Πώς το El Niño επηρεάζει τη γεωργία και την παγκόσμια τροφή

Το φαινόμενο El Niño εμφανίζεται κάθε δύο ως εφτά χρόνια και κρατά συνήθως εννέα ως δώδεκα μήνες. Στο διάστημα αυτό, η ίδια αιτία φέρνει ξηρασία στο καλαμπόκι και στο ρύζι της μιας ηπείρου και πλημμύρες στην άλλη. Όλα ξεκινούν από τη θέρμανση των νερών σε μια περιοχή του Ειρηνικού Ωκεανού, που όμως καθορίζει σοδειές, κτηνοτροφική παραγωγή και τιμές τροφίμων χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά. 

Στο άρθρο εξηγείται τι είναι το El Niño, πώς αλλάζει τον καιρό από περιοχή σε περιοχή, τι κάνει στις καλλιέργειες και στην κτηνοτροφία, γιατί μπορεί να κινήσει τις τιμές των τροφίμων, και τι κάνουν αγρότες και επιχειρήσεις του κλάδου για να περιορίσουν τη ζημιά. Επειδή το φαινόμενο εκδηλώνεται πάνω σε ένα κλίμα που ήδη θερμαίνεται, οι επιπτώσεις του προστίθενται όλο και πιο συχνά στις πιο μακροχρόνιες πιέσεις που περιγράφουμε στην επισκόπησή μας για το πώς η κλιματική αλλαγή επηρεάζει τη γεωργία.

Τι είναι το El Niño και πώς σχηματίζεται

Το El Niño είναι η θερμή φάση ενός φυσικού κύκλου που λέγεται El Niño-Νότια Ταλάντωση, ή ENSO. Όλα αρχίζουν όταν οι θερμοκρασίες στην επιφάνεια της θάλασσας, στο κεντρικό και ανατολικό τμήμα του ισημερινού Ειρηνικού, ανεβαίνουν πολύ πάνω από το κανονικό, καθώς οι εμπορικοί άνεμοι εξασθενούν και μια μάζα θερμού νερού μαζεύεται κάτω από την επιφάνεια. Η θέρμανση αυτή του ωκεανού μετακινεί τις τροπικές καταιγίδες από τα μέρη όπου σχηματίζονται συνήθως, και η επίδραση ταξιδεύει μέσα από την ατμόσφαιρα σε καιρικά συστήματα στους τροπικούς και πιο πέρα.

Όσο διαρκεί, το φαινόμενο ανεβάζει τη θερμοκρασία σε όλο τον πλανήτη. Το El Niño του 2023-24 ήταν από τα πέντε ισχυρότερα που έχουν καταγραφεί, και συνέβαλε ώστε το 2024 να γίνει το θερμότερο έτος στα χρονικά, περίπου 1,55 °C πάνω από τον προβιομηχανικό μέσο όρο.

Σε τι διαφέρει το El Niño από τη La Niña

Η La Niña είναι η αντίθετη φάση, με τα νερά του Ειρηνικού στο ίδιο σημείο να κρυώνουν κάτω από το κανονικό. Οι δύο φάσεις τείνουν να σπρώχνουν τη βροχόπτωση προς αντίθετες κατευθύνσεις σε πολλές περιοχές, οπότε ένας τόπος που πλημμυρίζει στο El Niño μπορεί να αντιμετωπίσει ξηρασία στη La Niña. Ανάμεσά τους υπάρχει και μια ουδέτερη κατάσταση. Κάθε επεισόδιο είναι διαφορετικό, και οι επιπτώσεις του εξαρτώνται από το πόσο ισχυρό είναι, σε ποια εποχή του χρόνου αναπτύσσεται, και πώς αλληλεπιδρά με άλλα ωκεάνια μοτίβα, όπως ο Διπολισμός του Ινδικού Ωκεανού.

Πόσο συχνά συμβαίνει και πόσο κρατά

Το El Niño αρχίζει συνήθως να σχηματίζεται από τον Μάρτιο ως τον Ιούνιο, και κορυφώνεται από τον Νοέμβριο ως τον Φεβρουάριο. Στην παγκόσμια θερμοκρασία η επίδρασή του φαίνεται πιο καθαρά τον δεύτερο χρόνο, και γι' αυτό η πιο ζεστή χρονιά ενός κύκλου έρχεται συνήθως μετά το φαινόμενο, όχι μέσα στην ίδια χρονιά. Οι μετεωρολόγοι κατατάσσουν κάθε επεισόδιο ως ασθενές, μέτριο, ισχυρό ή πολύ ισχυρό. Ο όρος «super El Niño», παρότι ακούγεται συχνά, δεν υπάρχει σε αυτή την επίσημη κλίμακα.

