Δύο ολόκληρα, αργόσυρτα χρόνια πέρασαν από τις καταστροφικές πλημμύρες του Ντάνιελ στην Περιφέρεια Θεσσαλίας στην Ελλάδα, αφήνοντας έως σήμερα την αίσθηση της στασιμότητας στους κατοίκους, την ανασφάλεια, την απόγνωση που μετατράπηκε σταδιακά σε εγκατάλειψη κατοικιών, περιουσιών, και των άλλοτε ζωντανών αγρο-κοινωνιών όπως και δραστηριοτήτων που διατηρούσαν τον πρωτογενή τομέα ως το καμάρι της περιοχής. Δύο χρόνια μετά τη θεομηνία το ερώτημα που τίθεται είναι το εξής: αντέχουν άλλο χτύπημα η γεωργία της Θεσσαλίας και οι παραγωγοί της;
Οι πλημμύρες του Ντάνιελ δεν ήταν η πρώτη τραγική εμπειρία για τον πρωτογενή τομέα της Θεσσαλίας, αλλά το βίωμα του κυκλώνα Ιανού το 2020 και η εισβολή του ορμητικού νερού στην πόλη της Καρδίτσας που μετέτρεψε εν μια νυκτί τους κατοίκους της ευάλωτους και ανασφαλείς σε κάθε πιθανότητα βροχόπτωσης, ακόμη και ψιχάλας μέχρι και σήμερα.
Τα πρώτα σημάδια καταστροφής στους αγρότες ήταν εμφανή μέσα από τη μελέτη του Ινστιτούτου Ανάπτυξης Επιχειρηματικότητας το 2021, καθώς η ρευστότητα μειώθηκε δραματικά στον κλάδο του πρωτογενούς τομέα (94,7%) και στη μεταποίηση (100%). Οι αποζημιώσεις ανήλθαν από τον ΕΛΓΑ στο ποσό των 15 εκατ. ευρώ, ενώ οι συνολικές ζημιές στις πληγείσες περιοχές από τον Ιανό έφθασαν στα 700 περίπου εκατ. ευρώ.
Το χρονικό της πλημμύρας, ο αντίκτυπος στη ζωή των κατοίκων και γεωργών
Μετά από τρία χρόνια, στις 7 Σεπτεμβρίου του 2023 οι Θεσσαλοί βίωσαν μια ασύλληπτης κλίμακας καταστροφή, τον Ντάνιελ με 754 τόνους βροχή σε μόλις 20 ώρες! Σκεπές σπιτιών προεξείχαν μόλις από την πρωτοφανή στάθμη του νερού που κάλυψε ολόκληρα χωριά. Τεράστιες εκτάσεις γης καλύφθηκαν από το νερό που έσπασε και διαπέρασε τα αναχώματα ποταμών, ενώ η ποσότητα λάσπης μπάζωσε στρέμματα γης. Οι γεωμορφολογικές αλλαγές του εδάφους ήταν πλέον ένα δυσάρεστο γεγονός τόσο για τους κατοίκους των πληγεισών περιοχών, όσο και για τους αγρότες που απώλεσαν σημαντικό αγροτικό εξοπλισμό, καλλιέργειες και εδάφη που έγιναν διαβρωμένα από τα λιμνάζοντα νερά για ένα μακρύ έπειτα διάστημα.
Η καταστροφή αποτυπώνεται στα νούμερα της Λίμνης Κάρλα που προσέγγισε το μέγεθος που είχε τη δεκαετία του 1960, προτού αποξηραθεί τότε για να δημιουργηθούν κοντά της καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Συγκεκριμένα, το νερό στη λίμνη έφθασε μετά τον Ντάνιελ σε μέγεθος περίπου τα 180.000 – 190.000 στρέμματα. Παρά τη σταδιακή αποστράγγισή της, έφερε στην επιφάνεια εκτάσεις που χάθηκαν το Σεπτέμβριου του 2023, τις οποίες ήταν αδύνατο να τις προσεγγίσουν οι δικαιούχοι αγρότες χάνοντας εν πολλοίς την απασχόλησή τους.
Οι αριθμοί της καταστροφής
Ο αντίκτυπος του Ντάνιελ, ο αφανισμός εκτάσεων του περιβάλλοντος και κυρίως της γεωργίας που βύθισε σε απόγνωση παραγωγούς και κτηνοτρόφους, οδήγησε στην καταστροφή σχεδόν 1.000.000 στρέμματα καλλιεργήσιμης γης. Πάνω από 220.000 ζώα και πτηνά έχασαν τη ζωή τους συνολικά όταν το νερό παρέσυρε στο διάβα του σταβλικές εγκαταστάσεις και μονάδες παραγωγής. Συγκεκριμένα, επρόκειτο για την απώλεια 70.935 αιγοπροβάτων, 6.136 βοοειδών, 20.326 χοιρινών και 131.795 πτηνών.
