Τι είναι η Αναγεννητική γεωργία και ποιος μπορεί να την εφαρμόσει; - Βασικές αρχές και κοινές πρακτικές

Όλοι μιλάνε τον τελευταίο καιρό για την αναγεννητική ή αειφόρο γεωργία και τα ωφέλη της. Όμως τι ακριβώς είναι η αναγεννητική γεωργία;

«Η αναγεννητική βιολογική γεωργία βελτιώνει τους πόρους που χρησιμοποιεί, αντί να τους καταστρέφει ή να τους εξαντλεί. Πρόκειται για μια ολιστική συστημική προσέγγιση της γεωργίας που ενθαρρύνει τη συνεχή καινοτομία στη γεωργική εκμετάλλευση για την περιβαλλοντική, κοινωνική, οικονομική και πνευματική ευημερία.»

Η αναγεννητική γεωργία στοχεύει στην αποκατάσταση και ενίσχυση των πόρων και της ανθεκτικότητας των αγροτικών οικοσυστημάτων, προσφέροντας περιβαλλοντικά οφέλη και οικονομική σταθερότητα στους αγρότες και τις αγροτικές κοινότητες στο σύνολό τους. Η αναγεννητική γεωργία υιοθετεί μια ολιστική θεώρηση της γεωργικής γης/εκμετάλλευσης, λαμβάνοντας υπόψη το τοπικό πλαίσιο, τους στόχους του παραγωγού και τις συσχετίσεις μεταξύ των διαφόρων πόρων και εισροών, όπως το νερό, το έδαφος, η βιοποικιλότητα, οι γεωργικές καλλιέργειες, το ζωικό κεφάλαιο και το επιχειρηματικό μοντέλο. Στην πραγματικότητα χρησιμοποιεί τεχνικές και πρακτικές για τη βελτίωση αυτών των πόρων. Δύο παραδείγματα τέτοιων πρακτικών είναι η χρήση καλλιεργειών κάλυψης και η φύτευση βασικών γραμμών (με βάση το σχέδιο Keyline), οι οποίες έχουν θετικό αντίκτυπο στην ποιότητα και την υγεία του εδάφους, ενώ ταυτόχρονα αυξάνουν τη βιοποικιλότητα (πάνω και κάτω από το έδαφος) και δεσμεύουν και συγκρατούν το νερό. Η αναγεννητική γεωργία υποστηρίζει και ενισχύει τις οικολογικές διεργασίες και τις λειτουργίες του οικοσυστήματος, όπως η ανακύκλωση θρεπτικών στοιχείων, η δέσμευση άνθρακα, η δέσμευση αζώτου, ο φυσικός έλεγχος παρασίτων και η βελτίωση του κύκλου του νερού. Με την αναπλήρωση και την ενίσχυση της σωστής λειτουργίας των οικοσυστημάτων, οι αναγεννητικές πρακτικές επιτρέπουν στους παραγωγούς να έχουν σταθερή παραγωγή τροφίμων με υψηλή θρεπτικότητα.  Μπορούν επίσης να σας βοηθήσουν να γίνετε διαχειριστής της γης σας, αναγεννώντας την και εξασφαλίζοντας μια υγιή, άφθονη γεωργική εκμετάλλευση για τις επόμενες γενιές.

Διαφορές μεταξύ παραδοσιακής, συμβατικής και βιολογικής γεωργίας:

Πίνακας 1: Διαφορές μεταξύ Παραδοσιακής, Συμβατικής, Βιολογικής και Αναγεννητικής Γεωργίας (από το εγχειρίδιο του EIT-Food για την αναγεννητική γεωργία.)