Πώς το El Niño αλλάζει θερμοκρασία και βροχόπτωση σε όλο τον κόσμο

Το El Niño δεν φτάνει σε κάθε περιοχή, και ακόμη και μέσα στην ίδια περιοχή οι επιπτώσεις μπορεί να διαφέρουν. Παρ' όλα αυτά, ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός (WMO) παρακολουθεί μοτίβα που επαναλαμβάνονται αρκετά συχνά από επεισόδιο σε επεισόδιο, ώστε οι μετεωρολόγοι να τα περιμένουν.

Πού φέρνει συνήθως περισσότερη βροχή

Περισσότερη βροχή από το κανονικό πέφτει συχνά σε τμήματα της νότιας Νότιας Αμερικής, στις νότιες ΗΠΑ, σε περιοχές του Κέρατος της Αφρικής και στην κεντρική Ασία. Για τους αγρότες εκεί, η παραπάνω βροχή είναι ευλογία σε μια ξηρή χρονιά, αλλά σε μια ήδη υγρή φέρνει λιμνάζοντα νερά και πλημμύρες.

Πού φέρνει συνήθως ξηρασία

Η ξηρασία, αντίθετα, χτυπά συχνά την Κεντρική Αμερική, τη βόρεια Νότια Αμερική, την Καραϊβική, την Αυστραλία, την Ινδονησία και τμήματα της νότιας Ασίας. Σε αυτές τις περιοχές καλλιεργούνται μεγάλες ποσότητες ρυζιού, καλαμποκιού, φοινικέλαιου, ζάχαρης και καφέ, οπότε όταν έρθει ξηρό, το El Niño πλήττει την παγκόσμια αγορά και όχι μόνο τα χωράφια της περιοχής. Επιπλέον, μειώνει συνήθως τους κυκλώνες στον Ατλαντικό, ενώ αυξάνει τις καταιγίδες στον κεντρικό και ανατολικό Ειρηνικό.

Πώς το El Niño επηρεάζει τις καλλιέργειες

Ο καιρός κρίνει την πορεία μιας καλλιέργειας σε κάθε στάδιο, και το El Niño αλλάζει τον καιρό που συναντά το φυτό στο φύτρωμα, στην άνθηση, στο γέμισμα του κόκκου και στην ωρίμανση. Όταν η ζέστη ξεπεράσει την αντοχή ενός φυτού, μειώνεται η φωτοσύνθεση και μπορεί να σταματήσει η γονιμοποίηση, ενώ μια παρατεταμένη ξηρασία αδυνατίζει το ριζικό σύστημα και ρίχνει τις αποδόσεις. Ο ίδιος μηχανισμός θερμικής καταπόνησης περιορίζει το σιτάρι, το καλαμπόκι και το ρύζι, όπως αναλύουμε στο άρθρο μας για τις απειλές και τις ευκαιρίες που φέρνει η κλιματική αλλαγή στη γεωργία.

Κάποιες από αυτές τις αλλαγές βοηθούν. Εκεί όπου το El Niño φέρνει πιο σταθερή βροχή και ηπιότερες θερμοκρασίες, ορισμένες καλλιέργειες αποδίδουν περισσότερο από το συνηθισμένο. Το πρόβλημα για το παγκόσμιο σύστημα τροφίμων είναι ο χρόνος και ο τόπος. Όταν αρκετοί μεγάλοι παραγωγοί βρεθούν την ίδια σεζόν αντιμέτωποι με ζέστη ή ξηρασία, τα κέρδη της μίας περιοχής σπάνια καλύπτουν τις απώλειες της άλλης.

