Οι αμπελουργοί τον λένε «κόλλα» ή «κάπνα», από τα μελιτώματα που αφήνει στα σταφύλια και την καπνιά που αναπτύσσεται πάνω τους. Ο ψευδόκοκκος του αμπελιού, Planococcus ficus, προκαλεί σημαντικές ζημιές κυρίως στα επιτραπέζια αμπέλια, και μετά τον τρύγο, όσο το φύλλωμα είναι ακόμη στο πρέμνο, συνιστάται ένας ψεκασμός στους προσβεβλημένους αμπελώνες για να μειωθεί ο πληθυσμός πριν αποσυρθεί για διαχείμαση στο ριζικό σύστημα και κάτω από το ρυτίδωμα. Η επέμβαση αυτή, μαζί με τον έλεγχο της επόμενης άνοιξης, καθορίζει πόσα έντομα θα φτάσουν στα σταφύλια της νέας χρονιάς.
Πώς αναγνωρίζεται ο ψευδόκοκκος στο πρέμνο
Τα ενήλικα θηλυκά έχουν μήκος περίπου 3 χιλιοστά και ρόδινο σώμα, που φαίνεται μέσα από τη λευκή, αλευρώδη κηρώδη έκκριση. Τα κέρινα νημάτια γύρω από το σώμα είναι κοντά και το είδος δεν έχει μακριές ουραίες αποφύσεις, γνώρισμα που το ξεχωρίζει από τους ψευδόκοκκους του γένους Pseudococcus. Επειδή στο αμπέλι εμφανίζονται περισσότερα από ένα είδη ψευδόκοκκου και η αντιμετώπισή τους διαφέρει, η αναγνώριση του είδους από γεωπόνο προηγείται του προγράμματος.
Το θηλυκό δεν έχει φτερά και κινείται ελάχιστα, ενώ μόνο το αρσενικό πετά. Σχηματίζει μικρές αποικίες και γεννά 200 ως 400 αυγά σε βαμβακώδεις σωρούς, οπότε οι λευκές βαμβακερές μάζες στις διχάλες, κάτω από το ρυτίδωμα και ανάμεσα στις ράγες είναι το πρώτο σημάδι που αναζητείται στον αμπελώνα.
Πού διαχειμάζει και πώς ανεβαίνει στη βλάστηση
Ο ψευδόκοκκος διαχειμάζει κάτω από τον φλοιό, στον κορμό και κυρίως στις διχάλες των πρέμνων, ακόμη και στο έδαφος. Την άνοιξη ανεβαίνει στη βλάστηση και το καλοκαίρι συγκεντρώνεται κυρίως στα σταφύλια, προτιμώντας τις υγρές και σκιερές θέσεις, αφού είναι πολύ φωτόφοβο έντομο. Στις συνθήκες της Κρήτης ολοκληρώνει 3 ως 4 γενιές τον χρόνο που αλληλεπικαλύπτονται.
Το ρυτίδωμα και οι διχάλες του κορμού προστατεύουν τον ψευδόκοκκο τον χειμώνα, γι' αυτό είναι τα πρώτα σημεία που ελέγχονται την άνοιξη.
Σε θερμότερες περιοχές οι γενιές φτάνουν τις πέντε ως επτά, και στα αμμώδη εδάφη το έντομο διαχειμάζει σχεδόν αποκλειστικά στις ρίζες. Τα μυρμήγκια το μεταφέρουν από τις ρίζες στο υπέργειο τμήμα και το προστατεύουν σε όλη την περίοδο, και από την ίδια σχέση προκύπτει ότι η έντονη παρουσία μυρμηγκιών σε ένα πρέμνο δείχνει συνήθως πού βρίσκονται οι αποικίες.
Ποια ζημιά προκαλεί στα σταφύλια και στο πρέμνο
Τα μελιτώματα συσσωρεύονται πάνω στα σταφύλια, τα φύλλα και τους βλαστούς και πάνω τους αναπτύσσεται η καπνιά. Τα σταφύλια για σταφίδα αποξηραίνονται δύσκολα, τα οινοποιήσιμα υποβαθμίζονται όταν η καπνιά προλάβει να αναπτυχθεί πριν από τον τρύγο και τα επιτραπέζια δεν είναι εμπορεύσιμα. Σε μεγάλες προσβολές χωρίς μυρμήγκια, το μελίτωμα είναι τόσο άφθονο που μοιάζει με λιωμένο κερί, και τα ίδια τα έντομα μέσα στα τσαμπιά τα κάνουν ακατάλληλα για κατανάλωση.
Ο ψευδόκοκκος μεταδίδει επίσης τον ιό του καρουλιάσματος των φύλλων GLRaV-3, και επειδή ένα μολυσμένο πρέμνο δεν θεραπεύεται, θεωρείται οικονομικά σημαντικός ακόμη και σε χαμηλούς πληθυσμούς. Όσο το έντομο μετακινείται στον αμπελώνα, μεταφέρει τον ιό από πρέμνο σε πρέμνο.
