Αν και κάποτε ορκίστηκε πως δεν θα ασχοληθεί ποτέ με τη γεωργία, η Julia Ortega από τη Finca Los Pinos στην Puebla του Μεξικού σήμερα διευθύνει μια φάρμα καφέ ουδέτερη ως προς τις εκπομπές άνθρακα, εξάγοντας εξαιρετικής ποιότητας κόκκους καφέ σε όλο τον κόσμο.
Η κληρονομιά που δεν ζήτησε
Η Ortega γεννήθηκε σε οικογένεια παραγωγών καφέ τεσσάρων γενεών. Από μικρή έβλεπε τους γονείς της να δουλεύουν αδιάκοπα, ενώ οι τιμές των εμπορευμάτων εξανέμιζαν τα κέρδη τους. «Ο παραγωγός είναι πάντα αυτός που πλήττεται περισσότερο από τις διακυμάνσεις στις τιμές», εξηγεί. «Έβλεπα τους γονείς μου να εργάζονται σκληρά, και δεν μου φαινόταν καθόλου επικερδές».
Αναζητώντας σταθερότητα, σπούδασε διοίκηση επιχειρήσεων και τουρισμό, βρίσκοντας δουλειά σε γραφείο και δεν ασχολήθηκε με τη γεωργία. «Πέρασα όλη μου τη ζωή σε γραφείο. Δεν μπορούσα να φανταστώ τον εαυτό μου στην ύπαιθρο», θυμάται.
Στην αρχή της δεκαετίας των τριάντα της, οι γονείς της τής χάρισαν ένα μικρό, ακαλλιέργητο κομμάτι γης. «Αντί να νιώσω χαρά, ένιωσα βάρος», παραδέχεται. «Σκέφτηκα: τι θα κάνω τώρα μ’ αυτό; Μου φαινόταν περισσότερο υποχρέωση παρά ευκαιρία».
Η αλλαγή
Για χρόνια η γη έμενε αχρησιμοποίητη. Μια μέρα, η Ορτέγκα αποφάσισε να την επισκεφθεί, χωρίς σχέδιο, απλώς για έναν ήσυχο περίπατο ανάμεσα στα δέντρα. «Όταν περπατάς στην ύπαιθρο, συνδέεσαι με κάτι πιο βαθύ», λέει. «Ακούς πράγματα που δεν ακούς ποτέ στην πόλη όπως τα πουλιά, τα φύλλα που θροΐζουν. Εκεί συνειδητοποίησα: από εδώ κατάγομαι».
Αυτό το συναίσθημα άλλαξε τη ζωή της. Αποφάσισε να καλλιεργήσει βιολογικό καφέ, συνδυάζοντας την αγάπη της για τη φύση με την επιθυμία να την προστατεύσει.
Την εποχή εκείνη, η βιολογική γεωργία θεωρούνταν ένα ριψοκίνδυνο και μη επικερδές εγχείρημα. «Όλοι στην οικογένεια μού έλεγαν ότι δεν θα πετύχει. Οι φίλοι μου το ίδιο: “οι αποδόσεις είναι χαμηλές, δεν συμφέρει”», θυμάται.
Όμως η επιμονή της την κράτησε στα πόδια της. «Η αλήθεια είναι πως είμαι λίγο πεισματάρα», λέει χαμογελώντας. «Δεν τους άκουσα. Ξεκίνησα να κάνω αυτό που αγαπώ, και τώρα έχω περάσει τριάντα χρόνια στη βιομηχανία του καφέ».
Η βιολογική καλλιέργεια ήταν μόνο η αρχή. Σήμερα, η Finca Los Pinos είναι ουδέτερη ως προς τις εκπομπές άνθρακα εδώ και έξι χρόνια, εξελισσόμενη από ένα μικρό πείραμα σε πρότυπο βιωσιμότητας για την παραγωγή καφέ στο Μεξικό.
Κρίση και αναγέννηση
Η επιτυχία δεν ήρθε εύκολα. Στα μέσα της δεκαετίας του 2000, εξαντλημένη και οικονομικά πιεσμένη, η Ορτέγκα βρέθηκε αντιμέτωπη με μια καταστροφή: τη μυκητολογική ασθένεια, σκωρίαση του καφέ (coffee rust), που κατέστρεφε τα φυτά της.
Όταν η κατάσταση είχε ξεφύγει από τον έλεγχο της, είπε στον σύζυγό της που ήταν γεωπόνος και τότε δούλευε σε εταιρεία άρδευσης: «δεν νομίζω ότι μπορούμε να επιβιώσουμε». Μέχρι τότε, είχαν κρατήσει τις επαγγελματικές τους ζωές χωριστές.
