Τα ξερά φύλλα, οι καρποί και τα ταξικάρπια που μένουν στη φιστικιά μετά τη συγκομιδή αποτελούν πηγή μολύσματος για την επόμενη καλλιεργητική περίοδο, και την ίδια εποχή τρία έντομα, η ψύλλα, το ευρύτομο και ο σκολύτης, βρίσκουν θέση για να διαχειμάσουν στον δενδρώνα. Τώρα, πριν πέσουν τα φύλλα, η προσβεβλημένη βλάστηση ξεχωρίζει ακόμη από την υγιή, οπότε η συλλογή και η καταστροφή της γίνονται με ακρίβεια. Κάθε όργανο που απομακρύνεται το φθινόπωρο μειώνει το μόλυσμα και τους πληθυσμούς που θα βρει ο δενδρώνας την άνοιξη.
Πώς φαίνεται η βοτρυοσφαίρια αυτή την εποχή
Τα συμπτώματα του μύκητα Botryosphaeria dothidea είναι αυτή την εποχή χαρακτηριστικά, με ξηράνσεις φύλλων, καρπών, ταξικαρπιών και ολόκληρων κλάδων. Στα φύλλα οι κηλίδες μεγαλώνουν και από τον Αύγουστο ως τον Οκτώβριο σχηματίζουν μεγάλες νεκρωτικές περιοχές με πυκνίδια στο κέντρο, δηλαδή τα μαύρα σωματίδια του μύκητα που περιέχουν τα σπόρια.
Τα προσβεβλημένα ταξικάρπια μένουν συνήθως κρεμασμένα στο δέντρο για τρία ως τέσσερα χρόνια και δίνουν μόλυσμα σε κάθε επόμενη περίοδο. Οι κηλίδες της βοτρυοσφαίριας μοιάζουν με της αλτερνάριας, όμως ξεχωρίζουν εύκολα, γιατί αν τρίψουμε την κηλίδα με το δάχτυλο και αυτό μαυρίσει, πρόκειται για αλτερνάρια.
Τι γίνεται με τα όργανα που προσβλήθηκαν
Όλα τα προσβεβλημένα όργανα συλλέγονται και καταστρέφονται πριν πέσουν τα φύλλα, και τα ξερά φύλλα που έπεσαν στο έδαφος απομακρύνονται ή ενσωματώνονται με ελαφρύ φρεζάρισμα. Οι κλάδοι με ξηράνσεις κόβονται μέσα στον υγιή ιστό, περίπου 5 εκατοστά πέρα από το όριο της ξήρανσης, μετά τη συγκομιδή και ξανά στον λήθαργο, και τα αζήτητα φιστίκια και οι μουμιοποιημένοι καρποί απομακρύνονται από τα δέντρα.
Τα κλαδέματα με προσβολή δεν μένουν στον δενδρώνα, γιατί ο μύκητας συνεχίζει να σχηματίζει πυκνίδια πάνω στον νεκρό ιστό. Το καθαριστικό κλάδεμα αυτής της εποχής συνδέεται με το κλάδεμα της φιστικιάς του χειμώνα, που ολοκληρώνει την απομάκρυνση του μολύσματος και ανοίγει την κόμη.
Γιατί χρειάζεται χαλκός για τη σεπτορίωση
Σε δενδρώνες που δεν ψεκάστηκαν επαρκώς ή όπου το ψεκαστικό δεν κάλυψε καλά τα δέντρα, η σεπτορίωση μπορεί να είναι έντονη και να συνοδεύεται από φυλλόπτωση. Για να περιοριστεί το πρωτογενές μόλυσμα της επόμενης χρονιάς, τα φύλλα ψεκάζονται με ένα χαλκούχο σκεύασμα πριν ή μετά την πτώση τους στο έδαφος, και τα πεσμένα φύλλα απομακρύνονται και καίγονται, όπου επιτρέπεται η καύση, ή ενσωματώνονται με ελαφρύ φρεζάρισμα.
Τα μυκητοκτόνα χαλκού ανήκουν στα μυκητοκτόνα, και από αυτά επιλέγονται όσα είναι εγκεκριμένα για τη φιστικιά. Επειδή η σεπτορίωση και η βοτρυοσφαίρια ευνοούνται από υψηλή σχετική υγρασία, το χειμερινό κλάδεμα εξασφαλίζει καλό αερισμό της κόμης.
Πού διαχειμάζει η ψύλλα και πώς μειώνεται ο πληθυσμός της
Η ψύλλα της φιστικιάς, Agonoscena pistaciae, διαχειμάζει ως ενήλικο σε ρωγμές του φλοιού, κάτω από πεσμένα φύλλα και σε άλλες προφυλαγμένες θέσεις του δενδρώνα. Την άνοιξη τα ενήλικα επιστρέφουν στο δέντρο και το έντομο ολοκληρώνει πέντε ως έξι γενιές τον χρόνο, οπότε ο πληθυσμός που διαχειμάζει καθορίζει πόσο γρήγορα θα φουσκώσει η προσβολή του καλοκαιριού.
