Καλλιέργεια και φροντίδα της δάφνης

Η δάφνη η ευγενής (Laurus nobilis) είναι ένα από τα πιο εμβληματικά φυτά της Μεσογείου. Αειθαλής θάμνος ή μικρό δέντρο που μπορεί να ζήσει δεκαετίες, καλλιεργείται για τα αρωματικά της φύλλα που χρησιμοποιούνται στη μαγειρική, αλλά και ως διακοσμητικό φυτό σε κήπους, βεράντες και ως εντυπωσιακό φυτό εισόδου σε γλάστρα. Στα ελληνικά την ονομάζουμε δάφνη από τη μυθική νύμφη, και ιστορικά συνδέεται με τον Απόλλωνα, τα Δελφικά μαντεία και τα στεφάνια των νικητών.

Ο οδηγός που ακολουθεί καλύπτει όλα όσα χρειάζεστε για να την καλλιεργήσετε στον κήπο ή στο μπαλκόνι σας, από τη φύτευση και το πότισμα μέχρι τον πολλαπλασιασμό και την αντιμετώπιση των πιο συχνών εχθρών.

Βοτανικά χαρακτηριστικά

Η δάφνη ανήκει στην οικογένεια Lauraceae και είναι αειθαλής, δηλαδή κρατά τα φύλλα της όλο τον χρόνο. Φτάνει συνήθως τα 2-5 μέτρα ύψος στους κήπους και αναπτύσσεται αργά, αλλά σε ιδανικές συνθήκες μπορεί να φτάσει και τα 7-8 μέτρα ή και περισσότερο. Σε γλάστρα παραμένει πολύ πιο μικρή, ιδίως αν κλαδεύεται τακτικά.

Καλλιέργεια και φροντίδα της δάφνης.png

Τα φύλλα είναι σκουρόπρασινα, γυαλιστερά, δερματώδη και μυτερά, με χαρακτηριστικό άρωμα όταν τα τρίψετε ανάμεσα στα δάχτυλά σας. Την άνοιξη εμφανίζονται μικρά κίτρινα ανθάκια. Η δάφνη είναι δίοικο φυτό, που σημαίνει ότι υπάρχουν αρσενικά και θηλυκά άτομα, και μόνο τα θηλυκά παράγουν τους μικρούς μαύρους καρπούς το φθινόπωρο. Οι καρποί δεν είναι κατάλληλοι για φαγητό.

Πού φυτεύουμε δάφνη

Η δάφνη είναι ιθαγενές φυτό της Μεσογείου και φύεται αυτοφυώς σε όλη την Ελλάδα, ιδίως σε δροσερές, σκιερές πλαγιές κοντά σε ρέματα. Στον κήπο ευδοκιμεί παντού στη χώρα μας, αλλά σε ορεινές και βόρειες περιοχές με σκληρό χειμώνα χρειάζεται προστασία ή καλλιέργεια σε γλάστρα.

Σαν γενικός κανόνας ανά περιοχή.

Νότια Ελλάδα και νησιά: αναπτύσσεται χωρίς πρόβλημα στον κήπο
Κεντρική και Βόρεια Ελλάδα: επιλέξτε προστατευμένη θέση, π.χ. κοντά σε νότιο ή δυτικό τοίχο που μαζεύει τη θερμότητα της ημέρας
Ορεινές περιοχές: προτιμήστε γλάστρα που μπορείτε να μεταφέρετε σε προστατευμένο χώρο τους χειμερινούς μήνες

Τα ώριμα φυτά αντέχουν θερμοκρασίες μέχρι περίπου -5°C χωρίς ζημιά, και σε προστατευμένες θέσεις λίγο χαμηλότερες. Τα νεαρά φυτά είναι πιο ευαίσθητα και χρειάζονται κάλυψη όταν αναμένεται παγετός.

Όσον αφορά τον προσανατολισμό, η δάφνη ευχαριστιέται τον ήλιο αλλά ανέχεται και τη μερική σκιά. Σε πολύ θερμές περιοχές της νότιας Ελλάδας, λίγη σκιά τις απογευματινές ώρες προστατεύει τα φύλλα από το κάψιμο.