Εκείνος πρότεινε μια ριζοσπαστική λύση: να ξαναφυτέψουν ολόκληρη τη φυτεία με ανθεκτικές ποικιλίες. Η ιδέα ήταν δαπανηρή και ριψοκίνδυνη, αφού θα απαιτούσε την εκρίζωση ακόμη και υγιών φυτών. «Πίστευα πως θα μας οδηγήσει στη χρεοκοπία», λέει η Ορτέγκα. «Όμως αποδείχθηκε η καλύτερη απόφαση που πήραμε ποτέ». Το ζευγάρι ένωσε τις δυνάμεις του, εκείνη με τις επιχειρηματικές της γνώσεις, εκείνος με την τεχνική του εμπειρία και αναγέννησαν τη φάρμα.
Δημιουργώντας μια κυκλική οικονομία καφέ
Σήμερα, η φάρμα επτά εκταρίων παράγει καφέ υψηλής ποιότητας, περίπου 50 σακιά των 70 κιλών ανά συγκομιδή. Η Ορτέγκα έχει βρει δημιουργικούς τρόπους να αξιοποιεί κάθε παραπροϊόν του καφέ:
- Ο πολτός του καφέ μετατρέπεται σε λίπασμα ή αλεύρι πλούσιο σε πρωτεΐνες και φυτικές ίνες.
- Τα χρησιμοποιημένα κατακάθια αξιοποιούνται στην παραγωγή χειροποίητων σαπουνιών και απολεπιστικών.
- Οι εκλεκτοί κόκκοι γίνονται λικέρ καφέ.
«Η λέξη ‘απόβλητο’ δεν υπάρχει στη φάρμα μας», τονίζει.
Τα δευτερεύοντα προϊόντα εξασφαλίζουν εισόδημα όλο τον χρόνο, ενώ ο αγροτουρισμός προσθέτει ακόμη μία πηγή εσόδων. Η φάρμα συνεργάζεται με την Εθνική Επιτροπή Βιοποικιλότητας του Μεξικού για να διασφαλίζει επισκέψεις χαμηλής περιβαλλοντικής επίδρασης. Οι περιηγήσεις είναι περιορισμένες και πραγματοποιούνται από εκπαιδευμένο προσωπικό, ώστε να προστατεύεται η βιοποικιλότητα της Σιέρα Νόρτε.
Ποιοτικός έλεγχος: όταν τα ατυχήματα γίνονται καινοτομίες
Για την Ορτέγκα, η καλλιέργεια του καφέ είναι επιστήμη, αλλά και τέχνη. Η διαδικασία ποιοτικού ελέγχου της είναι εξαιρετικά σχολαστική: οι κόκκοι πρέπει να αποξηραίνονται μέχρι να φτάσουν υγρασία μεταξύ 10,5% και 11,5%. Χρησιμοποιεί μια τεχνική κατά την οποία δαγκώνει τον κόκκο για να ελέγξει το στάδιο αποξήρανσης, μια μέθοδο που απαιτεί χρόνια εμπειρίας. «Όταν αγγίζεις τον καφέ, έχει έναν ήχο και μια αίσθηση. Το νιώθεις και καταλαβαίνεις πότε είναι έτοιμος», εξηγεί.
Μια φορά, η διαίσθησή της μετέτρεψε μια αποτυχία σε καινοτομία. Όταν χάλασε ένα μηχάνημα επεξεργασίας κατά τη συγκομιδή, ρίσκαρε να δοκιμάσει μια φυσική μέθοδο επεξεργασίας: ξήρανση ολόκληρων καρπών καφέ. Κάτι που είναι σπάνιο για το υγρό κλίμα της Puebla. Το πείραμα κράτησε 25 ημέρες, αλλά το αποτέλεσμα εντυπωσίασε την ομάδα της: μια παρτίδα με εξαιρετικά υψηλή βαθμολογία και μοναδικό άρωμα.
«Δεν το πίστευε κανείς», γελά. «Μου έλεγαν ‘μακάρι να σου ξαναχαλάσει το μηχάνημα!’ Μερικές φορές οι καλύτερες καινοτομίες γεννιούνται μέσα από την κρίση».
Από την Puebla στον κόσμο
Αυτό που ξεκίνησε ως οικογενειακό κομμάτι γης, σήμερα εξάγει το 60–70% της παραγωγής του σε χώρες όπως η Δανία, η Ιαπωνία, οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Σαουδική Αραβία και το Ηνωμένο Βασίλειο.
Στο εσωτερικό, η Ορτέγκα προμηθεύει κάθε είδους πελάτες από μεγάλους καβουρδιστές και εστιατόρια με αστέρι Michelin, μέχρι μικρούς τοπικούς επιχειρηματίες που αγοράζουν λίγα κιλά τη φορά. Έχει ιδιαίτερη αδυναμία στους μικρούς αγοραστές:
«Βάζουν όλη τους την ψυχή σ’ αυτό που κάνουν», λέει. «Πολλές φορές ενδιαφέρονται περισσότερο για την ποιότητα απ’ ό,τι οι μεγάλες εταιρείες, γιατί βρίσκονται πρόσωπο με πρόσωπο με τους πελάτες τους».