Ως αγρότης, γνωρίζετε ότι δεν είναι πάντα εύκολο και κερδοφόρο να παράγετε τρόφιμα, καθώς αντιμετωπίζετε όλο και περισσότερο τις προκλήσεις ενός μεταβαλλόμενου και απρόβλεπτου κλίματος, των αυξημένων επιδημιών ασθενειών και παρασίτων και των αρνητικών επιπτώσεων των χημικών ουσιών και των οργωμάτων στη γονιμότητα και τη δομή του εδάφους (υποβάθμιση του εδάφους). Σε βάθος χρόνου, οι συμβατικές μέθοδοι καλλιέργειας μειώνουν σταδιακά την παραγωγικότητα του εδάφους και καθιστούν τους αγρότες εξαρτημένους από εξωτερικές εισροές, όπως τα λιπάσματα. Η συμβατική διαχείριση του εδάφους διαταρράσει την συνοχή του, επηρεάζοντας την ικανότητα των εδαφών να συγκρατούν και να απορροφούν το νερό, πράγμα που σημαίνει ότι απαιτείται περισσότερη άρδευση. Σύμφωνα με τη Maria-Helena Semedo του FAO (στο παγκόσμιο συμπόσιο για τη διάβρωση του εδάφους, 2019), αν συνεχιστούν οι σημερινοί ρυθμοί υποβάθμισης του εδάφους (από διαδικασίες όπως η διάβρωση, η ερημοποίηση, η αύξηση της αλατότητας, η χημική ρύπανση και η εκπομπές/απώλεια άνθρακα), μέσα σε 60 χρόνια δεν θα έχουμε αρκετό και υγιές λειτουργικό επιφανειακό στρώμα εδάφους για να θρέψουμε τον πληθυσμό μας, θέτοντας σοβαρές προκλήσεις για τη δημόσια υγεία και επισιτιστική ασφάλεια. Υπάρχει, επομένως, ανάγκη αλλαγής από τη σημερινή συμβατική γεωργία προς ένα γεωργικό σύστημα που μπορεί «να διατηρήσει τον άνθρακα στο έδαφος, να υποστηρίξει τη βιοποικιλότητα, να αποκαταστήσει τη γονιμότητα του εδάφους και να διατηρήσει τις αποδόσεις σε βάθος χρόνου, παρέχοντας μια καλή βάση/υπόστρωμα για ασφαλείς  και βιώσιμες εκμεταλλεύσεις» (IPES rapport, Frison 2016, σ. 3). Τα υγιή, ζωντανά οργανικά ανώτερα στρώματα εδάφους αποθηκεύουν άνθρακα, συγκρατούν το νερό και διατηρούν και ανακυκλώνουν τα θρεπτικά συστατικά. Η αναγεννητική γεωργία, επομένως, προτείνει ένα σύστημα που δεσμεύει τον άνθρακα από την ατμόσφαιρα και έχει τη δυνατότητα να αντιστρέψει την κλιματική αλλαγή αντί να συμβάλλει σε αυτήν.  «Η αναγεννητική γεωργία μας δίνει την ευκαιρία να βελτιώσουμε την ποιότητα των τροφίμων, να προστατεύσουμε τα μέσα διαβίωσης των αγροτών και να διαφυλάξουμε τη γη από την οποία εξαρτόμαστε» (ιστοσελίδα του EIT-Food).

Για ποιον είναι κατάλληλη η αναγεννητική γεωργία;

«Για κάποιους ανθρώπους, σημαίνει ότι θα υιοθετήσουν την πρακτική της μηδενικής άροσης- για άλλους, σημαίνει ότι θα φυτέψουν καλλιέργειες κάλυψης ή θα ενσωματώσουν κομπόστ. Για λίγους, σημαίνει μια ολιστική προσέγγιση όπου κάθε φυτό, ζώο και άνθρωπος παίζει καθοριστικό ρόλο. Κάθε αγρότης μπορεί να επιλέξει την προσέγγιση που ταιριάζει στη δική του περίπτωση/εκμετάλλευση»

- Matteo Mazzola, EIT-Food Εγχειρίδια αναγεννητικής γεωργίας «Μελέτες περιπτώσεων - Case studies" -