Αύξηση κόστους παραγωγής, χαμηλές τιμές στα προϊόντα και η απαξίωση του αγρότη
Ωστόσο, οι καταστροφές του Ντάνιελ ήταν η αρχή ενός γενικευμένου κακού στη γεωργία της Θεσσαλίας, καθώς ανοικτά μέτωπα και νέες προκλήσεις συνέθεσαν ένα ασφυκτικό περιβάλλον επιβίωσης στους αγροτοπαραγωγούς και κτηνοτρόφους. Οι άνθρωποι της γης αγωνιούν για το μέλλον του κλάδου εν μέσω ενεργειακής κρίσης, απώλειας εισοδήματος, του ζωικού τους κεφαλαίου, αγροτικού εξοπλισμού και καλλιεργήσιμων εδαφών τους. Το χτύπημα του Ντάνιελ το 2023 ήρθε σε μια χρονική στιγμή που οι αγρότες ήδη διαδήλωναν στους δρόμους και στα χωριά τους, μιλώντας για την αύξηση των τιμών σε ρεύμα, πετρέλαιο, πρώτες ύλες και αντίστοιχα τη μείωση των τελικών τιμών στα καλλιεργητικά έπειτα προϊόντα και ζητώντας άμεσα μέτρα αντιμετώπισης από την Πολιτεία. Αξιοσημείωτο είναι ότι η αγροτική παραγωγή στην Ελλάδα βγήκε βαθιά λαβωμένη από τις πλημμύρες του έτους 2023, μιας και η μείωσή της έφθασε σε ποσοστό 16% σε σχέση με το έτος 2022.
Ας μην προσπερνάμε ότι οι αποζημιώσεις καθυστέρησαν πάνω από ένα χρόνο έως ότου τα ειδικά κλιμάκια και οι φορείς των Υπουργείων Πολιτικής Προστασίας αλλά και της Αγροτικής Ανάπτυξης κατορθώσουν να κάνουν τη διασταύρωση των δικαιούχων και των ζημιών με σκοπό το ανάλογο ύψος του ποσού που θα λάμβαναν. Μέχρι και σήμερα κάποιοι πλημμυροπαθείς εμφανίζονται να μην έχουν λάβει τα ποσά αποζημιώσεων που δικαιούνταν, αφήνοντάς τους με ερωτήματα για τη διαδικασία και μετέωρους στην επανεκκίνηση της ζωής τους.
Πέρα από την αύξηση του κόστους παραγωγής, οι αγρότες αντιμετώπισαν μετά τις πλημμύρες την αλλαγή σκηνικού στις τιμές των γεωργικών καλλιεργειών. Οι τιμές κατρακύλησαν, απαξιώνοντας τον κόπο, το μόχθο ενός γεωργού στο χωράφι του, κατά τη διαδικασία παραγωγής. Οι τιμές του σκληρού σιταριού εμφάνισαν πτώση καθώς κυμαίνονταν από 24 έως 27 λεπτά/κιλό. Το καλαμπόκι κυμαίνεται περίπου στα 24 λεπτά/κιλό και το βαμβάκι, το βασικό προϊόν της Θεσσαλίας με τις μεγαλύτερες εξαγωγές προς την Ε.Ε., παρουσίασε πτώση της τάξεως των 0,50+ λεπτών/κιλό, ίσως και κάτω από το όριο αυτό, στα 46 λεπτά/κιλό.
Σήμερα οι αγρότες και κτηνοτρόφοι περπατούν σε ένα επισφαλές μονοπάτι σχετικά με το μέλλον των δραστηριοτήτων τους. Η νέα απειλή, που θα μείνει δίπλα μας για δεκαετίες μπροστά, είναι το υδατικό ζήτημα στη Θεσσαλία. Οι παρατεταμένες ξηρασίες με τις ακραία υψηλές θερμοκρασίες οδήγησαν τους παραγωγούς σε ξερικές καλλιέργειες, καθώς η στάθμη των υδάτων στις Λίμνες Πλαστήρα και Σκοκόβου απέτρεψε αρκετά ποτίσματα των χωραφιών εντός του καλοκαιριού. Κι αν δεν προκύπταν οι ευεργετικές βροχοπτώσεις του Αυγούστου (με 100 χιλιοστά βροχής στην Καρδίτσα στις αρχές του μήνα), οι διαμάχες μεταξύ τοπικών κοινοτήτων, Νομών (Καρδίτσας – Λάρισας) όπως και το μπαλάκι… ευθυνών μεταξύ φορέων (ΟΔΥΘ, Περιφέρεια, Δήμοι και ΤΟΕΒ) θα ήταν η νέα δυσχερή πραγματικότητα.