Η φάρμα διαθέτει βιολογικές πιστοποιήσεις στο Μεξικό, τις Η.Π.Α. και τον Καναδά, ένα ακριβό αλλά αναγκαίο βήμα, όπως σημειώνει, για να διατηρείται η εμπιστοσύνη σε μια εποχή που η νοθεία στα τρόφιμα είναι συχνό φαινόμενο.
Αντιμετωπίζοντας την κρίση εργατικού δυναμικού
Η ομάδα της Finca Los Pinos αποτελείται από δέκα μόνιμους εργαζόμενους (που αυξάνονται σε 15–20 κατά τη συγκομιδή) κάτι που, όπως λέει, έχει γίνει πλέον σπάνιο: άνθρωποι που επιλέγουν να δουλέψουν στη γη.
Η Ορτέγκα αντιμετωπίζει ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα της αγροτικής περιοχής της Puebla: την έλλειψη εργατικού δυναμικού. Η εύρεση εποχικών εργατών είναι όλο και δυσκολότερη. «Το όνειρο πολλών εργατών είναι να δουλέψουν στις Ηνωμένες Πολιτείες», λέει. «Πηγαίνουν βόρεια, στα αμπέλια και στα χωράφια με φράουλες, όπου οι ξένες εταιρείες πληρώνουν καλύτερα».
Η ανησυχία της ξεπερνά τα όρια της δικής της φάρμας: «Η αλήθεια είναι πως χωρίς γεωργία δεν υπάρχει τροφή. Είναι τόσο απλό».
Η καθημερινότητα στη φάρμα
Η ημέρα της ξεκινά πριν χαράξει, γύρω στις 5:30. Πρωινό με καφέ και ψωμί, έπειτα διοικητικές εργασίες και πολλές ώρες στα χωράφια. Την περίοδο της συγκομιδής, συχνά επιστρέφει σπίτι αργά το βράδυ. «Όταν δουλεύεις σε φάρμα, δεν υπάρχουν ωράρια γραφείου», λέει. «Η φύση σε δένει, σε ριζώνει στον τόπο σου».
Όταν κάποτε ο σύζυγός της πρότεινε να μετακομίσουν σε μεγαλύτερη πόλη, εκείνη αρνήθηκε. «Του είπα: ακόμα και να φύγετε όλοι, εγώ δεν πάω πουθενά. Το να αφήσω την ύπαιθρο θα ήταν σαν να αφήσω ένα κομμάτι του εαυτού μου».
Συμβουλές για νέους αγρότες
Η Ορτέγκα πιστεύει πως η επιτυχία στη σύγχρονη γεωργία απαιτεί συνδυασμό παράδοσης και καινοτομίας.
- «Μην φοβάστε να καινοτομήσετε», λέει. «Επιστρέψτε στην κουλτούρα των προγόνων μας, αλλά με βλέμμα στραμμένο στο μέλλον. Μπορείτε να εφαρμόσετε παραδοσιακές τεχνικές χρησιμοποιώντας σύγχρονο εξοπλισμό».
- Να είστε υπομονετικοί: «Η γεωργία είναι ένας μαραθώνιος αντοχής».
- Να μαθαίνετε συνεχώς: «Όσο περισσότερο μαθαίνω, τόσο περισσότερο συνειδητοποιώ πόσα ακόμα έχω να μάθω».
- Να εκτιμάτε τη συνεργασία: «Από τον παραγωγό ως τον barista, όλοι στον κλάδο του καφέ παίζουν καθοριστικό ρόλο».
Πάνω απ’ όλα, συμβουλεύει τους αγρότες να κάνουν αυτό που αγαπούν.
Ένα αποτύπωμα που μένει
Για την Ορτέγκα, η επιτυχία δεν μετριέται σε χρήματα, αλλά σε αντίκτυπο. Οι γειτονικές φάρμες έχουν υιοθετήσει τις πρακτικές της για τη διατήρηση του εδάφους και της βιωσιμότητας, ενώ οι επισκέπτες φεύγουν συχνά εμπνευσμένοι.
Σε μια πρόσφατη περιήγηση, φιλοξένησε μια ομάδα συνταξιούχων δασκάλων. Μία γυναίκα την πλησίασε δειλά και τη ρώτησε: «Με θυμάσαι;». Η Ορτέγκα δεν θυμόταν ώσπου η γυναίκα αποκάλυψε πως ήταν η δασκάλα της στο δημοτικό. «Με κοίταξε και μου είπε: “Τζούλια, έγινες αυτό που ονειρευόσουν. Πάντα ήθελες να σώσεις τον πλανήτη. Ίσως να μην είσαι η Wonder Woman, αλλά κάνεις ακριβώς αυτό για το οποίο γεννήθηκες”».
Η Ορτέγκα λέει πως εκείνη η στιγμή της υπενθύμισε κάτι βαθύτερο: ότι το πραγματικό μέτρο της επιτυχίας είναι η διαφορά που αφήνεις στον κόσμο, έναν κόκκο καφέ, και έναν άνθρωπο, κάθε φορά.