Έδαφος

Η δάφνη δεν είναι δύσκολη με το έδαφος, αρκεί να στραγγίζει καλά. Ανέχεται από αμμώδη μέχρι ελαφρώς αργιλώδη εδάφη, με προτίμηση σε γόνιμα και ουδέτερα έως ελαφρώς όξινα (pH 6,0-7,0).

Το πιο σημαντικό σημείο, ειδικά για όσους καλλιεργούν σε γλάστρα, είναι ότι το νερό δεν πρέπει ποτέ να μένει στις ρίζες. Η συσσώρευση υγρασίας στο ριζικό σύστημα είναι μακράν η πιο συχνή αιτία απώλειας.

Φύτευση

Η καλύτερη εποχή για φύτευση είναι από Απρίλιο έως Σεπτέμβριο. Στις πολύ θερμές περιοχές της νότιας Ελλάδας προτιμήστε άνοιξη ή αρχές φθινοπώρου, ώστε το φυτό να μην μπει αμέσως σε καύσωνα. Αν έχετε ώριμο φυτό από φυτώριο, μπορείτε να το μεταφυτεύσετε με ευκολία.

Βήματα φύτευσης στον κήπο

Ανοίξτε λάκκο διπλάσιο σε διάμετρο από τη μπάλα χώματος του φυτού και ίδιου βάθους
Χαλαρώστε το χώμα στον πάτο και προσθέστε λίγη χωνεμένη κοπριά ή κομπόστ
Τοποθετήστε το φυτό ώστε η επιφάνεια της μπάλας χώματος να είναι στο ίδιο ύψος με το γύρω έδαφος
Γεμίστε με χώμα και πιέστε ελαφρά γύρω από τη βάση
Ποτίστε καλά αμέσως μετά τη φύτευση

Καλλιέργεια σε γλάστρα

Η δάφνη ταιριάζει ιδανικά για γλάστρα και είναι από τα πιο δημοφιλή φυτά εισόδου σε ελληνικά σπίτια, ιδίως σε σχήμα τοπιαρίας (σφαίρα ή πυραμίδα).

Διαλέξτε γλάστρα τουλάχιστον 40-50 cm διαμέτρου για ένα ώριμο φυτό. Οι πήλινες είναι πιο φιλικές καθώς αφήνουν το υπόστρωμα να ανασαίνει
Χρησιμοποιήστε γενικό χωμάτινο υπόστρωμα ποιότητας, με προσθήκη χονδρής άμμου ή περλίτη (περίπου 20-30%) για καλύτερη στράγγιση
Σιγουρευτείτε ότι η γλάστρα έχει επαρκείς οπές αποστράγγισης
Ανανεώστε το υπόστρωμα κάθε δύο χρόνια. Στα ενδιάμεσα χρόνια αφαιρέστε τα πάνω 5 εκατοστά και αντικαταστήστε με φρέσκο χώμα

Πότισμα

Τα νεαρά φυτά χρειάζονται τακτικό πότισμα τον πρώτο χρόνο για να εγκατασταθούν. Μετά την εγκατάσταση, τα ώριμα δέντρα στον κήπο είναι αρκετά ανθεκτικά στην ξηρασία.

Στη γλάστρα η ιστορία είναι διαφορετική και θέλει περισσότερη προσοχή. Ο γενικός κανόνας είναι μέτριο πότισμα όταν τα 2-3 πρώτα εκατοστά του χώματος έχουν στεγνώσει. Ελέγξτε με το δάχτυλο πριν ποτίσετε.

Σημάδια λάθος ποτίσματος

Κιτρινισμένα φύλλα και πτώση: συνήθως δείχνει υπερβολικό πότισμα και κορεσμένο υπόστρωμα. Σταματήστε για λίγες μέρες και ελέγξτε τη στράγγιση
Ξεραμένες άκρες ή ζαρωμένα φύλλα: μπορεί να χρειάζεται περισσότερο νερό, ιδίως σε γλάστρα κατά τους θερινούς μήνες

Το νερό βρύσης με πολλά άλατα μπορεί να καίει τις άκρες των φύλλων σε γλαστρικά φυτά. Αν παρατηρήσετε αυτό το πρόβλημα, προτιμήστε βρόχινο ή φιλτραρισμένο νερό, ή αφήστε το νερό βρύσης να σταθεί μερικές ώρες ώστε να εξατμιστεί το χλώριο.