Ωστόσο, η Περιφέρεια παραμένει σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης διότι υπολείπεται σημαντικά στην αποκατάσταση των σοβαρών ζημιών, ενώ είμαστε αρκετά… πίσω στη συζήτηση για τα φράγματα που θα συγκρατούσαν το νερό της πλημμύρας και θα εξασφάλιζαν ποσότητες για τα θεσσαλικά χωράφια. Αν και η συζήτηση περί φραγμάτων εντάσσει εξίσου την παράμετρο του περιβάλλοντος που δεν πρέπει να προσπερνάμε μόνο και μόνο για την κάλυψη των αναγκών μας.
Από τις πλημμύρες στην υπόθεση ΟΠΕΚΕΠΕ και τις ασθένειες
Επόμενη πρόκληση σήμερα αποτελεί το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ που φανέρωσε με ποιον τρόπο -απροκάλυπτο- άνθρωποι εκτός τομέα εκμεταλλεύθηκαν τις ενισχύσεις και επιδοτήσεις καρπώνονταν σε κάποιες περιπτώσεις μέχρι και εκατομμύρια ευρώ! Το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ υπήρξε μία ακόμη υποβάθμιση του έργου των κτηνοτρόφων και παραγωγών για όσα προσφέρουν στην επισιτιστική ασφάλεια της χώρας, η οποία βάλλεται δυστυχώς καθημερινά από όλο και πιο πολλές εισαγωγές. Η ορεινή κτηνοτροφία, η μετακινούμε διαφορετικά όπως την ονομάζουμε, και έχει τις ρίζες της στη ζωή των γιαγιάδων και παππούδων μας, πληγώθηκε από τις εικονικές δηλώσεις αιγοπροβάτων σε διάφορα άκυρα και τυχαία σημεία της χώρας. Εδώ προσθέτουμε και την απορία των αγροτών όλα αυτά τα χρόνια: «Μα καλά γιατί μειώνονται τα ποσά που θεωρητικά δικαιούμαστε από τον ΟΠΕΚΕΠΕ;». Μάλιστα το συγκεκριμένο αίτημά τους στην ατζέντα των διεκδικήσεων ήταν πιο χαμηλά σε σχέση με τις ανυπέρβλητες προκλήσεις που καλούνταν να αντιμετωπίσουν. Και δυστυχώς στις μέρες, αναρριχήθηκε στις πρώτες θέσεις, παίρνοντας οι άνθρωποι της γης απογοητευτικές απαντήσεις ως την αιτίου του προβλήματος.
Και σαν μην έφθαναν όλα τα προαναφερθέντα ζητήματα, η ζωονόσος στα αιγοπρόβατα ήρθε να χτυπήσει την πόρτα των κτηνοτρόφων που βλέπουν καθημερινά να θανατώνονται τα κοπάδια τους. Σύμφωνα με τα έως τώρα στοιχεία της Περιφέρειας Θεσσαλίας, θανατώθηκαν μέσα σε ένα χρόνο 94.233 πρόβατα! Σε μια απέλπιδα προσπάθεια να ιχνηλατήσει τις εστίες κρουσμάτων, η Περιφέρεια Θεσσαλίας προχώρησε πρώτη στην Ελλάδα σε μοριακό έλεγχο στο σάλιο. Η ελληνική κτηνοτροφία εκπέμπει βοήθεια, σε μια χρονική συγκυρία που ήδη ο κλάδος έχει επιβαρυνθεί με τις απώλειες από τις πλημμύρες, τον αποδεκατισμό του ζωικού κεφαλαίου.
Η επισφαλής λοιπόν εικόνα στη Θεσσαλία, δίχως την απαιτούμενη αντιπλημμυρική θωράκιση, κρατά τους αγρότες υπ’ ατμόν, με τη σκέψη να εγκαταλείψουν τα χωράφια και το επάγγελμα που κάποτε επέλεξαν και αγάπησαν. Οι κινητοποιήσεις στους δρόμους, τα μπλόκα σε όλη τη χώρα, η φωνή των αγροτών, έθιξαν τα ζητήματα που αντιμετωπίζουν αλλά η αδράνεια έχει αντικαταστήσει τα αναγκαία γρήγορα αντανακλαστικά. Η βροχή, οι πλημμύρες δεν ρωτούν ποτέ τον άνθρωπο, απεναντίας εμείς θα έπρεπε να προετοιμαζόμαστε όσο το δυνατόν σοβαρά για την προστασία των κόπων μας μέχρι σήμερα. Οι προκλήσεις όπως η κλιματική αλλαγή, αποτελούν κεφάλαια ανυποχώρητα στην τοπική μας επικαιρότητα και τρέχουν με ιλιγγιώδη ταχύτητα όταν πρόκειται για τα διστακτικά μέτρα που λαμβάνει η Ελληνική πολιτεία.
Το ερώτημα παραμένει: θα δεχθούν κι άλλο χτύπημα οι αγρότες; Ή θα κατορθώσουν οι ίδιοι ως πρωταγωνιστές -και μόνοι- να κρατήσουν βιώσιμο έναν κλάδο που δεν μάς περισσεύει, σε μια χώρα που μάθαμε να ζούμε με στρεβλές αποφάσεις και κατευθύνσεις.