Η αναγεννητική γεωργία απευθύνεται σε κάθε αγρότη που θέλει να έχει θετικό αντίκτυπο στη γη του. Από τους μικροκαλλιεργητές και τους ερασιτέχνες αγρότες μέχρι τις μεγάλες αγροτικές επιχειρήσεις. Σας επιτρέπει να αποκαταστήσετε και να βελτιώσετε την ποιότητα και τις ιδιότητες του εδάφους, να ενισχύσετε τη βιοποικιλότητα και τη δέσμευση και συγκράτηση του νερού στο έδαφος. Ο καθένας μπορεί να επιλέξει να υιοθετήσει αναγγενητικές πρακτικές. Μπορείτε να ξεκινήσετε με μικρά βήματα. Δεν χρειάζεται να εφαρμόσετε όλες τις πρακτικές αμέσως.  Η αναγεννητική γεωργία στην πράξη είναι ένα ταξίδι, ένας νέος τρόπος θεώρησης της γεωργίας, μια πρόθεση να εργάζεστε συνεχώς και ενεργά για τη βελτίωση των πόρων του αγρόκτηματός σας. Μπορείτε να δείτε το οικοσύστημα ως σύμαχό και συνεργάτη σας. Ξεκινήστε με το να εξετάσετε την εκμετάλλευσή σας ως σύνολο, ολιστικά, και να θέσετε τους στόχους που θέλετε να επιτύχετε. Από εκεί και πέρα, μπορείτε να αποφασίσετε ποιες αναγεννητικές πρακτικές ταιριάζουν καλύτερα στο συγκεκριμένο πλαίσιο, το αγρόκτημά σας και τους στόχους σας. Πολλοί αγρότες αρχίζουν να εφαρμόζουν πρακτικές που επικεντρώνονται στη βελτίωση του εδάφους, αποκαθιστώντας την εδαφική βιοπικοιλότητα και την οργανική ύλη. Στη συνέχεια προχωρούν στην αποκατάσταση άλλων σημαντικών οικολογικών λειτουργιών, όπως η διατήρηση πληθυσμών εντόμων που εξασφαλίζουν φυσικό έλεγχο παρασίτων (ωφέλιμα έντομα). Όπως γνωρίζετε, το αγρόκτημά σας είναι ένα δυναμικό περιβάλλον/σύστημα, και αυτή η συνεχής βελτίωση αποσκοπεί στην αξιοποίηση και τη συνεργασία με το πλήρες δυναμικό του.

Ποιες είναι οι κοινές αναγεννητικές γεωργικές πρακτικές και τα αποτελέσματά τους;

Η επιλογή και η χρήση των πρακτικών αναγεννητικής γεωργίας ποικίλλουν ανάλογα με την περιοχή, το πλαίσιο, τους στόχους και την ιστορία του αγροκτήματος- δεν υπάρχει κ΄ποιος "χρυσός" κανόνας. Να θυμάστε ότι οι πρακτικές λειτουργούν διαφορετικά σε διαφορετικά αγρο-οικοσυστήματα και, ως εκ τούτου, πρέπει να προσαρμόζονται στο συγκεκριμένο πλαίσιο. Επιλέξτε τις πρακτικές που ταιριάζουν καλύτερα στην εκμετάλλευσή σας. 

Kοινές γεωργικές πρακτικές που εφαρμόζονται σε ημιάνυδρες περιοχές, με σκοπό την ενίσχυση της βιωσιμότητας και την αντιμετώπιση περιβαλλοντικών προκλήσεων.

Οι πρακτικές αυτές ταξινομούνται σε τρεις βασικές κατηγορίες: υποδομές διαχείρησης νερού, εδάφους και διαφοροποίηση της παραγωγής. Η εγκατάσταση λιμνών, δομών συλλογής και διανομής νερού, καθώς και ο σχεδιασμός "keyline", συμβάλλουν στην αύξηση της διαθεσιμότητας νερού και στον περιορισμό της απορροής, με θετικές οικολογικές επιπτώσεις τόσο στο έδαφος όσο και στη βιοποικιλότητα. Παράλληλα, πρακτικές όπως η χρήση κομπόστ, η εδαφοκάλυψη, η μείωση της διατάρραξης του εδάφους και η χρήση πολυετών φυτών ενισχύουν τη γονιμότητα του εδάφους και την δραστηριότητα των ωφέλιμων, αποθήκευση και ανακύκλωση θρεπτικών στοιχείων και οργανικής ύλης, μειώνοντας τις απώλειες. Επιπλέον, η ενίσχυση της βιοποικιλότητας μέσω της ενσωμάτωσης της κτηνοτροφίας, των φυσικών διαδρόμων και της ένταξης μελισσιών στις εκμεταλλεύσεις, προσφέρει οικονομική σταθερότητα και αυξάνει τη βιοποικιλότητα, υποστηρίζοντας τα φυσικά οικοσυστήματα και την βιώσιμη διαχείριση παρασίτων. Συνολικά, αυτές οι πρακτικές όχι μόνο βελτιώνουν την αγροοικολογική ανθεκτικότητα, αλλά παρέχουν και σημαντικά οικονομικά και περιβαλλοντικά οφέλη.