Γιατί ο ψεκασμός μετά τον τρύγο μειώνει τον πληθυσμό της επόμενης χρονιάς
Στους προσβεβλημένους αμπελώνες της Κεντρικής Ελλάδας συνιστάται ένας ψεκασμός με εγκεκριμένο εντομοκτόνο, με πλήρη κάλυψη της βλάστησης και του κορμού. Όπου η προσβολή δεν είναι γενικευμένη, ψεκάζονται μόνο τα προσβεβλημένα πρέμνα, τα οποία σημαδεύονται ώστε να ελεγχθούν προσεκτικά από την αρχή της νέας βλαστικής περιόδου.
Στους προσβεβλημένους αμπελώνες συνιστάται ένας ψεκασμός μετά τον τρύγο, με πλήρη κάλυψη της βλάστησης και του κορμού.
Το σημάδεμα γίνεται την ίδια εποχή με τη σήμανση των πρέμνων με ασθένειες του ξύλου, οπότε οι ψεκασμοί του Σεπτεμβρίου στο αμπέλι και ο χαλκός κατά του περονοσπόρου συνδυάζονται στην ίδια επίσκεψη στον αμπελώνα.
Τα εντομοκτόνα επιλέγονται από όσα είναι εγκεκριμένα για το αμπέλι στη βάση του ΥΠΑΑΤ, με εναλλαγή ομάδων δράσης κατά IRAC.
Στο τέλος της περιόδου δρα και το παρασιτοειδές Anagyrus pseudococci, που σε αμπελώνες της Καλιφόρνιας έφτασε ως το 90% παρασιτισμό των εκτεθειμένων ψευδόκοκκων μετά τον τρύγο, πριν αυτοί επιστρέψουν στις ρίζες. Ένας ψεκασμός με εκλεκτικό σκεύασμα αφήνει περιθώριο και σε αυτόν τον φυσικό εχθρό να περιορίσει τον πληθυσμό που θα διαχειμάσει.
Πότε ελέγχεται ο πληθυσμός την επόμενη άνοιξη
Η χημική αντιμετώπιση είναι δύσκολη, γιατί το έντομο περνά μεγάλο μέρος της ζωής του σε προστατευμένες θέσεις κάτω από τον φλοιό. Κατάλληλη θεωρείται η περίοδος που ο πληθυσμός μετακινείται στη βλάστηση και στα σταφύλια, που συμπίπτει κατά κανόνα με την καρπόδεση και με το κλείσιμο των σταφυλιών αντίστοιχα, ενώ μετά το κλείσιμο η αντιμετώπιση γίνεται πολύ δύσκολη. Η μείωση των πληθυσμών της άνοιξης έχει βασική σημασία για να ελεγχθούν οι θερινές γενιές που ζημιώνουν τα σταφύλια.
Οι έλεγχοι ξεκινούν νωρίς, στα πρέμνα που σημαδεύτηκαν το φθινόπωρο και γύρω από αυτά, αφού οι αποικίες εμφανίζονται συνήθως στις ίδιες θέσεις με τις προηγούμενες χρονιές. Στον κορμό και στη βάση του πρέμνου αναζητούνται τα ενήλικα θηλυκά και οι νεαρές νύμφες που ανεβαίνουν, ενώ οι φερομονικές παγίδες για τα αρσενικά δείχνουν αν το έντομο υπάρχει μέσα ή κοντά στον αμπελώνα.
Ποιοι φυσικοί εχθροί και ποιες ήπιες μέθοδοι βοηθούν
Ο ψευδόκοκκος έχει μεγάλο αριθμό φυσικών εχθρών, από αρπακτικά αυγών της οικογένειας Cecidomyiidae ως την πασχαλίτσα Cryptolaemus montrouzieri και τα παρασιτοειδή Anagyrus pseudococci, Leptomastidea abnormis, Leptomastix flavus και Leptomastix dactylopii. Η έξαρσή του σε πολλά επιτραπέζια αμπέλια αποδίδεται στη διαταραχή της βιολογικής ισορροπίας από την αλόγιστη χρήση φυτοπροστατευτικών, και γι' αυτό η προστασία των φυσικών εχθρών έχει θέση σε κάθε πρόγραμμα.
Η παρεμπόδιση της σύζευξης, το κομφούζιο, στοχεύει τα αρσενικά, και επειδή τα θηλυκά δεν πετούν, η μέθοδος μπορεί να αποδειχθεί πολύ αποτελεσματική. Αποδίδει καλύτερα σε μεγάλες εκτάσεις και όταν οι πληθυσμοί είναι ήδη χαμηλοί, οπότε την πρώτη χρονιά συνδυάζεται συνήθως με εντομοκτόνο για να μειωθεί ο πληθυσμός.