Λίπανση

Στον κήπο, μια ετήσια προσθήκη χωνεμένης κοπριάς ή κομπόστ γύρω από τη βάση του φυτού την άνοιξη είναι περισσότερο από αρκετή.

Στη γλάστρα η δάφνη ευχαριστιέται με ένα ισορροπημένο λίπασμα βραδείας αποδέσμευσης την άνοιξη, ή με υγρό λίπασμα κάθε δύο εβδομάδες από τα μέσα της άνοιξης μέχρι το τέλος του καλοκαιριού. Τον χειμώνα δεν λιπαίνουμε, καθώς το φυτό είναι σε χαμηλό ρυθμό ανάπτυξης.

Αν τα φύλλα είναι κιτρινωπά παρά την κανονική φροντίδα, ίσως υπάρχει έλλειψη θρεπτικών. Σε γλαστρικά φυτά αυτό συνήθως διορθώνεται με ανανέωση του υποστρώματος.

Κλάδεμα και διαμόρφωση

Η δάφνη ανέχεται εξαιρετικά το κλάδεμα και μπορεί να διαμορφωθεί σε πολλά σχήματα. Είναι από τα πιο διαδεδομένα φυτά για τοπιάρια, δηλαδή για διαμόρφωση σε σφαίρες, κώνους, σπείρες ή κορμό με μπάλα στην κορυφή (lollipop). Στους ελληνικούς κήπους τη βλέπουμε συχνά διαμορφωμένη ως φυτό εισόδου σε γλάστρες στα δύο πλευρά της πόρτας.

Η καλύτερη εποχή είναι από μέσα άνοιξης έως τέλος καλοκαιριού. Δείτε μερικές πρακτικές συμβουλές.

Χρησιμοποιήστε κλαδευτήρι ή ψαλίδι κηπευτικής, όχι ψαλίδι μπορντούρας. Αν κόψετε τα φύλλα στη μέση, τα κομμένα άκρα γίνονται καφέ και άσχημα
Για τη διατήρηση σχήματος σε τοπιάρια, πιθανώς θα χρειαστούν δύο με τρία κλαδέματα τον χρόνο
Όταν το φυτό μεγαλώσει πολύ, μπορείτε να κάνετε ένα πιο γενναίο κλάδεμα ανανέωσης την άνοιξη. Η δάφνη αντέχει ακόμη και κόψιμο σε χαμηλό ύψος

Πολλαπλασιασμός δάφνης

Υπάρχουν τρεις τρόποι για να πολλαπλασιάσετε τη δάφνη. Δείτε πιο κάτω τα πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα του καθενός.

Με μοσχεύματα

Είναι ο πιο αξιόπιστος και διαδεδομένος τρόπος, και κρατά τα χαρακτηριστικά του μητρικού φυτού.

Στα τέλη του καλοκαιριού ή στις αρχές του φθινοπώρου, κόψτε ημιξυλώδη μοσχεύματα μήκους 10-15 cm από υγιή κλαδιά
Αφαιρέστε τα κάτω φύλλα και αφήστε 2-3 ζευγάρια στην κορυφή
Βουτήξτε τη βάση σε ορμόνη ριζοβολίας, αν έχετε
Φυτέψτε σε μείγμα τύρφης και περλίτη ή σε υπόστρωμα ριζοβολίας
Καλύψτε με διάφανο πλαστικό ή τοποθετήστε σε μίνι θερμοκήπιο για να διατηρείται η υγρασία
Αφήστε σε σκιερό αλλά φωτεινό σημείο με θερμοκρασία γύρω στους 20°C

Οι πρώτες ρίζες εμφανίζονται σε περίπου ένα μήνα και χρειάζονται άλλους 2-3 μήνες μέχρι το μόσχευμα να μπορεί να μεταφυτευτεί.

Με καταβολάδα

Η μέθοδος αυτή είναι αργή αλλά πολύ αξιόπιστη. Λυγίστε ένα ευλύγιστο, χαμηλό κλαδί του φυτού προς το έδαφος, χαράξτε ελαφρά τον φλοιό στο σημείο επαφής με μαχαίρι, καλύψτε με χώμα και στερεώστε με πέτρα ή μεταλλικό άγκιστρο. Σε 6 έως 12 μήνες θα έχει βγάλει δικές του ρίζες και μπορείτε να το αποκόψετε από το μητρικό.