Ενήλικα και νύμφες απομυζούν χυμούς από τα φύλλα και παράγουν μεγάλες ποσότητες λευκής σκόνης από αποξηραμένα μελιτώματα, ενώ η διατροφή τους μειώνει την ανάπτυξη, προκαλεί φυλλόπτωση και πτώση ανθοφόρων οφθαλμών. Οι πληθυσμοί του εντόμου αυξάνονται σε αρκετές χώρες της Μεσογείου, μεταξύ τους και στην Ελλάδα.
Σε έντονες προσβολές, για τη μείωση του πληθυσμού που διαχειμάζει συνιστώνται τέσσερα μέτρα, δηλαδή η συλλογή και καταστροφή κάθε ξερού ή ημίξερου οργάνου, η ενσωμάτωση των πεσμένων φύλλων, η επάλειψη του κορμού και των βραχιόνων με βορδιγάλεια πάστα και ένας ψεκασμός μετά τη συγκομιδή με εγκεκριμένο ακμαιοκτόνο σε συνδυασμό με θερινό πολτό. Τα εντομοκτόνα που επιτρέπονται στη φιστικιά ελέγχονται στη βάση του ΥΠΑΑΤ.
Η ψύλλα έχει και φυσικούς εχθρούς, ανάμεσά τους τα αρπακτικά Anthocoris και το παρασιτοειδές Psyllaephagus pistaciae, που ευνοούνται όταν οι ψεκασμοί περιορίζονται στους απαραίτητους.
Γιατί μαζεύονται τα μουμιοποιημένα φιστίκια
Το ευρύτομο, Eurytoma plotnikovi, διαχειμάζει ως ώριμη προνύμφη μέσα σε μουμιοποιημένους καρπούς πάνω στο δέντρο ή στο έδαφος. Για να μειωθεί ο πληθυσμός του, οι μουμιοποιημένοι καρποί συλλέγονται, απομακρύνονται και καταστρέφονται με επιμέλεια, γιατί κάθε καρπός που μένει στον δενδρώνα μπορεί να δώσει ένα ενήλικο την άνοιξη.
Οι καρποί που μένουν στο δέντρο μετά τη συγκομιδή μπορεί να μουμιοποιηθούν, και μέσα τους διαχειμάζει η προνύμφη του ευρύτομου.
Το έντομο κάνει μία γενιά τον χρόνο, τα θηλυκά εμφανίζονται από τα τέλη Απριλίου ως τον Ιούνιο και γεννούν στους καρπούς που αναπτύσσονται, και μία μόνο προνύμφη τρώει τον σπόρο και διαχειμάζει μέσα του. Στην Ελλάδα το ευρύτομο θεωρείται από τους σοβαρότερους εχθρούς της φιστικιάς, με προσβολές που φτάνουν ως το 90% των καρπών.
Ένα μέρος των μουμιοποιημένων καρπών ελέγχεται για προνύμφες και φυλάσσεται την άνοιξη σε διαφανή πλαστικά ή γυάλινα δοχεία, ώστε να προσδιοριστεί με ακρίβεια πότε βγαίνουν τα ενήλικα και πότε χρειάζεται επέμβαση.
Πώς παγιδεύεται ο σκολύτης
Όταν το δέντρο μπαίνει σε λήθαργο, τα ενήλικα του σκολύτη, Acrantus vestitus, εγκαταλείπουν τις στοές διατροφής και αναζητούν εξασθενημένους βλαστούς ή κλάδους, όπου ανοίγουν στοές αναπαραγωγής και διαχειμάζουν. Κάθε ξερός, ημίξερος ή καχεκτικός κλάδος αφαιρείται αμέσως με τα κλαδευτικά εργαλεία και καίγεται, όπου επιτρέπεται η καύση.
Το φθινόπωρο τοποθετούνται κοντά στα δέντρα μερικοί ξεροί και ημίξεροι κλάδοι, που λειτουργούν ως παγίδες για την ωοτοκία και τη διαχείμαση του εντόμου. Οι κλάδοι αυτοί συλλέγονται και καίγονται τον Φεβρουάριο, πριν βγουν τα ενήλικα.