Πώς το El Niño επηρεάζει την κτηνοτροφία

Η ζέστη χτυπά τα ζώα το ίδιο σκληρά όπως και τις καλλιέργειες. Τα βοοειδή, τα πουλερικά και οι χοίροι αντέχουν το καθένα μέσα σε ένα ορισμένο εύρος θερμοκρασίας. Μόλις ο αέρας το ξεπεράσει, σπαταλούν ενέργεια για να δροσιστούν, αντί να τη βάλουν στην ανάπτυξη ή στο γάλα. Πιο ευαίσθητες απ' όλα είναι οι γαλακτοπαραγωγές αγελάδες. Όταν ο δείκτης θερμοκρασίας-υγρασίας ξεπεράσει περίπου το 68, τρώνε λιγότερο και η γαλακτοπαραγωγή πέφτει, όπως εξηγούμε στον οδηγό μας για τη μείωση της θερμικής καταπόνησης στις γαλακτοπαραγωγές αγελάδες. Η ζέστη ακριβαίνει και τη διατροφή των ζώων, αφού οι ίδιες ξηρασίες που καίνε τις καλλιέργειες ανεβάζουν τις τιμές των ζωοτροφών και στερεύουν τους βοσκότοπους.

Γιατί το El Niño μπορεί να ανεβάσει τις τιμές των τροφίμων

Ο κόσμος τρέφεται κατά κύριο λόγο από λίγες βασικές καλλιέργειες, το σιτάρι, το ρύζι, το καλαμπόκι και τη σόγια. Όταν ένα και μόνο κλιματικό μοτίβο προκαλεί απώλειες σοδειάς σε πολλές ηπείρους ταυτόχρονα, η παγκόσμια προσφορά στενεύει με τρόπο που δεν τον φέρνει μια συνηθισμένη τοπική έλλειψη, γιατί απομένουν λιγότερες υγιείς σοδειές αλλού για να καλύψουν το κενό.

Η ζήτηση για τα βασικά είδη ελάχιστα αλλάζει με την τιμή, αφού ο κόσμος πρέπει να φάει, οπότε ακόμη και μια μικρή πτώση της προσφοράς μπορεί να κινήσει απότομα τις τιμές. Οι πιο ακριβές εμπορικές καλλιέργειες, όπως ο καφές, η ζάχαρη και το φοινικέλαιο, βρίσκονται σε κάποιες από τις περιοχές που είναι πιο εκτεθειμένες στην ξηρασία του El Niño, γι' αυτό και οι τιμές τους αντιδρούν συχνά πρώτες. Οι κυβερνητικές αντιδράσεις μπορούν να μεγεθύνουν την κίνηση. Σε περασμένες ελλείψεις, μεγάλοι εξαγωγείς περιόρισαν τις αποστολές ρυζιού και σιταριού για να προστατέψουν την εγχώρια προσφορά, κάτι που τράβηξε σιτηρά από τις παγκόσμιες αγορές και ανέβασε τις τιμές ακόμη περισσότερο. Ο ακραίος καιρός είναι ήδη ένας από τους βασικούς παράγοντες της οξείας επισιτιστικής ανασφάλειας που παρακολουθεί ο FAO.

Τι μας έμαθαν τα προηγούμενα επεισόδια El Niño

Το ισχυρό El Niño του 1997-98 ακολουθήθηκε από μια μακρά La Niña που έφτασε ως το 2001, μια απόδειξη ότι η αναστάτωση σπάνια τελειώνει μαζί με τη θερμή φάση. Το επεισόδιο του 2015-16 συνέπεσε με ξηρασία σε τμήματα της Αφρικής, της Νοτιοανατολικής Ασίας και της Κεντρικής Αμερικής, και με απότομες διακυμάνσεις στις τιμές των εμπορευμάτων. Το επεισόδιο του 2023-24 έσπρωξε την παγκόσμια ζέστη σε ρεκόρ μέσα στο 2024. Τρία πράγματα επαναλαμβάνονται σε όλες αυτές τις περιπτώσεις. Οι ισχυρότερες επιδράσεις στη θερμοκρασία έρχονται συχνά τον δεύτερο χρόνο. Οι περιοχές που κερδίζουν και εκείνες που χάνουν είναι σε γενικές γραμμές προβλέψιμες. Και το μέγεθος ενός επεισοδίου δεν εγγυάται το μέγεθος της επίπτωσής του σε έναν συγκεκριμένο τόπο.

Πώς μπορούν να προετοιμαστούν αγρότες και επιχειρήσεις

Σε αντίθεση με τα περισσότερα καιρικά φαινόμενα, το El Niño προαναγγέλλεται μήνες νωρίτερα, κι έτσι από σκέτη απειλή γίνεται και εργαλείο σχεδιασμού. Ο WMO βγάζει ένα Δελτίο El Niño/La Niña περίπου κάθε τρεις μήνες, και οι εθνικές μετεωρολογικές υπηρεσίες το μετατρέπουν σε προγνώσεις για κάθε περιοχή.