Στη βιολογική αμπελουργία οι επαναλαμβανόμενες εφαρμογές λαδιών που επιτρέπονται στη βιολογική παραγωγή περιορίζουν τον ψευδόκοκκο στα οινοποιήσιμα και στα σταφύλια για σταφίδα, όχι όμως στα επιτραπέζια, όπου αλλοιώνουν την εμφάνιση της ράγας. Τα λάδια υπάρχουν στα βιολογικά φυτοπροστατευτικά, και ο συνδυασμός τους με θείο χρειάζεται προσοχή λόγω κινδύνου φυτοτοξικότητας.
Πώς περιορίζεται η εξάπλωση από αμπέλι σε αμπέλι
Ο ψευδόκοκκος μεταφέρεται με τον άνεμο, τα καλλιεργητικά εργαλεία, τα ρούχα των εργατών και τα μέσα συγκομιδής και συσκευασίας, ενώ σε γειτονικά πρέμνα περνά από τα σύρματα και από τις κληματίδες που ακουμπούν μεταξύ τους.
Τα μηχανήματα καθαρίζονται πριν μετακινηθούν σε καθαρούς αμπελώνες, και τα κοτσάνια και τα στέμφυλα δεν σκορπίζονται στο χωράφι. Οι σωροί των στεμφύλων σκεπάζονται με διαφανές πλαστικό για αρκετές εβδομάδες, ενώ με το κλάδεμα του αμπελιού τα σταφύλια δεν αφήνονται να κρέμονται ακουμπώντας στον βραχίονα, ώστε να μειωθεί η προσβολή των τσαμπιών.
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι η «κόλλα» στα σταφύλια
Είναι τα μελιτώματα του ψευδόκοκκου του αμπελιού, Planococcus ficus, που συσσωρεύονται πάνω στα σταφύλια, τα φύλλα και τους βλαστούς. Πάνω τους αναπτύσσεται η καπνιά, γι' αυτό το έντομο λέγεται και «κάπνα».
Πότε ψεκάζουμε για τον ψευδόκοκκο στο αμπέλι
Την άνοιξη, όταν ο πληθυσμός μετακινείται στη βλάστηση κατά την καρπόδεση και πριν κλείσουν τα σταφύλια, και μετά τον τρύγο στους προσβεβλημένους αμπελώνες, με πλήρη κάλυψη βλάστησης και κορμού, πριν το έντομο αποσυρθεί για διαχείμαση.
Μεταδίδει ιώσεις ο ψευδόκοκκος του αμπελιού
Ναι. Είναι φορέας του ιού του καρουλιάσματος GLRaV-3, και γι' αυτό η παρουσία του έχει σημασία ακόμη και σε χαμηλούς πληθυσμούς.
Γιατί έχουν μυρμήγκια τα πρέμνα με ψευδόκοκκο
Τα μυρμήγκια συμβιώνουν με τον ψευδόκοκκο και τρέφονται με τα μελιτώματά του. Η έντονη παρουσία τους βοηθά στον εντοπισμό των αποικιών.
Πού διαχειμάζει ο ψευδόκοκκος του αμπελιού
Κάτω από τον φλοιό, στον κορμό, κυρίως στις διχάλες των πρέμνων, και στα αμμώδη εδάφη σχεδόν αποκλειστικά στις ρίζες.
Κάνει το κομφούζιο για τον ψευδόκοκκο
Ναι, γιατί στοχεύει τα αρσενικά και τα θηλυκά δεν πετούν. Αποδίδει σε μεγάλες εκτάσεις και με χαμηλούς πληθυσμούς, οπότε σε έντονες προσβολές συνδυάζεται πρώτα με εντομοκτόνο.
Σημαντικές σημειώσεις
Οι συνθήκες διαφέρουν ανά περιοχή, ποικιλία, τύπο εδάφους και χρονιά, οπότε τα παραπάνω αποτελούν γενικές κατευθύνσεις και αφετηρία για τον έλεγχο του αμπελώνα. Σε έντονες ή επίμονες προσβολές συνιστάται η επικοινωνία με γεωπόνο για ακριβή διάγνωση του είδους και πρόγραμμα επεμβάσεων.
Προηγούνται οι μη χημικές μέθοδοι, δηλαδή η υγιεινή του αμπελώνα, το σωστό κλάδεμα και η προστασία των φυσικών εχθρών. Όταν χρειαστεί χημική επέμβαση, χρησιμοποιούνται μόνο σκευάσματα εγκεκριμένα για το αμπέλι, σύμφωνα με τις οδηγίες της ετικέτας.
Πηγές
- Περιφερειακό Κέντρο Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού και Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου Βόλου, Εχθροί και ασθένειες του αμπελιού, μετασυλλεκτικές επεμβάσεις, Δελτίο Νο 16, 23 Σεπτεμβρίου 2026.
- Περιφερειακό Κέντρο Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού και Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου Ηρακλείου, Ψευδόκοκκος, Planococcus ficus, 3η έκδοση, Μάιος 2022.
- UC Statewide IPM Program, Vine mealybug.
- Insecticidal activity of plant essential oils against the vine mealybug, Planococcus ficus, Journal of Insect Science.