Με σπόρο

Είναι ο πιο δύσκολος τρόπος και απαιτεί υπομονή. Οι σπόροι της δάφνης έχουν λήθαργο και χρειάζονται ψυχρή στρωμάτωση στο ψυγείο σε υγρή τύρφη, στους 4°C, για 2-3 μήνες. Μετά τη σπορά σε καλά αποστραγγιζόμενο υπόστρωμα, η βλάστηση μπορεί να πάρει από έναν έως έξι μήνες και είναι συνήθως σποραδική. Ένα φυτό από σπόρο χρειάζεται 6 με 10 χρόνια για να φτάσει σε ώριμο μέγεθος, αν και μπορείτε να αρχίσετε να συλλέγετε λίγα φύλλα αφού περάσουν τα πρώτα δύο χρόνια.

Εχθροί και ασθένειες

Η δάφνη είναι σχετικά ανθεκτικό φυτό, αλλά υπάρχουν μερικά κοινά προβλήματα που εμφανίζονται στους ελληνικούς κήπους.

Ψύλλα της δάφνης (Trioza alacris). Ο πιο χαρακτηριστικός εχθρός της δάφνης. Η προσβολή φαίνεται αμέσως. Τα νεαρά φύλλα κατσαρώνουν και διπλώνουν προς τα μέσα, σχηματίζοντας γάλους που μοιάζουν με σακουλάκι. Μέσα σε αυτούς τους γάλους ζουν οι προνύμφες του εντόμου. Τα προσβεβλημένα φύλλα κιτρινίζουν ή ανοιγοχρωματίζουν και μπορεί να πέσουν πρόωρα. Το έντομο εκκρίνει μελίτωμα, μια κολλώδη ουσία που προσελκύει μυρμήγκια και ευνοεί την ανάπτυξη καπνιάς.

Αντιμετώπιση. Κόψτε και απομακρύνετε αμέσως τα προσβεβλημένα φύλλα και βλαστάρια, βάζοντάς τα σε κλειστή σακούλα. Σε σοβαρή προσβολή, ψεκάστε με πράσινο σαπούνι ή θερινό πολτό. Ένας φυσικός εχθρός, το αρπακτικό έντομο Anthocoris nemoralis, τρέφεται με τις προνύμφες και προσφέρει βιολογικό έλεγχο σε ώριμα οικοσυστήματα.

Κοκκοειδή. Μικρά καστανά ή λευκωπά φολίδια στα φύλλα και τους βλαστούς, που μπορεί να μοιάζουν με μικρές κοκκίδες. Αποδυναμώνουν το φυτό και εκκρίνουν επίσης μελίτωμα. Αντιμετώπιση με αφαίρεση των προσβεβλημένων κλαδιών, ψεκασμό με πράσινο σαπούνι ή θερινό πολτό.

Καπνιά. Μαύρο, κονιορτώδες φιλμ στην επιφάνεια των φύλλων. Δεν προσβάλλει απευθείας το φυτό αλλά αναπτύσσεται πάνω στο μελίτωμα που αφήνουν τα κοκκοειδή και η ψύλλα. Αντιμετωπίστε πρώτα τα έντομα και μετά καθαρίστε τα φύλλα με σαπουνόνερο.

Σήψη ριζών. Η πιο σοβαρή ασθένεια σε γλαστρικά φυτά. Προκαλείται από υπερβολικό πότισμα και κακή στράγγιση. Τα φύλλα κιτρινίζουν μαζικά και ο κορμός μπορεί να μαλακώσει στη βάση. Δύσκολα αντιμετωπίζεται αφού έχει εγκατασταθεί, οπότε η πρόληψη με σωστή σύνθεση υποστρώματος και προσεκτικό πότισμα είναι το παν.

Κηλίδες φύλλων. Σκούρες κηλίδες που εμφανίζονται όταν το ριζικό σύστημα είναι σε κορεσμένο υπόστρωμα ή σε υγρό καιρό. Συνήθως υποχωρούν με βελτίωση της στράγγισης και ανανέωση του υποστρώματος την άνοιξη.

Συγκομιδή και αποθήκευση φύλλων

Τα φύλλα της δάφνης μπορούν να συλλέγονται όλο τον χρόνο, αλλά το άρωμά τους είναι πιο έντονο λίγο πριν την ανθοφορία, δηλαδή προς το τέλος του χειμώνα και τις αρχές της άνοιξης.