Κάποιες κινήσεις μειώνουν σταθερά τον κίνδυνο:

• Παρακολουθήστε την εποχική πρόγνωση: Δείτε το τελευταίο δελτίο του WMO και της εθνικής σας υπηρεσίας πριν ορίσετε τις ημερομηνίες σποράς, και προσαρμόστε το ημερολόγιο αν το σήμα για υγρό ή ξηρό καιρό είναι ισχυρό για την περιοχή σας.
• Φυτέψτε για τις συνθήκες που περιμένετε: Σε σεζόν με κίνδυνο ξηρασίας, οι ποικιλίες ανθεκτικές στην ξηρασία και μικρού βιολογικού κύκλου μειώνουν τον κίνδυνο ολικής απώλειας. Η επισκόπησή μας για τις ανθεκτικές στο κλίμα καλλιέργειες και τη βελτίωσή τους καλύπτει τα χαρακτηριστικά που αξίζει να αναζητήσετε.
• Διαχειριστείτε νωρίς το νερό: Με αποδοτικά συστήματα όπως η στάγδην άρδευση, το λίγο νερό αποδίδει πολύ περισσότερα, και οι τεχνικές εξοικονόμησης που εφαρμόζονται στην ξηρή Αφρική δείχνουν πόσα γίνονται ακόμη και με ελάχιστα χρήματα. Όπου ο κίνδυνος είναι η πλημμύρα, προτεραιότητα παίρνουν η αποστράγγιση και η ισοπέδωση του χωραφιού.
• Μοιράστε τον κίνδυνο: Η καλλιέργεια περισσότερων του ενός ειδών, ανάμεσά τους και ανθεκτικές παραδοσιακές καλλιέργειες προσαρμοσμένες στις τοπικές συνθήκες, μειώνει την πιθανότητα να σαρώσει ένα μόνο καιρικό μοτίβο όλη τη σεζόν.
• Προστατέψτε τα ζώα: Σκιά, αερισμός, καθαρό νερό και προσαρμοσμένη διατροφή απαλύνουν τη θερμική καταπόνηση και κρατούν την παραγωγή στους πιο ζεστούς μήνες.

Στις επιχειρήσεις του κλάδου, ο ίδιος χρόνος προειδοποίησης δίνει περιθώριο να αγοράσουν νωρίτερα, να βρουν προμηθευτές σε περισσότερες περιοχές, και να κλείσουν συμβόλαια εφοδιασμού που υπολογίζουν μια ασταθή σεζόν.

Συχνές ερωτήσεις

Είναι το «super» El Niño πραγματική κατηγορία;

Όχι. Ο WMO κατατάσσει τα επεισόδια ως ασθενή, μέτρια, ισχυρά ή πολύ ισχυρά, και δεν χρησιμοποιεί τον όρο «super El Niño», παρότι εμφανίζεται συχνά στα μέσα.

Προκαλεί η κλιματική αλλαγή το El Niño;

Δεν υπάρχουν σαφή στοιχεία ότι η κλιματική αλλαγή κάνει το El Niño πιο συχνό ή πιο έντονο. Ένας θερμότερος ωκεανός και μια θερμότερη ατμόσφαιρα μπορούν πάντως να κάνουν τις επιπτώσεις του πιο σοβαρές, γιατί υπάρχει περισσότερη διαθέσιμη θερμότητα και υγρασία για καύσωνες και έντονες βροχές.

Πώς μπορώ να βρω πρόγνωση για την περιοχή μου;

Ξεκινήστε από το Δελτίο El Niño/La Niña του WMO για τη γενική εικόνα, και μετά δείτε την εθνική σας μετεωρολογική υπηρεσία ή το περιφερειακό φόρουμ κλιματικών προγνώσεων, που ερμηνεύουν το παγκόσμιο σήμα για τις τοπικές συνθήκες.

Πηγές

• World Meteorological Organization, 2026, El Niño/La Niña Update.
• World Meteorological Organization, 2026, Prepare for El Niño (press release, 2 June 2026).
• World Meteorological Organization, 2026, Global Annual to Decadal Climate Update 2026-2035.
• Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2025, The State of Food Security and Nutrition in the World 2025.