| Πρόβλημα | Πού διαχειμάζει | Τι γίνεται μετά τη συγκομιδή |
|---|---|---|
| Βοτρυοσφαίρια | Ξερά ταξικάρπια, καρποί, κλάδοι και φύλλα | Συλλογή πριν πέσουν τα φύλλα, κλάδεμα κάτω από την προσβολή |
| Σεπτορίωση | Πεσμένα φύλλα | Χαλκούχο στα φύλλα, απομάκρυνση ή ενσωμάτωση |
| Ψύλλα | Ρωγμές φλοιού, πεσμένα φύλλα | Βορδιγάλεια πάστα, ακμαιοκτόνο με θερινό πολτό |
| Ευρύτομο | Μουμιοποιημένοι καρποί | Συλλογή και καταστροφή, δείγμα σε δοχεία |
| Σκολύτης | Εξασθενημένοι κλάδοι | Αφαίρεση ξερών κλάδων, κλάδοι παγίδες ως τον Φεβρουάριο |
Πηγή: ΠΚΠΦ Βόλου, δελτία ακρόδρυων Νο 17 και Νο 18, 25 και 28 Σεπτεμβρίου 2026
Συχνές ερωτήσεις
Γιατί ξεραίνονται τα τσαμπιά της φιστικιάς το φθινόπωρο
Συνήθως από τη βοτρυοσφαίρια, που αυτή την εποχή προκαλεί ξηράνσεις φύλλων, καρπών, ταξικαρπιών και ολόκληρων κλάδων. Τα ξερά ταξικάρπια συλλέγονται πριν πέσουν τα φύλλα.
Πότε ψεκάζουμε τη φιστικιά με χαλκό το φθινόπωρο
Στους δενδρώνες με σεπτορίωση, τα φύλλα ψεκάζονται με χαλκούχο πριν ή μετά την πτώση τους, ώστε να περιοριστεί το μόλυσμα της επόμενης χρονιάς.
Γιατί μαζεύουμε τα μουμιοποιημένα φιστίκια
Γιατί μέσα τους διαχειμάζει η προνύμφη του ευρύτομου, και κάθε καρπός που μένει στο δέντρο ή στο έδαφος μπορεί να δώσει ενήλικο την άνοιξη.
Τι είναι η λευκή σκόνη στα φύλλα της φιστικιάς
Είναι συνήθως αποξηραμένα μελιτώματα της ψύλλας, που απομυζά χυμούς από τα φύλλα και σε μεγάλους πληθυσμούς προκαλεί φυλλόπτωση.
Τι κάνουμε με τα ξερά κλαδιά της φιστικιάς
Αφαιρούνται αμέσως και καίγονται, γιατί σε αυτά ο σκολύτης ανοίγει στοές και διαχειμάζει. Λίγοι ξεροί κλάδοι κοντά στα δέντρα λειτουργούν ως παγίδες και καίγονται τον Φεβρουάριο.
Πώς ξεχωρίζει η βοτρυοσφαίρια από την αλτερνάρια
Με το δάχτυλο. Αν τρίψουμε την κηλίδα και το δάχτυλο μαυρίσει, πρόκειται για αλτερνάρια, ενώ η κηλίδα της βοτρυοσφαίριας δεν αφήνει σκόνη.
Σημαντικές σημειώσεις
Οι συνθήκες διαφέρουν ανά περιοχή, ποικιλία, ηλικία των δέντρων και χρονιά, οπότε τα παραπάνω αποτελούν γενικές κατευθύνσεις και αφετηρία για τον έλεγχο του δενδρώνα. Σε έντονες ή επίμονες προσβολές συνιστάται η επικοινωνία με γεωπόνο για ακριβή διάγνωση και πρόγραμμα επεμβάσεων.
Προηγούνται τα καλλιεργητικά μέτρα, δηλαδή η συλλογή των προσβεβλημένων οργάνων, το κλάδεμα και η απομάκρυνση των μουμιοποιημένων καρπών. Όταν χρειαστεί χημική επέμβαση, χρησιμοποιούνται μόνο σκευάσματα εγκεκριμένα για τη φιστικιά, που βρίσκονται στη βάση εγκεκριμένων φυτοπροστατευτικών του ΥΠΑΑΤ, σύμφωνα με τις οδηγίες της ετικέτας.
Πηγές
- Περιφερειακό Κέντρο Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού και Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου Βόλου, Ακρόδρυα, φιστικιά, Δελτίο Νο 17, 25 Σεπτεμβρίου 2026.
- Περιφερειακό Κέντρο Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού και Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου Βόλου, Ακρόδρυα, φιστικιά, Δελτίο Νο 18, 28 Σεπτεμβρίου 2026.
- UC Statewide IPM Program, Botryosphaeria panicle and shoot blight of pistachio.
- Rousse P. κ.ά., First report of the pest pistachio-seed wasp Eurytoma plotnikovi in France, EPPO Bulletin, 2022.
- ISHS, Pistachio nut insect pests and means of control in Greece, Acta Horticulturae 470.
- Toxicological and biochemical characterizations of AChE in phosalone-susceptible and resistant populations of the common pistachio psyllid, Agonoscena pistaciae, Journal of Insect Science, 2014.
- The Hebrew University of Jerusalem, Agonoscena pistaciae, Middle East pests.