Συλλέξτε ώριμα φύλλα από κλαδιά που έχουν ηλικία τουλάχιστον ενός χρόνου. Τα φρέσκα φύλλα μπορούν να χρησιμοποιηθούν αμέσως στη μαγειρική, ή να στεγνώσουν για μακροχρόνια αποθήκευση.

Για το στέγνωμα, απλώστε τα φύλλα σε ένα δίσκο σε σκιερό, καλά αεριζόμενο μέρος για 1-2 εβδομάδες. Αποφύγετε το έντονο φως, που οξειδώνει τα αιθέρια έλαια και μειώνει το άρωμα. Όταν είναι τελείως στεγνά και θρυμματίζονται εύκολα, αποθηκεύστε τα σε αεροστεγή γυάλινα δοχεία μακριά από φως. Διατηρούν το άρωμά τους για περίπου ένα χρόνο, αν και τα οικιακά αποξηραμένα φύλλα είναι πάντα πιο αρωματικά από τα συσκευασμένα του εμπορίου.

Χρήσεις της δάφνης

Μαγειρική. Η πιο γνωστή χρήση. Τα φύλλα αρωματίζουν φασόλια, φακές, στιφάδα, ραγού, ζωμούς, ψάρι και ιδιαίτερα τη γιαχνί. Προστίθενται κατά τη διάρκεια του μαγειρέματος και αφαιρούνται πριν το σερβίρισμα. Δύο με τρία φύλλα είναι αρκετά για μια κατσαρόλα φαγητού.

Διακοσμητική. Λόγω της αργής ανάπτυξης και της ανοχής στο κλάδεμα, είναι ιδανική για τοπιάρια και ως φυτό εισόδου σε γλάστρες. Η ασημόγκριζα ποικιλία Laurus nobilis 'Aurea' έχει πιο κίτρινα φύλλα και χρησιμοποιείται για χρωματικό κοντράστ.

Παραδοσιακή και συμβολική. Στα ελληνικά τα στεφάνια δάφνης ήταν σύμβολο νίκης στους Πύθιους και άλλους αγώνες, ενώ τα κλαδιά της κρέμονται παραδοσιακά στα σπίτια σε ορισμένες γιορτές για αρωματισμό και συμβολισμό.

Συχνές ερωτήσεις για τη δάφνη

Πόσο χρόνο χρειάζεται η δάφνη για να μεγαλώσει; Η δάφνη μεγαλώνει αργά. Ένα φυτό από φυτώριο χρειάζεται 3-5 χρόνια για να αποκτήσει αξιόλογο μέγεθος στον κήπο. Από σπόρο, μπορεί να χρειαστεί 6-10 χρόνια για να φτάσει σε ώριμο μέγεθος. Από μόσχευμα είναι αρκετά πιο γρήγορη.

Μπορώ να καλλιεργήσω δάφνη σε διαμέρισμα; Ναι, αρκεί να έχει πολύ φως. Προτιμήστε ηλιόλουστο μπαλκόνι ή θέση κοντά σε φωτεινό παράθυρο με νότιο προσανατολισμό. Η ξηρή ατμόσφαιρα από την κεντρική θέρμανση μπορεί να την ταλαιπωρήσει, οπότε ένα περιστασιακό ψέκασμα στα φύλλα τον χειμώνα βοηθάει.

Γιατί τα φύλλα της δάφνης μου κατσαρώνουν και πάχυναν στις άκρες; Πρόκειται σχεδόν σίγουρα για προσβολή από την ψύλλα της δάφνης (Trioza alacris). Κόψτε και πετάξτε τα προσβεβλημένα φύλλα σε κλειστή σακούλα. Σε σοβαρές προσβολές, ψεκάστε με πράσινο σαπούνι ή θερινό πολτό.

Είναι δηλητηριώδης η δάφνη; Τα φύλλα της δάφνης της ευγενούς (Laurus nobilis) είναι ασφαλή στη μαγειρική και χρησιμοποιούνται εδώ και χιλιάδες χρόνια. Προσοχή όμως στη σύγχυση με άλλα φυτά που λέγονται "δάφνη" στην καθομιλουμένη. Η πικροδάφνη (Nerium oleander) και η δάφνη του Απόλλωνα ή λαουροκέρασος (Prunus laurocerasus) είναι πολύ τοξικά φυτά, με εντελώς διαφορετική όψη φύλλων αν τα συγκρίνετε. Επίσης, οι καρποί της κανονικής δάφνης δεν είναι κατάλληλοι για κατανάλωση.

