ξεροβούλα και στη σαπιοβούλα.
Τι σχέση έχει η βούλα με τον δάκο
Η ασθένεια εμφανίζεται μόνο σε καρπούς που έχει προσβάλει ο δάκος, αφού ο μύκητας μπαίνει από τα νύγματα ωοτοκίας. Όσο μεγαλύτερη η δακοπροσβολή, τόσο περισσότερη η βούλα.
Πώς ξεχωρίζει η βούλα από την κερκόσπορα στον καρπό
Η βούλα ξεκινά από το νύγμα του δάκου και έχει μαύρα στίγματα πάνω στην κηλίδα. Η κερκόσπορα συνοδεύεται από κίτρινες κηλίδες και σκούρο μεταχρωματισμό στα φύλλα.
Σημαντικές σημειώσεις
Οι συνθήκες διαφέρουν ανά περιοχή, ποικιλία, πληθυσμό του δάκου και χρονιά, οπότε τα παραπάνω αποτελούν γενικές κατευθύνσεις και αφετηρία για τον έλεγχο του ελαιώνα. Για τη διάγνωση των συμπτωμάτων, η επικοινωνία με γεωπόνο δίνει την ασφαλέστερη απάντηση.
Προηγούνται τα καλλιεργητικά μέτρα, δηλαδή το κλάδεμα αερισμού και η παρακολούθηση του δάκου με παγίδες. Όταν χρειαστεί χημική επέμβαση, χρησιμοποιούνται μόνο σκευάσματα εγκεκριμένα για την ελιά, σύμφωνα με τις οδηγίες της ετικέτας.
Πηγές
- Περιφερειακό Κέντρο Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού και Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου Βόλου, Ελιά, ασθένειες, Δελτίο Νο 8, 1 Οκτωβρίου 2026.
- Περιφερειακό Κέντρο Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού και Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου Ηρακλείου, Φυτοπροστασία της ελιάς, φθινοπωρινή και χειμωνιάτικη, Δελτίο Νο 11, 28 Σεπτεμβρίου 2026.
- Moral J. κ.ά., Characterization and pathogenicity of Botryosphaeriaceae species collected from olive and other hosts in Spain and California, Phytopathology, 2010.
- Resistance of olive cultivars to Botryosphaeria dothidea, causal agent of olive fruit rot in Montenegro, Crop Protection, 2013.
- Use of micro-computed tomography to monitor olive fruit damage caused by three insect pests, Scientific Reports, 2024.
- Iannotta N. κ.ά., Correlation between Bactrocera oleae infestation and Camarosporium dalmaticum infection in an olive area of southern Italy, Acta Horticulturae 949.