Παράδειγμα πρακτικών αναγεννητικής γεωργίας στο αγρόκτημα La Junquera (Ισπανία)- Α. Δημιουργία ενός αγωγού (οριζόντια τάφρος)- Β. Αμυγδαλιές σε σχέδιο  key-line - Γ. Λίμνη- Δ. Φράκτης με αρωματικά φυτά- Ε. Χρήση αχύρου ως εδαφοβελτιωτικό στον λαχανόκηπο.

Ποιες είναι οι αρχές της αναγεννητικής γεωργίας;

Υπάρχουν 5 κύριες αρχές της αναγεννητικής γεωργίας και μία επιπλέον προαιρετική αρχή. Όταν χρησιμοποιούνται σε συνδυασμό μπορούν να προσφέρουν απίστευτα αποτελέσματα και ωφέλη.

1. Κατανόηση του πλαισίου 

Δεν υπάρχειένας χρυσός κανόνας/συνταγή. Εξετάστε τις δικές σας ειδικές συνθήκες που αφορούν το έδαφος, το κλίμα, τις καλλιέργειες, την τοποθεσία, τον διαθέσιμο μηχανολογικό εξοπλισμό, τους οικονομικούς πόρους, την δυνατότητα συνεργασιών, τις ευκαιρίες της αγοράς κ.λπ. σε συνδιασμό με τους στόχους που θέλετε να επιτύχετε. Αυτό θα επηρεάσει τις αποφάσεις που θα λάβετε.

2. Βελτίωση της ποιότητας και της υγείας του εδάφους

Το έδαφος είναι το σημαντικότερο στοιχείο της γεωργικής εκμετάλλευσης. Η φροντίδα και η βελτίωσή του θα εξασφαλίσει τη βάση από την οποία θα ευδοκιμήσουν όλα τα άλλα τμήματα της εκμετάλλευσης. Για να προστατεύσουμε τα εδάφη μας, η ελαχιστοποίηση των παρεμβάσεων )πχ όργωμα), η εξασφάλιση επαρκούς εδαφοκάλυψης και η κατάλληλη παροχή τροφής σε ένα "ζωντανό" έδαφος είναι μερικές από τις βασικές αρχές. Παραδείγματα τέτοιων πρακτικών είναι: η μηδενική άροση, η φύτευση καλλιεργειών κάλυψης, η εφαρμογή αμειψισποράς, η ενσωμάτωση της κτηνοτροφίας με την καλλιέργεια φυτών κ.λπ.

3. Βελτίωση της διαχείρισης των υδατικών πόρων

Το διαθεσιμότητα του νερού ολοένα και μειώνεται. Η αποτελεσματική χρήση και συλλογή του (πχ βρόχινου) αυτού του πόρου είναι το κλειδί της επιτυχίας. Παράλληλα, τα υδάτινα σώματα κοντά ή και μέσα στις γεωργικές εκμεταλλεύσεις συμβάλλουν στην ενίσχυση της βιοποικιλότητας. Η χρήση του σχεδιασμού βασικών γραμμών key-line, λιμνών και λεκανών απορροής μπορεί να συμβάλει στη συγκράτηση και τη διείσδυση του νερού της βροχής στο έδαφος του αγροκτήματός σας.