Πότε κάνουμε συγκομιδή των φύλλων; Μπορείτε να συλλέγετε φύλλα όλο τον χρόνο όταν τα χρειάζεστε για μαγειρική. Για αποξήρανση και αποθήκευση, η καλύτερη εποχή είναι το τέλος χειμώνα έως αρχές άνοιξης, λίγο πριν την ανθοφορία, όταν το άρωμα είναι στο μέγιστό του.

Η δάφνη μου δεν βγάζει καρπούς. Γιατί; Η δάφνη είναι δίοικο φυτό, οπότε μόνο τα θηλυκά άτομα παράγουν καρπούς και χρειάζονται και αρσενικό φυτό κοντά για να γονιμοποιηθούν. Επιπλέον, για τη μαγειρική χρήση των φύλλων δεν παίζει ρόλο αν θα ανθίσει το φυτό σας ή όχι.

Σημαντικές σημειώσεις

Κάθε φυτό και κάθε περιβάλλον είναι μοναδικό. Οι εδαφικές συνθήκες, η ποιότητα του νερού και το μικροκλίμα διαφέρουν σημαντικά από περιοχή σε περιοχή, ακόμη και μεταξύ γειτονικών κήπων. Οι παραπάνω οδηγίες είναι γενικές και αποτελούν αφετηρία.

Εάν υποψιάζεστε σοβαρή τροφοπενία ή έντονη προσβολή που δεν αντιμετωπίζεται με τις βασικές πρακτικές, συνιστάται η επικοινωνία με έναν γεωπόνο για ακριβή διάγνωση. Σε χρόνια προβλήματα, μια απλή εδαφολογική ανάλυση μπορεί να αποκαλύψει τις πραγματικές αιτίες.

Η χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων πρέπει να γίνεται με προσοχή και υπευθυνότητα. Προτιμήστε πάντα μη χημικές μεθόδους πρώτα (φυσικές πρακτικές, βιολογικά σκευάσματα όπως πράσινο σαπούνι και θερινός πολτός, ωφέλιμα έντομα). Όταν χρειαστεί χημική παρέμβαση, χρησιμοποιήστε μόνο εγκεκριμένα προϊόντα για την καλλιέργειά σας, τηρήστε αυστηρά τις δοσολογίες, και ειδικά για τη δάφνη που τα φύλλα της προορίζονται για κατανάλωση, σεβαστείτε τα χρονικά διαστήματα ασφαλείας μέχρι τη συγκομιδή.

Σημαντικές σημειώσεις

Κάθε φυτό και κάθε περιβάλλον είναι μοναδικό. Οι συνθήκες διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με την περιοχή, την έκθεση, την ποιότητα του νερού, το pH του εδάφους και τη γενικότερη υγεία του φυτού. Οι παραπάνω οδηγίες είναι γενικές και αποτελούν αφετηρία.

Εάν υποψιάζεστε σοβαρή τροφοπενία ή ασθένεια που δεν αντιμετωπίζεται με τις βασικές πρακτικές, συνιστάται η επικοινωνία με έναν γεωπόνο για ακριβή διάγνωση. Σε χρόνια προβλήματα, μια απλή ανάλυση εδάφους μπορεί να αποκαλύψει το ακριβές πρόβλημα και να σας εξοικονομήσει χρόνο και χρήμα.

Η χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων πρέπει να γίνεται με προσοχή και υπευθυνότητα. Προτιμήστε πάντα μη χημικές μεθόδους πρώτα (φυσικές πρακτικές, βιολογικά σκευάσματα όπως πράσινο σαπούνι και θερινός πολτός, ωφέλιμα έντομα). Όταν χρειαστεί χημική παρέμβαση, χρησιμοποιήστε μόνο εγκεκριμένα προϊόντα για διακοσμητικά και αρωματικά φυτά, τηρήστε τις δοσολογίες της συσκευασίας, και αποφύγετε ψεκασμούς σε ώρες που υπάρχουν επικονιαστές στον κήπο.