4. Βιοποικιλότητα

Η βιοποικιλότητα είναι το κλειδί για τη δημιουργία ισορροπίας στο αγρόκτημά σας, τόσο από οικολογική όσο και από οικονομική σκοπιά. Η ενίσχυση της βιοποικιλότητας κάτω και πάνω από το έδαφος θα προωθήσει τη σωστή ανακύκλωση των θρεπτικών συστατικών και θα επιτρέψει τον φυσικό έλεγχο των παρασίτων. Η ποικιλομορφία στη φυτική παραγωγή είναι μια καλή στρατηγική για την διασπορά των κινδύνων και την οικονομική σταθερότητα του αγροκτήματος. Πρακτικές όπως η δημιουργία φρακτών με ανθοφόρα φυτά (για τους επικονιαστές), η αμειψισπορά, η ενσωμάτωση πολυετών φυτών, η ένταξη της κτηνοτροφίας, η αποκατάσταση των φυσικών ζωνών κ.λπ., μπορεί να είναι ιδιαίτερα ωφέλιμες για την ενίσχηση της βιοποικιλότητας.

5. Ολιστική διαδικασία λήψης αποφάσεων - Ολιστική στρατηγική διαχείρησης

Λάβετε υπόψη ολόκληρο το οικοσύστημα και εξισορροπήστε οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές πτυχές κατά τον σχεδιασμό και τη λήψη αποφάσεων.

Μερικές φορές προστίθεται και μια έκτη αρχή:

6. Δημιουργία κοινοτικού και κοινωνικού αντίκτυπου

Λάβετε υπόψη τις τοπικές και διεθνείς κοινότητες γύρω σας. Πώς μπορείτε να δημιουργήσετε θετικό αντίκτυπο μαζί τους; Είναι με την καλλιέργεια υγιεινών τροφίμων, την ανταλλαγή γνώσεων, την ενίσχυση των τοπικών οικονομιών ή/και των δημιουργικών χώρων; Η σύνδεση με άλλους μπορεί να δημιουργήσει ουσιαστικές συνδέσεις, ευκαιρίες για δημιουργία/έμπνευση και μεγαλύτερο αντίκτυπο ενισχύοντας τις εύρωστες κοινότητες.  

«Για μένα, αναγεννητική γεωργία σημαίνει αναγέννηση ολόκληρου του συστήματος. Η αναγέννηση του εδάφους, της ίδιας της γεωργίας και της αγροτικής κοινότητας. Αυτή η κοινωνική πτυχή συμβαδίζει με τη δημιουργία ενός δικτύου παραγωγικών επιχειρήσεων που σέβονται επίσης το περιβάλλον».

-Emilia Blasi- EIT-Food -

Εικόνα εξωφύλλου από: Alvelal Association

Αυτό το άρθρο γράφτηκε από την Clara Bosch και επανεξετάστηκε από τους Yanniek Schoonhoven και Alana Bell, που εργάζονται στον οργανισμό Regeneration Academy. Οι φωτογραφίες μοιράστηκαν και επεξεργάστηκαν από την A Regenerar.

Πηγές

EIT-Food Website pages about regenerative agriculture:

1. https://www.eitfood.eu/projects/regenag-revolution/what-is-regenerative-agriculture

2. https://www.eitfood.eu/projects/regenag-revolution

EIT-Food Regenerative agricultural manuals: https://www.eitfood.eu/projects/regenag-revolution/the-regenerative-agriculture-manual

Savory Institute:

https://savory.global/regenerative-agriculture-sustainable-agriculture-differences-holistic-management/#:~:text=The%20Savory%20Institute%20is%20on,their%20inhabitants%2C%20through%20Holistic%20Management.

Rodale Institute: https://rodaleinstitute.org/why-organic/organic-basics/regenerative-organic-agriculture/

Kiss the Ground webpage explaining regenerative agriculture:

https://kisstheground.com/regenerative-agriculture/

Regeneration International: https://regenerationinternational.org/why-regenerative-agriculture/

FAO website page about soil erosion: https://www.fao.org/newsroom/detail/Save-Our-Soils-Finding-ways-to-stop-erosion/en

IPES rapport, Frison 2016: https://www.ipes-food.org/_img/upload/files/UniformityToDiversity_FULL.pdf

Alvelal website: https://www.alvelal.net

La Junquera website (regenerative farm): https://www.lajunquera.com/

Regeneration Academy website: https://www.regeneration-academy.org/